El men Elbasynyń abyroıy úshin qyzmet etý – mindet

Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevpen áńgime

Qyrymbek Kósherbaev oblysqa kelgeli onyń tynym taýyp otyrǵanyn kórmedik. Bir kúni Aralda júrse, ekinshi kúni Jańaqorǵannyń bir aýylyn aralap qaıtqanyn estısiń. Qysqasy, ýaqyty mınýtyna deıin belgilenip qoıǵan. Elbasy senip tapsyrǵan aımaqtyń baıandy bolashaǵy úshin janyn aıamaı jumys isteýde. Qyzmetke alǵash kelgeninde qaramaǵyndaǵylarǵa «Men jumys barysynda ózimdi aıamaıtyn adam­­­myn. Sondyqtan, sizderdi de aıaıdy dep oılamańyzdar» degenin estigen edik. Osy sózi ras bolyp shyqty.

«Egemen Qazaqstannyń» eldegi tilshisi oblystyń damý barysy, bolashaqtaǵy maqsat-muratynyń qandaılyǵy jáne taǵy basqa máseleler boıynsha ákimmen suhbat qurǵan. Sol áńgimeni nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.

Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevpen áńgime

Qyrymbek Kósherbaev oblysqa kelgeli onyń tynym taýyp otyrǵanyn kórmedik. Bir kúni Aralda júrse, ekinshi kúni Jańaqorǵannyń bir aýylyn aralap qaıtqanyn estısiń. Qysqasy, ýaqyty mınýtyna deıin belgilenip qoıǵan. Elbasy senip tapsyrǵan aımaqtyń baıandy bolashaǵy úshin janyn aıamaı jumys isteýde. Qyzmetke alǵash kelgeninde qaramaǵyndaǵylarǵa «Men jumys barysynda ózimdi aıamaıtyn adam­­­myn. Sondyqtan, sizderdi de aıaıdy dep oılamańyzdar» degenin estigen edik. Osy sózi ras bolyp shyqty.

«Egemen Qazaqstannyń» eldegi tilshisi oblystyń damý barysy, bolashaqtaǵy maqsat-muratynyń qandaılyǵy jáne taǵy basqa máseleler boıynsha ákimmen suhbat qurǵan. Sol áńgimeni nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.

INFRAQURYLYM DURYS BOLMAI – EKONOMIKA DAMYMAIDY

– Elbasy bıylǵy Joldaýyn jarııa­lady. Bul Joldaýdyń buǵan deıingi jol­­­daýlardan ózgesheligi nede dep oılaısyz?

– Bıylǵy Joldaýda Elbasy el ıdeo­logııasynyń temirqazyǵyndaı etip alǵan «Máńgilik El» ıdeıasy barshamyzdy bir maqsatqa, ortaq múddege jumyldyratyn ulttyq uly uranǵa aınalýy tıis. Osydan árqaısymyz oı túıip, Tuńǵysh Prezıdentimiz aıtqandaı, qazaq eliniń, qazaq tiliniń máńgilik bolýyna aıanbaı eńbek etýimiz kerek. Elbasy belgilep bergen «Qazaqstan-2050» Strategııasy ulttyń uly baǵdary ekeni anyq. Elýlikti eńserdik, endi damyǵan otyz memlekettiń qataryna enýdi murat etip otyrmyz. Osy «Strategııany múltiksiz oryndap, emtıhannan múdirmeı ótý – ortaq paryz, abyroıly mindet», dep Elbasy ashyp aıtty. Endeshe osy ortaq maqsatqa jumylyp, aıanbaı atsalysýǵa Syr boıynyń halqy daıyn ekenin málim etkim keledi.

Taǵy bir aıtarym – Elbasynyń resmı májilisti, halyqqa Joldaýyn «súıikti halqym» degen júrekjardy tilegimen aıaqtaýy bolashaqqa degen úmitimizdi bekitip, senimimizdi arttyrady, el baqyty jolynda aıanbaı eńbek etip jatqan erdiń aqjarma tilegi árbir qazaqstandyqty qanattandyrdy degen senimdemin.

