Sport seksııalarynyń qatary kóbeıdi

Ákimderdiń jumysy baǵalanatyn ólshemniń biri

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda buqaralyq sportqa, dene tárbıesine jáne balalarǵa basymdyq berý, ár oblysta, iri aýdan ortalyqtarynda sport úıirmelerin ashý qajetin atap kórsetken bolatyn. «Ba­lalar úıirmesi» qyzmetin qaıta qal­py­na keltirgen jón. Onda jastarymyz qolónerdiń jáne shyǵarmashylyqtyń bas­tapqy negizderimen tanysar edi. Ba­la­lar úshin qaterli búgingideı aýmaly-tókpeli zamanda olardyń kúsh-jigeri men qyzyǵýshylyǵyn durys arnaǵa baǵyttaý asa mańyzdy. Balalar memleketimizdiń bola­shaǵy emes pe?! Ákimderdiń jumysyn osy ólshem boıynsha da baǵalaımyz», delingen Joldaýda. Mańyzdy qujatta min­dettelgen buqaralyq sportty damy­tý, jastardyń bos ýaqytyn tıimdi uıym­das­tyrý baǵytynda Shymkent qala­syn­da aýqymdy is-sharalar atqarylýda. Qala ákimi Murat Áıtenovtiń bastamasy­men alǵash ret qala mektepteri arasynda fýtbol, voleıbol, basketbol, shahmat sııaqty sport túrlerinen «Shymkent jastar lıgasy» ótkizildi. Oǵan 140 jalpy orta mek­teptiń 536 komandasy, ıaǵnı 8 569 oqýshy qatysty. Ár sport túri bo­ıy­nsha 1-oryn alǵan mektepterge 20 mln teńge júlde berildi. Bul qarjy mek­tep­tiń qajettiligine jumsalýda. Son­daı-aq qalada shyǵarmashylyq úıir­­­me­ler men sport seksııalarynda shu­­ǵyl­danýshylardyń sanyn arttyrý úshin tıisti ınfraqurylymdy jáne qo­symsha jumys oryndaryn kóbeıtý maq­sa­tynda sporttyq úıirmelerdi jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý iske asyrylýda. Bul boıynsha 4 jastan 18 jas­qa deıingi balalar, onyń ishinde erekshe qajettiligi bar balalar memlekettik tapsyryspen kez kelgen sport seksııasyna, shyǵarmashylyq úıirmesine tegin bara alady. Jańa jobaǵa sáıkes ata-analardan sporttyń 71 túri boıynsha ótinishter qabyldanady. Qazir sporttyń boks, fýtbol, grek-rım kúresi, júzý, ústel tennısi, karate, taekvondo, dzıýdo, basketbol túrleri boıynsha ata-analardan 3 347 ótinim túsken. Jobany iske asyrýǵa bıylǵa 339,8 mln teńge qaralyp, 4 096 balanyń sporttyq seksııalarǵa barýyna múmkindik berilgen. Bul kór­setkish bıyl jalpy bos balalardyń qo­symsha sporttyq seksııamen qamtý úlesiniń 5,3%-yn quraıtyn bolady. Buqaralyq jáne balalar sportyn damytý ba­ǵytynda mektepterdegi sporttyq úıirmelermen 156 myń bala qamtylǵan. Sport mektepterinde jáne memleket-jekeshelik áriptestik boıynsha jumys júrgizetin 5 sporttyq uıymǵa 17 myń bala tartylǵan. Turǵyndarǵa qoljetimdi bolýy úshin shaǵyn aýdandar men turǵyn alaptarda 115 sport alańshasyn ornatý bastamasy qolǵa alynyp, iske asy­rylýda. Balalaryn memlekettik tap­syrys sheńberinde sporttyq seksııalar men shyǵarmashylyq úıirmelerge jazdyrǵysy kelgen ata-analar artsport.edu.kz biryńǵaı ıntegrasııalanǵan bilim berý platformasy arqyly ótinish qal­dy­rady. Júıeniń ereksheligi – árbir ata-ana sporttyq seksııany nemese shyǵarmashylyq úıirmeni ózi tańdaı alady. Jattyqtyrýshylardyń biliktiligin, nysannyń ornalasqan jerin tańdaý múmkindigine ıe. Qala ákiminiń aıtýynsha, bul júıe turaqty jáne aldaǵy jyldary oǵan bólinetin qarajat pen balalardy qamtý kórsetkishi ósetin bolady. Sonymen qatar sportty barshaǵa qoljetimdi etý basty nazarda. Bul oraıda memleket-jekeshelik áriptestik aıasynda jumys isteıtin 5 sporttyq klýbtyń qosar úlesi mol. Mysaly, «Mıras» sport kesheninde 5 pen 18 jas aralyǵyndaǵy balalar men jasóspirimder fýtbol jáne dzıýdo seksııasyna tegin qatysa alady. Jańa fýtbol alańynda 13 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan respýblıkalyq jáne halyqaralyq týrnırler ótkizýge bolady. Sondaı-aq bokstan álem chempıony jáne Olımpıada oıyndaryna qatysýshy Birjan Jaqypovtyń «Álı sport» klýby da bolashaq chempıondardy tárbıeleýde. Munda 200-ge jýyq bala sporttan tálim alyp júr. Al Qyzyljar shaǵyn aýdanyndaǵy sport kesheninde ul-qyzdar boks, dzıýdo, grek-rım kúresi jáne karatemen tegin shuǵyldana alady. Klýb karate men kúresten alǵashqy chempıondaryn daıyndap ta shyǵardy.

