Ishseń – shubat, jeseń – et, minseń – kólik

 Biraq túıe sharýashylyǵyn damytý tasada qalyp keledi

Túıe túliginiń jyl sanaýdan qalaı qur qalǵanyna ańyzdan qanyqpyz. Tula boıyna adam tirshiligi úshin qajetti dúnıelerdi tutastyrǵan osy bir adal, momyn, kerbez túliktiń joly ómirde shynymen shektelip qaldy. Shet qalý, elenbeý, baýyrynan saýlaǵan asta-tók aq sútiniń, odan daıyndalǵan shubatynyń qunary belgili bolsa da, quny bolmaý, taǵysyn-taǵylar...

Biraq túıe sharýashylyǵyn damytý tasada qalyp keledi

Túıe túliginiń jyl sanaýdan qalaı qur qalǵanyna ańyzdan qanyqpyz. Tula boıyna adam tirshiligi úshin qajetti dúnıelerdi tutastyrǵan osy bir adal, momyn, kerbez túliktiń joly ómirde shynymen shektelip qaldy. Shet qalý, elenbeý, baýyrynan saýlaǵan asta-tók aq sútiniń, odan daıyndalǵan shubatynyń qunary belgili bolsa da, quny bolmaý, taǵysyn-taǵylar...

Túıe – qazaqtyń óz maly. Kóshkende qosyn artyp, qomyna nemeresin qasyna ala aq jaýlyǵy qarqaradaı analar jaıǵasyp, besik pen shańyraqty úılestire teńdeıtin kóligi bolǵandyǵy belgili. Jaýgershilik zamanda atan minip jer sholǵandar jaıly oqyp-bilip júrmiz. Jelmaıasymen jelip ótken Asan qaıǵy atamyz min bolsa, zady túıeni taqymyna basyp nesi bar?! Ár zamanda talaı qazaq balasynyń talǵajaýyna tatyǵan, qajetine jaraǵan túıe áli kúnge laıyqty qoldaýǵa ıe emes.

Qolda bardy uqsatyp, el ıgi­ligine jaratý, sol arqyly t­áýel­siz memleketimizdi ár baǵytta damytý tirlikteri qolǵa alynǵan qazirdiń ózinde túliktiń tóresi bola tura túıeniń kózge ilinýi kemshin. «Kórmes túıeni de kórmes» degen osy bolsa kerek. Shólge shydamdy, ashyly-tushyly shóbi bar dalada mańǵaz jaıylyp, báıek bop qora turǵyzyp, aldyna as salyp asa mápeleýdi qajet etpeı, tabıǵat aıasynda emin-erkin ósip-óne bere­tin túıe elimizdiń Mańǵystaý, Qy­zylorda, Atyraý, Oral óńir­lerinde ósiriledi. Naqtyraq aıt­saq, túıe maly baǵzydan osy óńir­ler klımatyna barynsha beıimdelgen dástúrli sala. Biraq, dástúrli, qalyptasqan bola tura túıe sharýashylyǵy damymaı qaldy, eńsesi zamanǵa saı tiktelgen joq. Bir ǵana my­sal – tabıǵı-klımattyq ja­ǵ­daı­larǵa baılanysty basqa aımaq­tarda negizgi sharýashylyqqa jatpaǵandyqtan bolýy kerek, túıe kúni keshege deıin salalyq memlekettik baǵ­darlamalardan tys qalyp keldi. Buǵan deıin et túrleri tizbesine «túıe eti» de­gen jol ilinbegen bolsa, 2014 jylǵa jasaqtalǵan «Mal sharýashylyǵynyń ónimdiligi men ónim sapasyn arttyrý baǵdarlamasy» jobasynda sýb­sıdııalanatyn tizbege túıe eti engizilip, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Biraq, bul áli joba ǵana. Bul – quzyrly mınıs­trliktegilerdiń túıege «bet bura bastaǵanyndaı» áser beredi. «Túıe etin jeı me?» deýshiler de tabylmaı qalmaıdy, ata dinimizden alas etilgen toraıdyń etinen daıyndalǵan káýapqa toıyp alyp, ıt pen tasbaqanyń etin qyzyqtap jep, baqa-shaıan, qurt-qumyrsqanyń turqyn desert dep soryp otyratyn baýyrlardyń aq adal túıe malynyń etinen tyjyrynýynyń jóni joq. Byltyr kúz aıynda Astana qalasynda ótken aýyl sharýashylyǵy jármeńkesine sıyr, qoı, jylqy etimen birge túıe etin aparǵan mańǵystaýlyq sharýagerler astanalyqtardyń túıe etin sómkelerine syqaı tol­tyryp, sórelerdi bosatyp ket­kendigin aıtady. Densaýlyqqa óte paıdaly sanalatyn sýsyn – shu­batqa qyzyǵýshylyq pen suranystyń qandaı bolǵandyǵy aıtpasa da túsinikti. Osyǵan qarap halyqqa túıe ónimderiniń qoljetimdiligin kópe-kórineý shektep otyrǵan joqpyz ba degen oı keledi. Atalǵan aımaqtarda túıe sharýashylyǵyn barynsha damytyp, onyń ónimderin el ıgiligine usynsa, ózin ózi aqtaıtyny anyq.