– Qyzylorda oblysyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyńyzǵa bir jyl boldy. Árıne, bir jyl kóp ýaqyt emes. Degenmen, osy jyl ishinde qandaı sharýalardy atqara aldyńyzdar?

– Eń birinshi, oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna saraptama jasaldy. Ol úshin Qazaqstan men Reseı­diń mańdaıaldy qarjygerleri men áleý­met­taný­shylaryn Qyzylordaǵa arnaıy shaqyrdyq. Atap aıtar bolsaq, Eko­nomıka jáne bıýdjettik josparlaý mı­nıstrliginiń janyndaǵy ınstıtýttyń, Reseı Federasııasy Prezıdenti janynan qurylǵan Halyq sharýashylyǵy jáne memlekettik basqarý akademııasynyń maıtalman mamandaryn qatystyrdyq. Bun ne úshin jasaldy? Áldebir dúnıeni qolǵa almas buryn tolyqqandy saraptama jasalmasa bolmaıdy. Sondyqtan bizge aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıiniń qandaı ekenin durys baǵalaı bilý kerek boldy. Budan bólek, oryn alyp jatqan olqylyqtardyń sebep-saldaryn anyqtap, aımaq damýynyń áleýetin aıqyndaý shart edi. Sol sebepti aldymen ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, odan keıin baryp qana damý baǵytymyzdy belgiledik.

Jyl saıyn aımaqtardyń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń qorytyndysy jasalyp otyrady. 2012 jylǵy qorytyndy boıynsha Qyzylorda oblysy respýblıkadaǵy 16 aımaqtyń ishinde eń sońǵy orynda turǵan eken. Osynyń ózi bizdiń shama-sharqymyzdyń qanshalyqty ekenin birden bildirse kerek. Al júrgizilgen saraptama aımaq ekonomıkasynyń qańqasy durys qurylmaǵanyn anyqtap berdi. О́ıtkeni, oblystaǵy óndiristiń 93,4 paıyzy munaı men gaz jáne ýranǵa baılanyp tur. О́zińiz de jaqsy bilesiz, munaı-gaz ben ýrannyń baǵasy halyqaralyq naryqta birese sharyqtap ketedi, endi birde quldılap qulaıdy. Sonaý bir ýaqyttarda munaıdyń bir barreli 9 dollar bolǵany esimizde. Al qazir atalǵan baǵa 100 dollardan túspeı turǵanyna kýámiz. Birese kókke ushyp, birese jerge quldyrap túsetin baǵaǵa táýeldi ekonomıka aımaqtyń áleýmettik damýyna qalaı serpin bere alsyn? Odan paıda taýyp, el-halyqtyń jaǵdaıyn jasaımyn deýdiń ózi bos áýreshilik bolýy múmkin. Áleýmettik máselelerdi sheshýdi toqtatyp tastaýy yqtımal. Ásirese, bıýd­jetke túsetin qarjynyń kólemi tómen­dep ketedi. Mundaı jaǵdaıdyń sońy túrli túsinispeýshilikterge bastaıtynyn bilesiz. Sondyqtan biz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­lamany memlekettiń kezekti bir naýqany retinde emes, qaıta Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken ózgeris ákeletin jalǵyz jol dep tanyp otyrmyz. Eger biz Qyzylorda oblysyn úzdik aımaqtardyń qatarynan kórgimiz kelse, onda óńirdiń atqarýshy bıligi atalǵan baǵdarlamany durys túsinip, odan jóndi qorytyndy shyǵaryp, josparly jumys isteýge tıis. Osy arqyly oblys ekonomıkasyn ártaraptandyryp, qurylymyn qaıta jasaýdy kózdeımiz. Munan bólek Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası ba­ǵyty» atty mańyzy zor qujatty jarııa­lady. Mine, osy Damý strategııasynyń aıa­synda biz aımaqtyń 2020 jylǵa deıingi baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn jospar jasadyq. Ony oblystyq máslıhattyń sessııasynda bekittik. 2020 jylǵa deıin 7 jyl bar ǵoı. Búginde biz respýblıkanyń damý deńgeıinen áldeqaıda qalyp kelemiz. Al oǵan jetý úshin biz respýblıkanyń damý dınamıkasynan 2 paıyzǵa artyq qı­­­­­­myldap otyrýymyz kerek eken. Mysaly, jyl sa­ıyn memlekettiń ishki jalpy ónimi 6 paıyzǵa ósip otyrsa, Qyzylorda ob­lysy atalǵan kórsetkishti 8 paıyzǵa oryn­­daýy qajet. Aldaǵy jeti jyldyqta osyn­­daı qajyrly jumys jasalǵannyń ózin­de Qy­zylorda oblysynyń áleýmettik-eko­no­­mı­kalyq damýy respýblıkanyń orta deń­­­­­­geıine ǵana jaqyndaıdy. Árıne, reti kel­­se odan da zor nátıjege qol jetkimiz kele­­di.

