Iá, 2000 jyly Sıdneıde alaýy tutanǵan ǵalamdyq dodada qazaqtyń tórt birdeı óreni aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetken edi. Atap aıtsaq, qarsylastaryn qoǵadaı japyrǵan Bekzat Sattarhanov pen Ermahan Ybyraıymov altyn tuǵyrǵa kóterilse, Bolat Jumadilov pen Muhtarhan Dildábekov kúmis medal ıelendi. Tipten júldesiz qalǵan Nurjan Kárimjanov, Danııar Muńaıtpasov jáne Oljas Orazalınovke de ókpe aıtqan eshkim bolmady. Sebebi olar da Aýstralııa tórinde esh aıanbaı aıqasyp, shırek fınalǵa shyqqan edi.
– Tursynǵalı aǵa, taıaýda aıaqtalǵan Tokıo Olımpıadasyn basynan aıaǵyna deıin tamashalaǵan bolarsyz. Nebári eki qola medaldy enshilegen boksshylardyń ónerine dúıim jurttyń kóńili tolmady. Siz de jigitterimizdiń jigersizdigine qynjylǵan shyǵarsyz?
– Bul joly ádettegideı tórt jyl emes, bes jyl boıy taǵatsyzdana kútken Olımpııa oıyndarynda bizdiń boksshylar dál osylaı súreńsiz óner kórsetedi dep eshkim de oılaǵan joq. Tek biz ǵana emes, sheteldikterdiń ózderi de ań-tań. Qazirgi kezde Qazaqstan boksyn damytý úshin memleket tarapynan qyrýar qarjynyń jumsalyp jatqany belgili. Osy salanyń basy-qasynda júrgen aýqatty azamattar da aqshany aıap jatqan joq. Bir sózben aıtsaq, boksshylardyń esh alańsyz daıarlanýyna qolaıly jaǵdaıdyń barlyǵy jasalǵan. Biraq sporttyń bul túrinde ilgerileý baıqalmaıdy. Kerisinshe, keri ketip bara jatqandaımyz. Qazaqstan sekildi boks ónerinde baı dástúri bar irgeli memleket úshin qos qola degenińiz tym nashar kórsetkish. Soǵan qalaı kúıinbeısiń?! Kezinde bizde mundaı jaǵdaıdyń biri de bolmady. Áıteýir, árkimge alaqan jaıǵandaı bolyp, qaryz surap, óz jyrtyǵymyzdy ózimiz jamap júrdik. Soǵan qaramastan zor belesterdi baǵyndyrdyq. Sóz oraıy kelgende uzaq jyldar boıy otandyq boksymyzdy órge súıregen isker basshy Beket Mahmutovtyń eren eńbegin erekshe atap ótkim keledi.
– Osy salanyń bilikti mamany retinde Tokıo Olımpıada-
synda bizdiń boksshylarǵa ne jetpedi dep oılaısyz?
– Árbir jarystyń nátıjesi úshin eń birinshi kezekte ulttyq qurama bapkerleri jaýap berýge tıis. Negizi bul suraqty solarǵa joldaǵanyńyz jón. Al meniń jeke pikirimdi bilgińiz kelse, daıyndyq jumysyn júrgizý barysynda kóptegen kemshilik ketkenin aıtar edim. Birinshiden, meniń bir baıqaǵanym, oqý-jattyǵý jıyndary tym jıi ótkizildi. Onyń qajeti bar ma, joq pa, oǵan mán bergen eshkim bolǵan joq. Sol sany kóp, sapasy az jıyndar sportshylardy qatty qajytty. Máselen, jyl basynan beri ulttyq qurama músheleri Kýba men AQSh-ta, odan keıin Reseıdiń Kıslovodsk qalasynda daıarlandy. Aınalaıyndar-aý, osydan birneshe jyl buryn Almatynyń dál irgesinde keremet olımpıadalyq baza salyndy ǵoı. Ol jerdiń tabıǵaty kermet, aýasy saf taza. AIBA-nyń bazasynda esh alańsyz jattyǵý úshin barlyq jaǵdaı bar. Anda-mynda sandala bergenshe, sol jerde nege daıarlana bermeske? Ekinshiden, Olımpııa oıyndarynyń bastalýyna eki aıdan kem ýaqyt qalǵanda elimizdiń birinshi nómirli boksshylaryn Azııa chempıonatyna qatystyrdyq. Onyń ne qajeti bolǵanyn áli de túsine almaı otyrmyn. Dýbaı jaqyn jer emes. Onyń ústine ol kezderi Parsy shyǵanaǵynda kún kúıip turdy. Osy jaǵdaı eskerilmedi. Qurlyqtyq deńgeıdegi dodaǵa qosalqy quramdaǵy jigitterdi aparsa da, eshteńeden utylmaıtynymyz anyq. Al negizgi kúshimizdi Olımpııa oıyndaryna saqtaý kerek edi.