Adam aǵzasyna paıdaly, qu­nar­ly bola tura shubattyń da «ba­ǵy janyp» turǵan joq. Shubat óndirisine jasalǵan qoldaý – respýblıkalyq bıýdjetten lıtrine 55 teńgeden sýbsıdııa tóleý. Bul sıyr sútine belgilengen qun, al shubat túıeden shubat kúıinde saýylmaıdy, ol – túıeniń sútin ashytý arqyly qazirge deıin kóbine dástúrli tehnologııamen daıyndalatyn ónim. Sondyqtan, shubatqa súttiń baǵasyn berý durys emes.

Qazirgi tańdaǵy esep boıynsha elimizdegi barlyq túıeniń úshten bir bóligi Mańǵystaý dalasynda jaıylyp júr. Olar tolyqtaı jekemenshiktiń ıeliginde. Aýyldyq jer turǵyndary mal ustap, shubatpen ózderin ózderi qamtamasyz etedi, al óńirde túıe sútin óńdeýmen «Jańaózen sút zaýyty» JShS men «Taýshyq aýyl sharýashylyǵy» JShS sút óńdeý sehy aınalysady. Shubatty negizgi tutynýshylar – Aqtaý, Jańaózen qalalary jáne iri óndiristik kásiporyndar. Olar shubatty jumysshylarǵa tamaq ári sýsyn retinde qabyldap jatady. Joǵaryda atalǵan eki sút óńdeý nysanynyń esebine júginsek, shubatty daıyndap, óń­dep, qutyǵa quıyp shyǵarý úshin qosymsha jumsalatyn shyǵyn 89,17-95,29 teńge aralyǵynda eken. Túıeniń arnaıy keshenderde qolǵa ustap baǵylmaıtyndyǵyn, bir-birine shalǵaı ornalasqan aýyldyq jerlerde ustalatyn túz maly ekendigin, shubat daıyndaý tehnologııasynyń, ony qutylaý, saqtaý, tasymaldaý máselelerin eskerip, shubatqa tólenetin sýbsıdııany lıtrine 150 teńgege deıin kóterý qajettigi aıqyn seziledi. Mańǵystaý oblysynda qazir 10-12 myń bas analyq túıeden 3,5-3,7 myń tonna sút alynady eken. Bul jylyna orta eseppen bir túıeden 330 lıtrge tarta sút óndirý dep esepteýge múmkindik beredi, bul esepter túıe sharýashylyǵyn qoldaý durys jolǵa qoıylsa, sút ónimi óndirisin keminde 3 ese ulǵaıtýǵa bolatyndyǵyn kórsetedi. Biraq, istiń tetigin, kózin tappaǵandyqtan bul sala, ıen baılyq, asta-tók as-dám ıgerilmeı, halyqqa jetpeı jatyr. О́z otbasyna qajetti shubat úshin 2-3 túıeni ǵana saýatyn túıe ıeleri qalǵan botalardy analarymen birge bosatyp jiberýge májbúr. Shubatty daıyndap, qutylap ótkizetin arnaıy oryn bolmaǵandyqtan, Mańǵystaýda túıe qazir tek et óndirisi kózine ǵana aınalyp barady. Sehtarda óńdeýden ótip daıyndalǵan qu­tyly ónimderdi óndiristik mekemeler alatyndyqtan bolar, qutylarǵa quıylǵan shu­bat­­tar dúken sórelerinen sırek ushyrasady. Ǵalymdar jańa­ly­ǵyndaǵy «tabletka shubat», «un­taq shubattardyń» báribir qu­narlylyq jaǵynan tabıǵı shu­batty almastyrmaıtyndyǵy bel­gili, onyń ústine dalasy túıege toly qazaq balasyna tabletka men untaqqa qarap qalar ne kún týypty?!