– Naqty saraptama júrgizilgen eken. Damý deńgeıimiz de, olqylyqtarymyz da anyqtalypty. Sonymen birge, bolashaq­taǵy baǵyt-baǵdarymyz da aıqynda­lypty. Degenmen, ekonomıkany damytý úshin ınfraqurylym durys bolýy kerek qoı. Qyzylorda oblysynda bul másele qalaı sheshilgen?

– Baıqap qarasańyz, Qyzylorda oblysy úsh uly joldyń boıynda jatyr. Birinshi – darııa, ekinshi – temirjol, úshinshi – tasjol. О́mirdiń nárindeı bolyp turǵan osy úsh jol aımaqty kóldeneńnen qıyp ótedi. Aýyldar men aýdandar da osy joldardyń boıynda shoǵyrlanyp, óte yńǵaıly ornalasqan. Naqtylyq úshin aıtaıyn, aımaqqa qarasty eldi mekenderdiń 85 paıyzy temirjol men tasjoldyń boıynda jatyr. Al onda oblys halqynyń 93 paıyzy tirshilik etýde. Eger biz ınfraqurylymdy durys baǵytta damyta bersek, onda óńirdegi aýyldardyń jaǵdaıyn tıimdi ári tez arada gúldendirýge qol jetkizemiz. «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kúre jolynyń qurylysyn keler jylǵy 1 tamyzǵa deıin tolyq aıaqtaımyz. Qazirdiń ózinde Jalaǵash pen Josalynyń arasyndaǵy kishkentaı bóligi ǵana qalyp tur. Onyń ózin tezirek aıaqtaýǵa bolar edi. Biraq merdigerdiń jaýapsyzdyǵynan jumysta kidiris boldy. Osy joldyń ózinen talaı adamǵa nápaqa tabylǵaly otyr. Bul búkil álemde qalyptasqan qubylys. «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tasjolynyń 812 shaqyrym bóligi bizdiń aımaqtyń ústinen ótedi. Biz úshin bul úlken múmkindik.  

Qazaqstan halqynyń 70 paıyzy ońtús­­­­­tik óńirlerde ómir súretinin bilesiz. Son­dyqtan batystan «Beıneý-Bozoı-Shym­kent» magıstraldy gaz qubyry tartyl­dy. Gaz qubyry da Qyzylorda oblysyn kesip ótedi. Amanshylyq bolsa, 2014-15 jyldary biz aımaqtyń 75 pa­ıyzyn tolyqtaı gazdandyryp úlgeremiz dep otyrmyz. Ol úshin barlyq qujattar ázirlenip, jospar jasaldy. Al qalǵan eldi mekender 2016 jyldyń úlesine tımek. Sonymen birge, qysylǵan gaz shyǵaratyn zaýyt salamyz. Máselen, oblystyń shet jaılap, qıyr qonǵan alys aýyldaryna gaz qubyryn tartý tıimdilik jaǵynan tómen. Esesine, ol aýyldarǵa qysylǵan gazdy jet­kizip, kógildir otynmen qamtamasyz etemiz.