Jalpy, Dýbaıdaǵy sátsizdik bizdiń jigitterge psıhologııalyq turǵydan aýyr soqqy boldy. Azııadan altynsyz qaıtqan jerlesterimiz Olımpıadada da túk tyndyra almady. Boksshylardyń Tokıoǵa sharshap-shaldyqqan kúıi kelgeni birden baıqaldy. Shyny kerek, sharshy alańda eshqaısysy kósilip óner kórsete almady. Olardyń qımyl-áreketterine qarap, dál bir elishilik jarystarda kúsh synasyp júrgendeı áserde boldyq.
– «Olımpıadaǵa sharshap keldi» dep naqty kimderdi meńzep tursyz?
– Komanda músheleriniń deni dál sondaı kúıde boldy. Máselen, 81 kılo salmaqtaǵy Bekzat Nurdáýletovti alaıyq. 2019 jylǵy álem chempıonatynda onyń qalaı judyryqtasqanyn kórdińizder. Ár jekpe-jekke julqynyp shyǵyp, barlyq qarsylasyn sypyra utty. Tipten Kýbanyń dańqty boksshysy Hýlıo Sezar de la Krýstyń ózin eseńgiretip tastady. Bıyl Sankt-Peterbýrgte ótken «Gýbernator kýbogy» jolyndaǵy jarysta da tamasha babynda boldy. Fınalda rıng qojaıyny Imam Hataevty jeńdi. Báseke barysynda qarsylasyn nokdaýnǵa jiberdi. Biraq Olımpıadada biz múlde basqa Bekzatty kórdik. Eń ókinishtisi, Tokıoda ol dál sol Hataevqa ese jiberdi. Báseke barysynda qandasymyzdyń boıynan jeńiske degen zor qulshynysty baıqamadyq. Bul jerde qorytyndy bireý ǵana – Olımpıadanyń altyn tuǵyryna kóterilýge tıis boksshyny biz eń mańyzdy jarysqa ábden sharshatyp ákeldik.
69 kılo salmaqtaǵy Abylaıhan Júsipovtiń de kúsh-qýaty kemigen, janarynda ot joq. Osydan eki jyl buryn Ekaterınbýrgte ótken álem chempıonatynyń jartylaı fınalynda ol reseılik Andreı Zamkovoımen óte jaqsy judyryqtasty. Tipten jeńisti bizdiń jigitke de berýge bolatyn edi. Al Olımpıadanyń tusaýkeser kezdesýinde Júsipov esimi kópshilikke beımálim amerıkalyq Delante Djonsonnan oısyraı utyldy.
– Sonda siz Azııa chempıo-
natyna bul boksshylardy beker qostyq dep otyrsyz ǵoı? Barlyq gáp osynda ǵana ma?