Shymkent qalasy dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasynyń málimetterine qaraǵanda, jyl basynan beri sportpen júıeli túrde shuǵyldanatyn azamattar sany 340 305 adam nemese qala turǵyndarynyń jalpy sanynan 31,2%-yn quraǵan. Atap aıtqanda, jalpy bilim berý mekemelerinde 208 457 adam, orta arnaıy oqý oryndarynda – 12 095, joǵary oqý oryndarynda – 12 817, sport mekemelerinde – 18 578, fıtnes klýbtarda – 17 513, sport federasııalarynda – 6 895 jáne basqa da mekemeler men uıymdarda 63 950 adam júıeli túrde sportpen shuǵyldanady. Memlekettik shyǵarmashylyq jáne sporttyq tapsyrys arqyly shuǵyldanýshy balalar sanyn bıyl 4 096 balaǵa (5,6 %), 2022 jyly – 14 myń (16%), 2023 jyly – 18 myń (20%), 2024 jyly 20 myń balaǵa (22%) jetkizý josparlanýda. Sporttyq keshen men alańshalar salýǵa demeýshilik jasap, qoldaý tanytyp otyrǵan kásipkerler kóp. Mysaly, memlekettik sporttyq tapsyrysty jan basyna normatıvtik qarjylandyrý platformasyna 25 kásip­ker­den ótinim túsken. Onyń ishinde 20 kásipker biliktilik irikteýinen ótip, oń sheshim aldy. Bir kásipkerdiń ótinimi qaralyp jatsa, 4 kásipkerdiń ótinimi keri qaıtarylǵan. Irikteýden ótken bilikti ónim berýshilerdiń biri – «Etalon Klınıng» JShS-y STRONG fıtnes ortalyǵyn jalǵa alý arqyly memlekettik tapsyrys­pen jumys isteýde. Jalpy aýdany 950 sharshy metr bolatyn sport kesheninde kásipker boks jáne taekvondodan 160 balaǵa ótinish joldap, shildeden bastap iske kirisken. Qazirgi tańda 110 ata-anadan ótinish túsip, kelisimshart jasalypty. Irikteýden ótken ónim berýshilerdiń taǵy biri – jeke kásipker Bahytjan Hýsnıdınov karate sport túrinen 30 balaǵa ótinim jol­dap, 10 ata-anamen kelisimshart ja­sasqan.