– Endi oblysta ekonomıkany damytý úshin ınfraqurylym tolyq jasalǵan dep aıtýǵa bolady ǵoı...

– Qarapaıym ǵana mysal aıtaıyn, Qyzylorda qalasyna qarasty keıbir sha­ǵyn aýdandardyń bas jos­pary bekitil­megen, ınfraqurylymy jasal­­maǵan. Biraq ol jerge jeke adamdar úılerin salyp tastaǵan. Endi halyq ártúrli deńgeıdegi ákimderge kelip ózderiniń talaptary men aryz-shaǵymdaryn aıtyp jatyr. Sol aryzdardy qarap otyrsańyz, jol, sý, káriz joldarynyń joqtyǵy kóp aıtylady. Bul o bastan durys jasalmaǵan sharýa. Eń aldymen jospar qurylyp, bekitý kerek. Sosyn ınjenerlik ınfraqurylymyn daıyndaý qajet. Osydan keıin baryp qana halyqqa jer telimderi berilýi tıis. Al dym istemeı, qur jerdi bere salyp turǵyndardy sergeldeńge salyp qoıý durys emes. Damýdy oılaǵan adam aldymen oǵan jaǵdaı týǵyzady. Oblystyń ekonomıkasynda da sondaı. Elbasynyń tikeleı bastamasymen salynyp jatqan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tasjoly, «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyry, «Sekseýil-Beıneý» temirjoly sekildi alyp qurylystar bizdiń oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna zor serpin beretin negizgi nysandar.

Qyzylorda oblysy ózine qajetti elektr energııasynyń 40 paıyzyn ǵana óndirip otyr. Qalǵan 60 paıyzyn Ekibastuz ben Tarazdan alamyz. Al olardyń Qyzyl­orda­men arasyndaǵy qashyqtyqtyń biraz ekeni belgili. Sol sebepti Qyzylordaǵa Ekibastuz ben Tarazdan elektr energııa­sy jetkenshe baǵasy aspandap ketedi. Ol amalsyzdan bizdiń tarıfimizge túsedi. О́z kezeginde bul óndiriske áser etedi de, oblystan shyǵary­­latyn ónimderdiń baǵasy qymbattap ketedi. Endi qymbat zat básekelestikke tótep bere almaı, naryqqa shyqpaı qalady. Máselen, bizde «Qýat» degen zaýyt bar. Zamanaýı qubyrlar shyǵarady. Degenmen, elektr qýatynyń baǵasy qymbat bolǵannan keıin olar óziniń bar múmkindigin paıdalana almaı otyr. Eger elektr energııasynyń baǵasy arzan bolsa, onda atalǵan zaýyt tek Qazaq­­stannyń ǵana emes TMD memleket­teri­niń naryǵynda óz ornyn oıyp turyp alar edi.

AIMAQTA METALLÝRGIIа KLASTERIN DAMYTÝ KEREK

– Aımaqqa kelgennen keıin alǵashqy sharýalardyń biri retinde oblys ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa basymdyq berdińiz. Osy bastama qanshalyqty nátıjesin berip jatyr?

– Byltyr biz óndiris salasy boıynsha jyldy jaqsy aıaqtadyq. Tómendeý joq. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibi 16 paıyz­ǵa artty. Al respýblıka boıynsha bul kór­set­kish 1,5 paıyz eken. Al ınves­tısııa tartý jumysy 40 paıyzǵa artqan. Sonyń arqa­syn­da qurylystyń kólemi 16 paıyz­ǵa ósti.

