Ekologııa hám eskirgen kólik

Mysaly, bıyl álemniń kóp bóliginde buryn-sońdy bolmaǵan ystyq aýa raıy tirkelgen. Oǵan qosa, ekvatorlyq aımaqtarda qar jaýyp, máńgilik muzdyqtardyń múji­lip bara jatqany buqaralyq aqparat qu­ral­da­ryn­da jıi jazylady.

Antarktıdada muzdyqtar kesek-kesegimen opy­rylyp jatyr. Qazirgi tańda ondaǵy máń­gi­lik muz úgitilip, erigen sý muhıtqa qu­ıylyp, teńiz deńgeıi kóterilip keledi. Máń­gilik aq qurlyqqa júrgizilgen zertteýde máńgilik muzdardyń astyn teńiz sýlary úńgip jatqany anyqtaldy. Al 1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketti. Bul shamamen Qazaqstannyń aýmaǵyna teń.

Sondaı-aq Soltústik muzdy muhıttyń muzdyqtary jyldan-jylǵa kemirilip barady. Sonyń saldarynan teńiz deńgeıi bir­tindep kóterilip, atalǵan aımaqty meken­deı­tin janýarlardyń ómirine qaýip tóngen. Tipti zańǵar taýlardyń shyńyndaǵy aq qar, kók muzdar da erip, birte-birte sheginip, ekologııalyq apattyń aldynda tur. Qysqasy, álemdegi ekologııalyq ahýal óte kúrdeli.

Eger erte qamdanyp, tıisti sharalar qabyldanbasa, munyń saldary aýyr bol­maq. Soǵan baılanysty 2015 jyly álem elderi Parıj kelisimine qol qoıyp, aýaǵa shyǵarylatyn parnıktik gazdardyń kólemin azaıtýǵa kiristi. Bul qujatty Qazaqstan Parlamenti 2016 jyly ratıfıkasııalady.

Klımattyń ózgerýine jol bermeý úshin halyqaralyq qoǵamdastyq túrli bastamalar kóterip jatyr. Mysaly, Eýropalyq komıssııa Fit for 55 dep atalatyn qujatty jarııalady. Onda 2035 jylǵa deıin benzın jáne dızelmen júretin avtokólikterdi satýǵa tyıym salý engizilgen. Bul qadam elektr kólikteriniń dáýirleýine jol ashpaq.

Keıingi kezde Eýropa elderi kólikten bólinetin parnıktik gazdardy azaıtýǵa bel­sene kirise bastady. Máselen, Eýropa qor­shaǵan orta agenttiginiń málimetine qara­ǵan­da, 2017 jyly Eýropa Odaǵy elderi shy­ǵarǵan parnıktik gazdardyń 27 paıyzy kó­likterge tıesili. Sonyń ishinde 72 paıyzy avto­kólikterden keledi.

Osyǵan baılanysty qurlyqta halyqty janarmaımen júretin «temir tulparlarǵa» emes, elektr qoldanatyn kólikterge be­ıimdeý bastaldy. Mysaly, Portýgalııa qo­ǵamdyq kólikterge, sonyń ishinde tramvaı qyz­metine basymdyq bermek. Germanııa da osyndaı jelini qaıta jańǵyrtýdy josparlap otyr.

Klımattyń ózgerýimen kúrestiń taǵy bir parasy – parnıktik gazdardy kóp shyǵaratyn eski kólikterden qutylý. Búginde Eýropalyq Odaq elderinde shamamen 243 mıllıon je­ńil avtokólik bar. Buǵan 35 mıllıondaı júk kó­ligin, mıllıonǵa jýyq avtobýsty qo­sy­ńyz.

Bir qyzyǵy, osy mıllıondaǵan «temir tulpardyń» ortasha jasy 11,5-ke teń eken. Eń jańa kólikterdi Lıýksembýrg (6,5 jyl) pen Aýstrııa (8,3 jyl) turǵyndary minedi. «Mersedestiń» otany Germanııada bul kór­set­kish 9,6 jyldy quraıdy.

Osyndaıda Eýropalyq Odaqqa múshe mem­leketter eski kólikterden qutylyp, túbe­geıli toqpen júretin «tulparlarǵa» aýys­ýy qıyndyq týǵyzbaıdy. Sonyń nátıjesinde aýaǵa shyǵarylatyn parnıktik gazdar kó­le­min azaıtýǵa mol múmkindik týady.

Al Qazaqstanda she? Statıstıka agent­ti­gi­niń derekterine súıensek, bizdiń elde 3,8 mıllıon kólik bar. Olardyń ortasha jasy 20-ǵa teńesti. Bul kórsetkish jyldan-jylǵa ósip, eldegi «temir tulparlar» tym eskirip barady.

Máselen, avtoparktiń jartysyna jýy­ǵy­nyń shańdaq jolda «shaýyp júr­ge­ni­ne» 20 jyl­dan asyp ketken (1,88 mıllıon). 801,3 my­ńynyń minilgen ýaqyty – 11-20 jyl ara­lyǵy. Osydan-aq eldegi avtoparktiń qan­sha­lyqty eskirgenin anyq ańǵarýǵa bolady.

Qazaqstan Parıj kelisimine sáıkes, 2030 jylǵa qaraı parnıktik gazdar shyǵarylymy kóle­min 1990 jylǵy deńgeımen salys­tyr­ǵan­da 15 paıyzǵa azaıtýǵa tıis. Qazirgi tańda elde shamamen 401,9 mıllıon tonna zııandy gaz aýaǵa taraıdy. Sonyń 21,8 mıllıony je­ńil avtokólikterge tıesili. Eldegi avtopark kó­nergen saıyn aýaǵa bólinetin zııandy qal­dyqtar da kóbeıip barady.

Alaıda ýtılızasııalyq alymnyń saldarynan shetelden keletin jańa kólikterdiń quny aspandap, otandyq avtoóndiris tál­ti­rek­tep turǵanda Qazaqstandaǵy eskirgen «temir tulparlarmen» qoshtasý qıynǵa soǵatyn sııaqty.