Sondaı-aq jýyrda Abaı aýdanynda zamanaýı ashyq sport alańshasy el ıgiligine berildi. Kóp fýnksııaly sport alańshasynyń ashylý rásimine qatysqan qala ákimi buqaralyq sportty damytý arqyly saý ári sanaly urpaq, myqty ult qalyptasatynyn aıtyp ótti. Qala turǵyndaryn salamatty ómir saltyn ustanýǵa shaqyrdy. Sporttyq alańsha Eurasian Resources Group JShS-nyń jeke qory demeýshiligi esebinen salyndy. Qarjy kólemi – 14,5 mln teńge. Jalpy aýdany 324 sharshy metr bolatyn nysan sporttyq jabdyqtarmen jáne dene shynyqtyrýǵa arnalǵan qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan. Munda sporttyń voleıbol, basketbol, fýtbol túrlerimen jáne strıt vorkaýtpen aınalysýǵa bolady. Jalpy Abaı aýdanynda 222 aýla abat­­tandyrylyp, 58 sport alańshasy sa­lynǵan. Bıyl balalar jáne sport alań­shalaryn ornatý jumystaryna 1 mlrd 389 mln teńge qarjy bólingen. Bul qarjy 21 kópqabatty turǵyn úı aýlalaryn abattandyrýǵa, 12 sport alańshalaryn aǵymdaǵy jóndeýge, 35 sport alańshalaryn ornatýǵa jumsalmaq. Sonymen qatar aýdanda «Shymkent – qa­ıy­rymdy qala» qory arqyly demeý­shilik esebinen 4 sport alańshasy ornatyldy. Eurasian Resources Group JShS-nyń jeke qory esebinen salynǵan taǵy bir sport alańshasy Eńbekshi aýdanynda ashyldy. Qarjy kólemi – 13 mln teńge, aýdany 324 sharshy metr bolatyn bul nysan da sporttyq jabdyqtarmen jáne dene shynyqtyrýǵa arnalǵan qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan. Eńbekshi aýdanynda 2011-2020 jyldar aralyǵynda 85 alań­­sha salynǵan jáne bıyl 15 sport alań­­sha­syn qurý josparlanyp otyr. Sporttyq ınfraqurylymdy damytý maq­satynda qala aýmaǵyndaǵy turǵyn alaptar men shaǵyn aýdandardan sport alańshalaryn salý úshin jalpy 115 jer telimi qarastyrylǵan. Demeýshilerdiń esebinen 14 sport alańshanyń qurylysy josparlanǵan. Qazirgi ýaqytta 8 alańsha qurylysy júrgizilip, paıdalanýǵa be­rildi. Ál-Farabı aýdany aýmaǵynda Shymkent Plaza saýda-oıyn-saýyq ortalyǵynyń demeýshiligimen 7 sport alańshasynyń qurylysyn júrgizý jos­parlanyp, onyń 4-i el ıgiligine be­ril­di. Sonymen qatar, qala aýmaǵynda «Ev­ra­zııskaıa grýppa» JShS-nyń demeý­­shiligimen josparlanǵan 7 sport alań­sha­nyń 4-iniń qurylysy aıaqtalǵan. Qala bıýdjetin naqtylaý barysynda qalǵan 101 sport alańshasyn ornatýǵa 2 060, 0 mln teńge qarastyrylyp, mem­le­ket­tik satyp alý konkýrstyq prosedýralary júrgizilýde.

 25 myńnan astam bala birinshi synypqa barady

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Mem­leket basshysy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Jol­daýynda balalardyń sporttyq jáne shyǵarmashylyq áleýetin damytýǵa erekshe nazar aýdardy. Osy rette bıyl 1 mamyrdan bastap shyǵarmashylyq tapsyrys boıynsha jańa strategııalyq sharalar qabyldandy. Bul oraıda Shymkent qalasynda shyǵarmashylyq úıirmeler boıynsha myń balany qamtýǵa 72 mln teńge qaralǵan. Memlekettik tapsyrys 13 shyǵarmashylyq baǵytty qamtıdy. Ata-analardan ulttyq bı, halyq bıi, bal bıi, derekti jáne kórkem fılm, akterlik sheberlik úıirmeleri boıynsha 689 ótinish túsken. Mysaly, jýyrda 400 bala shyǵarmashylyq tapsyrys aıasynda tegin úıirmege qatysýǵa múmkindik aldy. Onyń ishinde 200 bala derekti jáne oıyn kórkem kınosyna, al 200 bala akterlik óner boıynsha úıirmege qatysady. Al Qarataý aýdanyna qarasty «Nurtas» shaǵyn aýdanynda ornalasqan úıirmege búginde ulttyq bı men halyq bıi bo­ıynsha jalpy 100 ótinish kelip túsken. Sondaı-aq JK «RITM» úıirmesine ata-analardan 300 ótinish túsken. Olardyń ishinde 140 bala ulttyq bı úıirmesine jazylǵan bolsa, 60 bala zamanaýı bıge, 100 bala bal bılerine qatysýǵa ótinish bergen. Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıvter basqarmasynyń basshysy H.Esenova shyǵarmashylyq úıirmelerdi jan basyna qarjylandyrý qaǵıdasy boıynsha 10 jeke kásipkerden 24 ótinim túskenin, 8 úıirmege jumys atqarýǵa ruqsat berilse, 5 úıirmeniń qujaty keri qaıtarylyp, qalǵan 11-niń qujattary qaralý ústinde ekenin aıtady.