– Jalpy, ótken jyly bizdiń aımaq qu­rylys salý kólemi boıynsha respýb­lı­­kada aldyńǵy orynǵa shyqqan joq pa?

– Onyńyz ras. Kólemi boıynsha. Degen­men, oblystaǵy turǵyn úı qury­lysynyń deńgeıine kóńilimiz tolmaıdy. О́tken jyly 280 myń sharshy metrge jýyq bas­pana salyndy. Bıyl bul kórsetkishti 300 myń sharshy metrden asyrý josparda bar. Biraq qurylys salasyn alǵa jyljytý úshin qurylys ındýstrııasyn damytý kerek. Ol úshin «RMZ-Shapaǵat» degen mekemeniń sheńberinen turǵyn úı qurylys kombınatynyń jumysyn bastadyq. Sonymen qatar, jaqynda taǵy osyndaı ekinshi kombınat salý týraly sheshim qabyldadyq. О́ıtkeni, atalǵan salany qarqyndy damytý úshin qurylys materıaldaryn, ásirese, turǵyn úı qurylysyna qajetti kerek-jaraqty ózimizde shyǵarýǵa tıispiz. Eger qurylysqa qajetti materıaldardy shyǵaryp, shyny men sement zaýyttary ózimizde bolsa, onda bul óte tıimdi ári nátıjeli bolar edi. Sondaı-aq, baǵasy da arzandaıdy.

– Qurylystan bólek, aımaq ınves­tısııa tartýda da alǵa shyqty. Buǵan qalaı qol jetkizdińizder?

– Bul úlken ári kúrdeli jumystyń nátıjesi. Eń aldymen, ınvestorlarǵa ózimizdiń múmkindikterimizdi durys jetkize bilý kerek boldy. Byltyr bir jyldyń ishinde aımaqta eki birdeı ınvestısııalyq forým ótkizgenimiz de sondyqtan. Forým barysynda biz Qyzylorda oblysynda qandaı tabıǵı resýrstar bar, shama-sharqy qandaı, paıdasy qanshalyqty bolmaq degen sııaqty máselelermen tanystyrdyq. Odan soń aımaqqa ınvestorlardyń kelýine jergilikti atqarýshy bılik te, Úkimet te múddeli ekenin, olarǵa barlyq ońtaıly jaǵdaı jasalatynyn, aımaqtyń ınfraqurylymy ekonomıkany damytýǵa óte qolaıly ornalasqanyn túsindirdik, yntymaqtasyp jumys isteýge shaqyrdyq. Investorlardan bólek, Astanada tirkeý­den ótken sheteldik elshilikterdiń qyz­metkerlerin de shaqyryp, aımaqtyń damý dınamıkasyn kórsettik. Biz TMD mem­leketteriniń, ásirese, Reseıdiń kásip­ker­­­­lerimen qoıan-qoltyq aralasyp jumys isteýimiz kerek.

– Indýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­­­lama Qyzylorda oblysynyń eko­nomı­kasyn kóteretin birden-bir múm­kin­­­dik dep otyrsyz. Desek te, atalǵan baǵ­dar­­­lamanyń bizdiń aımaqta kenjelep qal­ǵa­ny jasyryn emes. Aldaǵy ýaqyt­ta bul ba­ǵytta qandaı jumystar jasamaq­syz­dar?