– Dál solaı. О́zderińizge málim, Dýbaıdaǵy jarystyń komandalyq esebinde kósh bastaýdy kózdegen О́zbekstan men Qazaqstan quramalary bir-birimen ábden «qyrqysty». Arada eki aı ótken soń Olımpııa oıyndarynda eki jaq ta ońbaı opyq jedi. Rıo-de-Janeırodaǵy jarysta úsh altyn, eki kúmis jáne eki qolany oljalap, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵan ózbekter Tokıoda jalqy altyndy qanaǵat tutty. Buǵan deıin ǵalamdyq oıyndardan bas júldesiz oralmaǵan qazaqtarǵa bul joly qos qolany qanaǵat tutýǵa týra keldi. Bizge keregi osy ma edi? Negizi bul áńgime Qazaqstan men О́zbekstanǵa ǵana qatysty emes. Sary qurlyqtan barǵan komandalardyń barlyǵy da Olımpıadada óte nashar óner kórsetti.
Sózimiz dáleldi bolý úshin myna bir derekti alǵa tartaıyq: aıtýly jarysta básekeler segiz salmaq dárejesi boıynsha órbigenimen, sonyń tek bireýinde ǵana Azııanyń ókili altyn tuǵyrǵa kóterildi. Ol – asa aýyr salmaqta aıqasqan ózbekstandyq Bahodır Jalolov. Fılıppındik Karlo Paalam (52 kılo) kúmis alsa, onyń otandasy Eýmır Marsıal (75 kılo), japonııalyq Remeı Tanaka (52 kılo) jáne bizdiń Sáken Bıbosynov (52 kılo) pen Qamshybek Qońqabaev (+91 kılo) qola medaldy moıyndaryna ildi. Baıqap qarasańyzdar, sarapqa salynǵan 32 júldeniń altaýy ǵana azııalyqtarǵa buıyrǵan eken. Bul – óte nashar kórsetkish! Salystyrmaly túrde alsaq, 2016 jylǵy Olımpııa oıyndarynda olar 12 (4 altyn+4 kúmis+5 qola) júlde aldy. Al 2012 jyly Londonda sary qurlyqtyń saıypqyrandary 11 márte (3 altyn+4 kúmis+4 qola) olja saldy.
– Rıo Olımpıadasynda tóreshiler Vasılıı Levıtke kópe-kórneý qııanat jasap, ony altynnan aıyrdy. Jerlesimiz Tokıoǵa 91 kılo salmaqtyń basty favorıtteriniń biri retinde attandy. Biraq alǵashqy kezdesýinde ol oıda-joqta ıspanııalyq Emanýel Reıesten nokaýtpen utyldy. Asa jaýapty jarysta jankúıerler Levıt dál osylaı jeńiledi dep múlde kútpegen edi...
– Iá, Vasıanyń Rıo-de-Janeıroda naǵyz babynda bolǵany ras. Fınalda oǵan qııanat jasalǵanyn da kózimiz kórdi. Biraq odan beri bes jyl ótti ǵoı. Iá, buryndary jıǵan mol tájirıbesiniń arqasynda Levıt keıinnen de biraz belesti baǵyndyrdy. Alaıda 2019 jyly Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda ol Ońtústik Koreıanyń ortańqol boksshysynan ońbaı utyldy. Sol jekpe-jekte nokaýt alǵannan keıin-aq Vasılııdiń shama-sharqy belgili boldy. Osy jaıttyń barlyǵyn saralaı otyryp, Tokıoda onyń medal almaıtynyn ishim sezdi. Biraq saqa sportshy dál osylaı oısyraı utylady dep esh oılamadym. Menińshe, ardagerdiń ornyna basqa bir jalyndap turǵan jasty aparý kerek edi.
– Qazaq jankúıerleri 75 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasqan Ábilhan Amanqul da «alysqa baratyn shyǵar» dep úmittendi. Talaı baıraqty básekede el namysyn abyroımen qorǵaǵan boksshyǵa Tokıo tórinde ne jetpedi?