Sportta ǵana emes, shymkenttik oqý­shy­lar bilim saıysynda da joǵary ná­tı­jege qol jetkizýde. Jýyr­da Shym­kent qalasyndaǵy hımııa-bıolo­gııa ba­ǵytyndaǵy Nazarbaev zııat­ker­lik mek­tebiniń 10-synyp oqýshysy Erke­bulan Tazabek geografııa páninen ótken halyqaralyq olımpıadada (IGEO-2021) kúmis medal jeńip aldy. Halyqaralyq olımpıada júldegerin quttyqtaý rá­siminde qalalyq bilim basqarmasynyń basshysy Janat Tájıeva elimizdiń keleshegi daryndy jastardyń qolynda ekendigin aıta kele, Erkebulannyń ata-anasyna Alǵys hat, al zııatker oqý­shyǵa arnaıy gramota men smart sa­ǵatyn jáne kitap syıǵa tartý etti. Erkebulannyń jetekshisi, HBB NIS-tiń geog­rafııa pániniń muǵalimi Aqbópe Jamanqulqyzy Qurmet gramotasymen marapattaldy. Aıta ketelik, geografııa páninen Halyqaralyq olımpıada 1996 jyldan beri Halyqaralyq geografııalyq odaqtyń jetekshiligimen ótkizilip keledi. 

Alǵashqy zııatkerlik jarys 

Gaagada uıymdastyrylsa, bıyl olımpıada astanasy Ystanbul atanyp, qashyqtan ótkizildi. Jeńis úshin álemniń 46 elinen 200 oqýshy baq synasyp, onyń ekeýi Nazarbaev Zııatkerlik mektepteriniń oqýshylaryna buıyrdy.

Iá, osyndaı elge úlgi eterlik oqýshy­la­ry kóp Shymkent qalasynda bıyl 12 714 orynǵa arnalǵan 23 mektep paıdalanýǵa beriledi. Onyń ishinde 19 jańa mektep qyrkúıek aıynda oqý­shy­larǵa esigin ashady. Paıdalanýǵa beriletin bilim mekemeleriniń tórteýi – memlekettik, 19-y – jekemenshik. Nátıjesinde, apatty mektep máselesi tolyǵymen joıy­lyp, úsh aýysymdy mektepter sany 14-ten 9-ǵa, mektebi joq eldi mekender 13-ten 11-ge jáne yńǵaılastyrylǵan ǵı­marattaǵy mektepter sany 5-ten 4-ke tómendeıdi eken. «2021-2025 jyldar aralyǵynda sapaly bilim berýge jaǵdaı jasaý maqsatynda 72 mektep qurylysy júrgiziletin bolady. Al kúrdeli jóndeý 4 nysanda júrgizilýde jáne 28 mekteptiń aýlasyna sport alańdary ornatylýda. Qysymdaý jumystary 258 memlekettik bilim uıymdarynda 100% aıaqtaldy», deıdi basqarma basshysy Janat Tajıeva.