– Búginde «Qumkól» ken ornyndaǵy munaıdyń kólemi azaıyp keledi. Endi jańa ken oryndaryn zerttep, ashýymyz kerek. Bul jóninde Elbasymyz jaqynda óz Joldaýynda da aıtty. Munaı-gaz salasynda Syr eliniń jetetin jetistikteri az emes. Sol sebepti bul baǵytta jumys jalǵasa beredi. Bul – bir. Ekinshi, ýran salasyna baılanys­ty taǵy da óńdeý kásiporyndaryn salý qajet. «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy óndiretin ónimniń basym bóligi Qyzylorda oblysynda ornalasqan. Al ony óńdeıtin zaýyttar basqa aımaqqa tıesili. Muny asa quptamaımyz. О́ıtkeni, shıkizat qaıda óndirilse, sol jerde óńdelýi kerek. Máselege osy turǵydan qarap, biz «Qazatomónerkásiptiń» basshy­lyǵyna osyndaı usynys jasap otyrmyz. Úshinshiden, Balasaýysqandyq pen Qurymsaqtaǵy vanadıı qoryn durys ıgere bilsek, onda biz dúnıejúzi boıynsha óndiriletin vanadııdiń 25 paıyzyn shyǵara alamyz. Bul tek qana Qyzylorda oblysy úshin ǵana emes, tutas Qazaqstan úshin úlken jetistik bolady. Al endi Shalqııa men Talaptaǵy polımetaldar, Aqjar, Qoskól, Dombaý, Darbazadaǵy myrysh, Aqespedegi tıtan, Qutanbulaq pen Taldyespedegi temir bizge tabıǵattyń ózi bergen baılyǵy. Osylardyń negizinde ferroqorytpa zaýy­tyn salý qajet. Mine, Qyzylorda oblysynyń ońtústik aımaǵynda joǵary tehno­logııaly jáne eksporttyq áleýeti zor metal­lýrgııalyq kásiporyndardy ashýǵa bolady. Ol úshin bizdiń tabıǵı qorymyz bar. Metallýrgııalyq klasterdi damytýdaǵy eń birinshi másele – elektr qýatynyń baǵasy. Al biz buǵan «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyrynyń arqasynda qol jetkize alamyz. Ferroqorytpa zaýyty­nyń ekonomıkasyn eseptegende, gazdyń 1 myń tekshe metri 80-90 dollardan aspaǵanda ǵana onyń tıimdi bolatynyn anyqtadyq. Biz ınvestorǵa osy baǵadaǵy gazdyń dálizin usynyp otyrmyz.

О́ńdeý ónerkásibine baılanysty tuz, sement, kalsıılengen untaq, qyzyl­­mııanyń tamyry, qubyr shyǵarý sekildi jańa óndiristerdiń jumysyna qoldaý bildire beremiz. Sonymen birge, osy zaýyttardyń barlyǵynda eń joǵary tehnologııany paıdalanyp, eksportqa shyǵarýdy maqsat etip jumys isteımiz. Aýyl sharýashylyǵy salasynda da naqty qadamdar jasalady. Mysaly, aımaqtaǵy kúrish egetin 74 myń gektar jerdiń kóle­min saqtap qalýǵa tıispiz. Másele tek kúrishte ǵana turǵan joq. О́ıtkeni, sýar­maly jerlerdi qysqartsaq, onda ol aý­maq tuzdanyp ketedi. Bıyl biz oblys­ta kúrish­ten rekordtyq ónim óndirildi dep qýanyp júrmiz. Ár gektarynan 49 sent­ner. Deı turǵanmen, toqmeıilsýge bolmaıdy. Aıtalyq, Reseıdiń Krasnodar aıma­ǵynda 1 gektardan 70 sentnerden ónim aldy. Mine, bizde de ondaı ónim alýǵa múmkindik bar.

– Osy rette et óndirý men balyq sha­rýa­­­­shylyǵy da basqasha sıpat alady ǵoı...