– Jarysty Ábilhan tehnıkalyq ta, taktıkalyq turǵydan da jaqsy bastaǵan edi. Alǵashqy kezdesýinde О́zbekstannyń myqtysy Fanat Qaharmonovty qapy qaldyrdy. Biraq odan keıin Ebert Konseısan Soýzaǵa áli jetpedi. Shyny kerek, bul jekpe-jekte brazılııalyq jigit barlyq jaǵynan basym boldy. Dál sol boksshynyń ónerine tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy tamsandy dep oılaımyn. Ol bizdiń Ábilhan Amanquldan bólek, Reseıdiń maqtanyshy Gleb Bakshıden basym tústi. Bul básekelerdiń ekeýinde de Soýza kúmánsiz jeńiske jetti. Al fınaldaǵy jekpe-jegi tipten keremet boldy. Kúnshyǵys eline altyn alamyn dep nyq senimmen kelgen ýkraınalyq Aleksandr Hıjnıakti esinen tandyrdy. Al sheshýshi tusta Soýzaǵa jol bergen boksshylardyń ekeýiniń de álem chempıony degen dardaı ataqtary bar.
– Qazaq «Bitken iske synshy kóp» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Tórtjyldyqtyń basty dodasy aıaqtalǵannan keıin «Amanquldyń ornyna Tursynbaı Qulahmetti nemese Júsipovtiń ornyna Aslanbek Shymbergenovti aparý kerek edi» degen syńaıda áńgimeler órbidi. Sizdiń oıyńyz qandaı?
– Búgingi tańda 75 kılo salmaqta Ábilhannyń aldyn oraıtyn eshkim joq. Ol Tursynbaıdan áldeqaıda kúshti. Meniń bul pikirimmen mamandardyń deni kelisedi dep oılaımyn. Al Abylaıhannyń ornyna Aslanbekti aparýǵa bolar edi. Bul rette ulttyq qurama bapkerleri 2018 jylǵy Qazaqstan chempıonatynyń qorytyndysyna súıendi. Aqtaýda ótken jarysta Júsipovtiń Shymbergenovti nokdaýnǵa jibergeni esimizde. Osy oraıda, myna bir jaıt eskerilýge tıis edi: Jambyl oblysynyń ókili Dúnıejúzilik boks serııasy jarysynda (WSB) «Astana arlandarynyń» namysyn abyroımen qorǵap, asa mańyzdy jekpe-jekterde jeńiske jetti. Sóıtip, Aslanbek durystap demalyp, tynyǵyp, óz-ózine kelmegen kúıi el birinshiligine qatystyryldy. Ol jarysqa qaraǵandylyq óren tyń keldi. Nátıjesinde, Abylaıhan jeńiske jetip, elimizdiń birinshi nómirli boksshysy atandy.
«Shaý tartyp» qalǵan Zákir Safıýllındi basqa boksshylarmen almastyrǵan jón edi. 63 kılo salmaq dárejesinde odan bólek Sanatáli Tóltaev pen Ertýǵan Zeınýllınov bar. Iá, «Olar Tokıoǵa barǵanda mindetti túrde júlde alatyn edi» dep eshkim kesip aıta almaıdy. Alaıda jastyń aty jas qoı. Zákirge qaraǵanda olar áldeqaıda batyl qımyldap, jeńisti qarsylasynyń ýysynan julyp alý úshin janyn salyp aıqasatyn edi. О́kinishke qaraı, ardager boksshynyń boıynan ondaı erik-jiger baıqalmady. Shırek fınalda Safıýllın sol kúnge deıin esimin eshkim estimegen aýstralııalyq boksshyǵa ese jiberdi.
– Japonııa astanasynda qazaq boksshylarynyń jeńip alǵan qos qola medalin kóńilge medet tutýǵa týra keldi. Alaıda kúlli Alash jurty jartylaı fınalǵa deıin súrinbeı jetken Sáken Bıbosynov pen Qamshybek Qonqabaev altyn alsa dep armandaǵan edi...
– Sóz joq, 52 kılo salmaqta saıysqa túsken Sáken dál osyndaı qarqyn kórsetedi dep eshkim kútpedi. Japon jerinde ol ózin keremet qyrynan kórsetti. Tipten jerlesimiz jartylaı fınalda «jeńildi» dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Bıbosynov ulybrıtanııalyq Galal Iаfaımen jaqsy judyryqtasty. Tek birinshi raýndta tóreshi belgilegen nokdaýn báseke taǵdyryn sheshti. Iá, odan keıin Sáken birte-birte «oıyn» tizginin qolǵa aldy. Biraq jeńiske jetý úshin bul jetkiliksiz boldy.