Mal, onyń ishinde túıe týraly sóz etkende, aıtylýǵa tıisti bir taqyryp – jún. Qoıdyń qylshyq júni men terisin aıtpaǵanda, tú­ıeniń mamyq júnin deldaldar 500-600 teńgeden qabyldap alady. Al ol júnnen daıyndalatyn taýarlar tizbegi men atalmysh qun­dy salystyryp qaraǵanda, kimniń oısyraı utylyp, kimniń urty qanshalyqty paıdaǵa maılanatyny anyq kórinedi. Aldyndaǵy maldyń jaı-kúıin bes saýsaǵyndaı jaqsy biletin «dala professorlary» malbegiler túıeni aıap kúzemese, paıda tabý maqsatynda kúzep álekke qalýdy doǵardy. Keı jaǵdaılarda tabıǵat júndi ózi túletip, ózi ósirip, ózi ushyryp áketedi. Mal sharýashylyǵyna qatysty osy jaıttar elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna úlken jáne oń ózgerister engizý, tegeýrindi tetikterdi iske qosý qajettigin ańǵartady. Mysa­ly, Mańǵystaýdyń mańdaıyna bitken súbeli qos salanyń biri – munaı bolsa, ekinshisi – mal sharýa­shylyǵy. Qudaıǵa shúkir, munaıdyń juldyzy jarqyrap tur. Munaı salasynyń jumysy júıeli túrde uıymdastyrylǵan, ıaǵnı óndirýshi óz jumysyn atqarsa, ózge tıisti mekemeler qaby­ldaýdy, saqtaýdy, tasymaldaýdy, satýdy neme­se daıyn ónim shyǵarýdy júzege asyrady jáne olardy tabatyn tabysy qanaǵattandyrady. Salanyń mańyzdylyǵyna oraı jumys yrǵaǵy, ónim­diligi únemi Úkimet nazarynda. Al, aýyl sharýa­shylyǵy salasynyń jumysy mar­dymsyz – munda tabys az, qıyn­dyq kóp bolǵandyqtan esh­kimdi qy­zyqtyrmaı, toqyrap, talan-tarajǵa tústi.

«Igiliktiń erte-keshi joq» deı­di halyq dana­lyǵy, áli de bolsa aýyl­ sharýashylyǵyn damytyp, mal basyn arttyryp, sol arqyly tabıǵı taza, arzan ónimdi ózimizde óndirýdiń múmkindikteri mol. Shaǵyn sýbektilerdiń, sharýa­shylyq salasyndaǵylardyń zaýyt, fab­rıka salýǵa qarjysy joq, qarjy ıns­tıtýttarynan alaıyn dese, kepilge qoıa­tyn dúnıe-múlki taǵy joq, júıkeni ju­qartyp baryp qol jetkizýge bolatyn bul qarjylardyń sharyqtap turǵan syıaqysynan-aq sharýager zárezap.

О́zge aımaqtardan sıyr, shosh­qa, qus ákelip, ony aýa raıyna beıimdep, qora-jaı salyp, jem-shóp ázirlep, turaqty adam kútimine berip qosalqy shyǵynǵa belsheden batqan durys pa, álde qolda bardy baǵalaı bilgen durys pa? Bul sharýashylyqtardyń da berer ónimi joq emes, biraq jergilikti jerde qıyndyqsyz ósip-ónetin dástúrli mal sharýashylyǵyn damytý – sapaly, arzan, mol ónim óndirisiniń kózi. Bul salalardy damytýǵa halyq yntaly, tarıhı mashyqtanǵan, kóp kásibı biliktilikti de qajet etpeıdi, ba­ǵym-kútimin negizinen sharýager óz moınyna alyp otyr, mamandarymyz veterınarlyq is-sharalardy ýaqytynda iske asyryp, jergilikti atqarý organdary ónim óndirisine, óńdelýine, satylýyna jaǵdaı jasasa, Úkimet tıisti deńgeıde kómek kórsetse – biraz istiń basy sheshiledi. О́nim óndirisin molaıtýdyń Úkimetke de, halyqqa da tıimdi jolynyń biri bolary anyq. Sondyqtan, túıe ósiretin óńirlerde túıeden taýarlyq sút fermalaryn qurý qajet. Sút kólemin arttyrý úshin qazaqtyń aıyr túıesi men túrkimenniń arýanasyn býdandastyrý arqyly «qazaq arýanasyn» shyǵarýǵa umtylǵannan góri, memlekettik «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly tabıǵaty uqsas, qashannan maly aralas kórshi túrkimen halqynyń arýanasyn aldyrǵan tıimdi. Aıyr túıeniń súti sapa jaǵynan ozyq bolsa, túrkimen arýanasynyń súti 2-3 ese ónimdi.

Biz qunarly, taza tórt túliktiń ónimin uqsata almaı kelemiz. Tu­tyný naryǵymyzdy kózdiń jaýyn alatyn jyl­tyraq qaǵazdarǵa oralǵan, ádemi quty­larǵa quıylǵan, quramy nebir qospa­larǵa tunyp turǵan sheteldik taǵam­dar men qyzyldy-jasyldy sý-sýandar basyp aldy. Atam qazaqtyń «mal-jan» dep otbasymen qosarlana aıtylyp, qymbatyna baǵalaǵan maly – qoı men jylqynyń, ásirese, jıyrma jyl boıy eleýsiz qalyp, kúni búginge deıin eshkimge kereksiz bolǵan túıeniń jazyǵy qansha?

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

Kúzembaı ERǴALIEV,

Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy

basqarmasynyń basshysy.

Mańǵystaý oblysy.