Aıta ketelik, jańadan boı kóterip jatqan bilim ordalary zamanaýı úlgide salynýda. Jańasha dızaında jasalyp, qabyrǵalary erekshe boıaýlarmen árlengen. Sońǵy úlgidegi tehnıkalar men erekshe stıldegi jıhazdar da qoıylady. Oqýshylarǵa sapaly bilim berý maqsatynda lıngafondy mýl­tımedııalyq kabınetter, modı­fıka­sııalanǵan tehnologııalyq baǵyttaǵy synyptar, STEM-kabınettermen qam­ta­masyz etilmek. Qaýipsizdikti qada­ǵa­laý úshin beınekamera­lar qoıylyp, olar quqyq qorǵaý organda­rymen orta­lyq­tandyrylady. Týrnıketter men dabyl batyrmalary da nazardan tys qalmaıdy. Qurylysqa jaýapty mekemelerge osyndaı talaptar qoıylǵan. Jalpy, qaladaǵy bilim mekemeleri dástúrli formatta oqytýǵa daıyn. Mektepterde kúnde­lik­ti termometrııa, kvarstaý, jeldetý, dezınfeksııa jáne maska rejimi saqtalady. Bilim basqarmasyna qarasty 785 bilim uıymy Ashyq jobasyna 100% qosylǵan. «Pedagogter men tehnıkalyq personal medısınalyq qarsy kórsetilimderi barlaryn qospaǵanda 100% vaksınalandy. Bilim berý uıymdaryna bógde adamdarǵa kirýge tyıym salynady. Bir synyp – bir kabınet talaptary saqtalady», deıdi basqarma basshysy. Bilim mekemelerinde 2021-2022 oqý jyly 350 myńǵa jýyq bilim alýshylarmen bastalǵaly otyr. Balalar sany ótken jylmen salystyrǵanda 8 myńǵa artqan. Al 1 synypqa 25 005 bala qabyldanǵan. Sondaı-aq bilim qory arqyly mektep formasyna bir rettik qarjylaı kómek qaladaǵy 57 466 balaǵa beriledi. Bıyl mektepterdi jańa modıfıkasııalanǵan jabdyqtarmen qamtamasyz etý maqsatynda 263 kabınet, 178 ınteraktıvti taqta ornatylýda. Iаǵnı jańa modıfıkasııalanǵan jabdyqtarmen qamtylǵan pán kabınetter úlesi 62,5%-ǵa jetkiziledi. Qala mektepterindegi jalpy kompıýter sany – 56 746, orta eseppen 4 oqýshyǵa 1 kompıýterden keledi.

Respýblıkalyq qala mártebesine ıe bolǵan Shymkentte bilim salasyna bólingen qarjy kólemi 2000 jylǵa deıin 300 mln teńge bolsa, búginde 135 mlrd teńgege jetken. Pedagogterdiń ortasha aılyq jalaqysynyń kólemi sońǵy 5 jylda 3 ese ósip, aıyna orta eseppen 185 myń teńgeni qurady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qaladaǵy balabaqshalar sany 129 bolsa, qazirgi tańda demografııalyq jáne kóshi-qondyq ósimge sáıkes, bul kórsetkish 397-ge artqan. Onyń ishinde osy jyldary memleket esebinen 31 balabaqsha salynǵan. Búginde qaladaǵy 526 mektepke deıingi mekemelerde 67 422 bala tárbıelenýde. Sonymen qatar 30 jylda 79 385 oryndyq 121 mektep salyndy. Úkimettiń «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy jáne arnaıy túzilgen «Jol kartasy» aıasynda zamanaýı úlgidegi bilim oshaqtary boı kóterip, úsh aýysymdaǵy, apatty jaǵdaıdaǵy jáne yńǵaılastyrylǵan mektep ǵımarattary tıptik úlgidegi ǵımarattarǵa kóshirildi. Osy jyldary daryndy balalarǵa arnalǵan úsh tilde oqytatyn Nazarbaev Zııatkerlik mektepteriniń jelisi qu­ry­lyp, oqýshylar túrli álemdik, ha­lyqaralyq zertteýlerge qatysyp, bilim­derin jetildirdi. Sondaı-aq búginde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý 32 kolledjde iske asyrylýda. Onyń 11-i – memlekettik, 19-y – jekemenshik, stýdentter sany – 27 046. Al 11 412 stýdent kolledjderde memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha bilim alýda. Jumysshy mamandyǵyn tegin alý múmkindigi 2017 jyldan zań­das­tyrylǵany málim. Nátıjesinde jyl saıynǵy bólinetin memlekettik tap­syrystyń keminde 50 paıyzǵa jýyǵy jumysshy mamandyqtardy daıyndaýǵa qarastyrylýda. Byltyr «Jas maman» jobasy aıasynda 2 memlekettik kolledjdi jabdyqtaýǵa – 646 mln 624 myń teńge qarjy qaralyp, jetkizý jumystary tolyǵymen aıaqtaldy. Sonymen qatar «Jas maman» jobasy sheńberinde sheteldik áriptestiń daıyndaǵan bilim berý baǵdarlamalarynyń negizinde 13 mamandyq boıynsha jumystyq oqý jos­parlary bekitilip, jańa oqý jylynda en­gizilmek. Bıyl 5 kolledjdi jabdyqtaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 1 557,992 teńge qaralǵan.

Aıta ketelik, búginde mektepterdiń daıyndyǵyn pysyqtaý maqsatynda qurylǵan arnaıy mobıldi toptar bilim uıalaryn qadaǵalaýǵa kirisken. Al mektepter ujymy jańa erejelermen jumys isteýge daıyn ekendikterin málimdeýde.

 Shymkent