Asa aýyr salmaqtaǵy 22 jastaǵy AQSh boksshysy Rıchard Torrez jyldamyraq qımyldap, únemi qarsylasynyń aldyn oraýǵa tyrysty. Táýekelge de jıi bardy. Alǵashynda Qońqabaev onyń bul yrqyna kónbedi. Biraq báseke bel ortadan aýǵanda 30 jastaǵy Qamshybektiń qarqyny biraz báseńdep qaldy. Aıaǵymen az qımyldaı bastady. Sondaı sátterdiń birinde Rıchardtyń judyryǵy bizdiń jigitke ońbaı tıdi. Soqqynyń aýyr bolǵanyn der kezinde ańǵarǵan tóreshi jekpe-jekti toqtatty. Bul durys sheshim dep oılaımyn. Jalpy, aldyńǵy jylǵy álem chempıonatymen salystyrǵanda Torrezdiń qatty óskeni baıqaldy. Ekaterınbýrgtegi jarystyń shırek fınalynda ózbekstandyq Bahodır Jalolovtan aýyr nokaýt alǵannan keıin dárigerler ony zembilge salyp alyp ketkeni esimizde. Al bul joly amerıkalyq «ólispeı berispeımin» degen keıip tanytyp, aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetti. Tipten fınalda Jalolovtyń júıkesin biraz tozdyrǵanyn da kózimiz kórdi.
– Qazirgi kezde «Ulttyq komanda sapyna kásipqoı boksshylardy da tartý kerek» degen áńgimeler de ara-tura aıtylyp júr. Osy máselege baılanysty óz kózqarasyńyzdy bildirseńiz.
– Eger olar ulttyq qurama múshelerimen tájirıbe bólisip, kómektesý úshin kelse, bul – quptarlyq is. Al el namysy synǵa túsetin baıraqty básekelerde kásipqoılarǵa úmit artýdyń esh qajeti joq. Onyń ózindik sebebi bar. Birinshiden, joǵarydaǵydaı qadamǵa barý arqyly másele túbegeıli sheshilmeıdi. Kásipqoılarǵa arqa súıegennen góri, ózimiz áreket etýmiz kerek. Qazirgi kezde respýblıkamyzdyń ár qıyrynda kóptegen sport mektebi men mamandandyrylǵan ınternattar bar. Sol jerlerde myńdaǵan jas jetkinshek jattyǵyp, talaı bapker eńbek etip júr. Solardyń arasynan daryndy jastardy izdep taýyp, olardy jaqsylap turyp baptap, durys baǵyt berýimiz kerek. Olaı etpesek, joǵaryda aıtylǵan mektepter men ınternattardy memlekettiń esebinen qarjylandyrýdyń ne qajeti bar? Onda ol mekemelerdi jaba salaıyq! Ekinshiden, eski júıeden arylý qajet. Ol úshin jasóspirimder men jastar býynynan bastap, ulttyq quramadaǵy daıyndyq prosesin ońtaılandyrýǵa tıispiz. Jumys nátıjeli bolý úshin jańashyl kózqaras, jańa býyn, jańa lep qajet. Úshinshiden, úlken arenada ózderin moıyndatyp úlgergen kásipqoılardyń áýesqoılar arasynda kúsh synasýǵa kelise qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni olardyń óz josparlary men alǵa qoıǵan maqsattary bar. Al ol jaqta kóptiń biri bolyp, ilinip-salynyp júrgenderdiń bizge esh qajeti joq. Tórtinshiden, kásipqoı men áýesqoı boks arasynda aıyrmashylyq óte kóp. Tipten ekeýin eki túrli sport desek te bolady. Eki jaqta da judyryqtasyp júrgen jigitter ony jaqsy biledi. Tipten myqty degen kásipqoı boksshynyń ózi áýesqoı rıngte ózin túbegeıli moıyndata almaýy múmkin. Meniń aıtar ýájim osy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