– Árıne. Et óndirý salasynda da biz jetetin jetistik az emes. Ol úshin mal basyn arttyryp, asyl tuqymdylaryn ósirý kerek. Aldaǵy ýaqytta aýyl sharýashylyǵyna jasalyp jatqan naqty kómektiń arqasynda biz mal basyn 15 paıyzǵa arttyramyz dep otyrmyz. Al asyl tuqymdy maldy Gollandııadan tasymaı-aq, ózimizge jaǵdaıy tanys, tabıǵatymyzǵa ıkemdelgen, jersingen edilbaı qoıy men aqbas sıyrdyń sanyn kóbeıtken durys qoı degen oıdamyn. Osy jerde bir másele bar. Bizdi «aralyq nemese býferli aımaq» dep aıtady. Al Úkimettiń sheshimine sáıkes, aralyq aımaqta óndirilgen etti eksportqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Qyzylorda oblysyna osy attan arylý qajet. Balyq sharýashylyǵyna baılanysty kóptegen máselege toqtalýǵa bolady. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, SARATS (Soltústik Aral) jobasynyń birinshi kezeńi tolyqtaı iske asty. Ekinshi kezeńi ártúrli sebepterge baılanysty toqtap qalǵan-tyn. Buǵan deıin «teńiz eki deńgeıli bola ma, álde bir deńgeıli jasaımyz ba?» dep keldik. Ony sheshtik. Bir deńgeıli teńiz jasaıtyn boldyq. О́z esebim boıynsha, SARATS jobasynyń ekinshi kezeńi bıyl bastalýǵa tıis. Álbette, bul joba qyrýar qarjyny talap etedi. Deı turǵanmen, qazir biz jylyna 4 myń tonna balyq aýlap jatsaq, jobanyń ekinshi kezeńi aıaqtalǵannan keıin atalǵan kórsetkishti 30 myń tonnaǵa jetkizetin shamamyz bar. Sodan keıin Qyzylorda oblysynan óńdelmegen balyq shyqpaýy qajet. Qazirdiń ózinde Aralda aýlanǵan balyqtar Eýropa naryǵyna shy­ǵyp jatyr. Sebebi sapasy jaqsy. Su­ra­nysqa ıe. Taǵy bir mańyzdy máseleni aı­ta keteıin. SARATS jobasyn tolyqtaı iske asyr­­­ǵannan soń Syr boıyndaǵy kól­­­der­diń júıesin qaıta qalpyna keltire alamyz.

QORQYT – TÚBI BIR TÚRKI ÁLEMINIŃ TÁÝ ETER ORTALYǴY BOLADY

– Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men Qorqyt ata memorıaldyq kesheni EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń týrıstik nysandar tizimine endi. Buıyrtsa, álemniń ár tarapynan adamdar keledi. Túrki dúnıesiniń babasy Qorqyttyń basyna zııarat etedi. Al bul sharaǵa bizdiń daıyndyǵymyz qandaı bolmaq?

– Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Baıqońyr qalasy EKSPO-2017 kórmesine kelýshiler tamashalaıtyn nysandar qataryna kirgeni qalanyń damýyna erekshe úles qosady degen senimdemin. Aldaǵy ýaqytta onda kóptegen sharýa­lar atqarylmaq. Byltyr «Proton» qula­­­­­ǵan­­­nan keıin de Reseı úkimetimen birlesip qy­rýar sharýany jasaǵan edik. Árıne, biraz pikirtalas boldy. Nátıjesinde, Elba­synyń naqty bas­tamasymen Baıqońyrdy damytýdyń «Jol kartasyn» jasadyq. Oǵan eki el Úkimeti qol qoıdy. Osynyń arqasynda Baıqońyr qalasy, Aqaı, Tóretam eldi mekenderin damytýdyń keshendi jobasy qabyldanady. «Jol kartasynyń» aıasynda Baıqońyr qalasynda birshama óndiristik, áleýmettik nysandar jumys jasaı bastaıdy. Sondaı-aq, ǵaryshtyq týrızmdi damytýǵa erekshe ekpin beriledi.

Bizdiń tarıhymyz tereń. О́tken jolymyz kenen. Menińshe, 2017 jyly óte­tin kórmege kelýshiler Baıqońyr men túr­ki tektes halyqtardyń qasıetti jeri­­niń biri Qorqyt ata kesenesinde bolýy Qazaq­­standy basqasha qyrynan tanytady. Biz oǵan osy bastan daıyndalyp jatyrmyz.

– «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dáliziniń qurylysy keler jyly aıaqtalady dedińiz. Al óńirdiń ishki joldaryn jóndeýge qanshalyqty kóńil bólinip jatyr?

– Siz aıtyp otyrǵan máseleni biz byltyr jazda arnaıy oblystyq máslıhatta qaradyq. Mysalǵa, Soltústik aýdandarǵa qarasty eldi mekenderdi bir-birimen jalǵap jatqan joldyń jaǵdaıy óte qıyn. Jalpy, oblys boıynsha ishki joldardyń mańdaıy shylqyp tur dep aıtýǵa kelmeıdi. Olardyń jóndeýsiz qalǵany sebepsiz de emes. О́ıtkeni joldar aýdandardyń ıeli­ginde bolǵan. Al aýdannyń bıýdjeti jol jóndeýge jetpeıdi. Sondyqtan bul jer­de oblystyq jáne respýblıkalyq bıýd­jetten naqty kómek kerek. Biz osy máse­leni respýblıkalyq bıýdjetke usynys retin­de engizdik. Ásirese, Qyzylorda men Jezqaz­ǵan arasyndaǵy joldy jóndeý kezek kúttir­meıtin máseleniń biri. Al Reseıge shyǵý úshin Pavlodarmen baılanys­tyratyn joldyń qurylysyn da bastaǵan abzal. Osyǵan deıin aýdandarǵa qarap kelgen 860 shaqy­rym joldy oblystyń ıeligine aldyq. Solaı­sha, aldaǵy tórt jyldyń ishinde osy aýqym­daǵy jolda kúrdeli jóndeý jumys­tary júrmek.

«MÁŃGILIK EL» – ULTTYŃ ULY BOLAShAǴY

– Búginde úıden shyqpaı ınternet arqyly bar tirlikti atqarýǵa bolady. Buǵan jastardyń qulshynysy joǵary ekeni jáne anyq. Alaıda, aǵa býynnyń ǵalamdyq jelige asa senimsiz qaraıtynyn da baıqaımyz. Osy rette siz ne oılaısyz?

– О́te alańdatarlyq jaǵdaı. Menińshe, ınternettiń qazaqsha aýdarmasy onyń minezi men sıpatyn naqty ári dál bergen. Ǵalamtor deıdi. Bir jaǵynan sizdi ǵalammen baılanys­tyrady. Ekinshi jaǵynan – tor. Shyrmaýyna baılap alady. San ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jatqan ulttyq qundylyqtarymyz bar Qazaq degen elmiz. Talaı teperishti bas­tan ótkerdik. Tarıh sahnasynan syrǵyp ketip qalatyn jaǵdaılar bolǵan. Sonyń bárinde ata-babalarymyzdyń qany men analarymyzdyń arynyń arqasynda aman-saý qaldyq. Endi HHI ǵasyrda biz ózimizdiń bolmysymyzdan aıyrylmaýy­myz kerek. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, ózimniń azamat retindegi, áke retindegi, ata retindegi paryzym ǵoı dep jaqynda jastarǵa, stýdentterge ınternet taqyrybynda dáris oqydym. Ol da beker emes. О́ıtkeni, jastar ǵasyrlar boıy­na qalyptasqan qundylyqtarymyzdan aıyrylyp qalmaýy qajet. Sondyqtan, jastarǵa ǵalamtordyń paıdasy men zııa­nyn teńdeı túsindirgen durys. Árıne, bizge orys tilin de, aǵylshyn tilin de ıgerý kerek. Jańa zamanda jańa tehnologııany meńgerip, kompıýterdiń qulaǵynda oınap, ınternettiń ıgiligin kórý shart. Biraq osynyń báriniń negizi qazaqsha bolǵanda ǵana biz ózimizdi ult retinde saqtap qala alamyz. Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıa­syn myń tolǵanyp baryp, qoǵamǵa usynýynyń astarynda ultymyzdyń uly bolashaǵy jatyr dep oılaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan».

Qyzylorda oblysy.