Bir Maqsatqa jumylsaq, bir Múddege uıyssaq Bolashaǵymyz da bir bolary sózsiz
«Joldaýdy oqı otyryp, Elbasynyń alysqa qaraıtynyna jáne kóz jetpesti kóretinine taǵy da sene túsesiz» – Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstanda» gazet basshysy Saýytbek Abdrahmanovqa bergen suhbatyndaǵy osy sózi maqalamnyń taqyrybyn osylaı qoıǵyzdy. Iá, Nursultan Nazarbaevtyń saıasatker retindegi kemeldigi alysty kórýinen tanylady. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýdyń jańalyǵy retinde «Máńgilik El» ıdeıasyn alǵa shyǵaryp, onyń ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵyna aınalatynyna senim bildirdi. Bul joly da solaı boldy.
Bir Maqsatqa jumylsaq, bir Múddege uıyssaq Bolashaǵymyz da bir bolary sózsiz
«Joldaýdy oqı otyryp, Elbasynyń alysqa qaraıtynyna jáne kóz jetpesti kóretinine taǵy da sene túsesiz» – Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstanda» gazet basshysy Saýytbek Abdrahmanovqa bergen suhbatyndaǵy osy sózi maqalamnyń taqyrybyn osylaı qoıǵyzdy. Iá, Nursultan Nazarbaevtyń saıasatker retindegi kemeldigi alysty kórýinen tanylady. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýdyń jańalyǵy retinde «Máńgilik El» ıdeıasyn alǵa shyǵaryp, onyń ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵyna aınalatynyna senim bildirdi. Bul joly da solaı boldy.
Máńgilik El!.. Adamzat balasy alǵashqy qaýymdastyqtan shyǵyp, bir ortalyqtan baǵynatyn irgeli iri ujymǵa uıysqannan bergi san myńjyldyqtar boıy talaılardyń júregin terbep, qııalyn qııaǵa jetelegen Qudiretti kúsh, Uly Arman ǵoı bul! Qaı zamanda da, qandaı jaǵdaıda da kim óz eliniń, óz memleketiniń máńgilik bolǵanyn armandamady deısiz. Bári armandaǵan. Memleket basshysy Joldaýynda atap ótkenindeı, máńgilik el bolý «bizdiń ata-babalarymyzdyń da san myń jyldan bergi asyl armany» bolǵan. Biraq olar da, basqalar da óz elderin «Máńgilik El» ete almady. Armandary júzege aspaı, arman kúıinde qaldy. Dúnıeni dúr silkindirgen nebir uly ulystar máńgilikke qol sozǵanymen, armandaryna jete almaı, belgili bir dáýirleý kezeńderin bastan ótkerip baryp, ýaqyt tylsymynyń tuńǵıyǵyna batyp, ǵasyrlar tozańyna kómilip qala bergen. Olardyń ornyn basqa jańa memleketter basqan. Osylaısha olardyń bir de bireýi «Máńgilik El» bolýdy maqsat etkenimen, armandaǵandarymen, ony jalpy halyqtyq muratqa, ulttyq ıgilikke, urpaqtyq uranǵa aınaldyra almaǵan.
Solaı deı turǵanmen, qart tarıh aqyry baıansyz bolǵany bolmasa, zamanynda ózgelerden oza shyǵyp, «Máńgilik El» bolýdy jalpy halyqtyq muratqa, urpaqtyq uranǵa aınaldyrýǵa talpynǵan, sol jolda áreket etken aıtýly dara tulǵanyń bolǵanyn da joqqa shyǵarmaıdy. Tarıhta ondaı dara tulǵa bolǵan. Eń ǵajaby ári maqtanarlyǵy, «Máńgilik El» ıdeıasyn adamzat balasy tarıhynda jalpy halyqtyq muratqa, urpaqtyq uranǵa aınaldyrmaq bolyp, jalǵanǵa jar salǵan Alǵashqy Dara Tulǵa – ózge emes, ózimizdiń babamyz Týuly Býmyn (Momyn) qaǵan edi. Burynǵy babalary ornatqan memleketinen aıyrylyp, birneshe ǵasyr boıyna ózge elge táýeldi bolyp, qýǵyn-súrgin kórip, azapty tirlik keshken halqynyń qolyn azattyqqa jetkizip, ózderine tán derbes Táýelsiz Memleket ornatqanda, elin «Máńgi El» dep ataǵan tarıhqa tanylǵan tuńǵysh bıleýshi osy Býmyn qaǵan bolatyn. Bul bir dalalyqtar arasynda ǵana emes, búkil adamzat balasy tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan Uly Jańalyq edi. Buryn kóshkinshi halyqtardyń san myńjyldyqtar boıyna qalyptasqan dástúri boıynsha jańadan bir memleket shańyraq kóterse, ol sol memleketti qurýǵa uıytqy bolǵan taıpanyń atymen, ıaǵnı bıleýshi taıpanyń atymen atalatyn. Mysaly, keıingi «Qyrǵyz qaǵandyǵy», «Uıǵyr qaǵandyǵy», «Túrgesh qaǵandyǵy», «Qarlyq qaǵandyǵy» degen sııaqty. Býmyn bolsa, bul dástúrdi buzdy. О́ıtkeni, onyń arman-múddesi basqa edi. Ol sonaý táýelsizdikke umtylǵan alǵashqy jyldardyń ózinde-aq ózi shyqqan taıpasynyń ǵana emes, búkil túrkitektes baýyrlaryn bostandyqqa jetkizip, bir úlken shańyraqtyń astyna biriktirýdi kózdedi. Ol keıingi Azııa tarıhshylary (Rashıd Ad-dın, Hondemır, Ábilǵazy) jazatyn, jarty álemge ámirin júrgizgen Ejelgi Túrik Memleketindeı el bolýdy armandap, erteńine eleýli ózgeris kirgizýdi maqsat etti. Merzimdikke máz bolmaı, máńgilikke umtyldy. Bolashaqqa batyl jol ashýdy armandady. Talaı jyl ózderine ústemdik júrgizip kelgen Jyýjan memleketin qulatyp, sol armanyna jetkizer órleý baspaldaǵynyń alǵashqy satysyna aıaq basqanda óz eliniń negizin qalaǵan qurama jurtty kóne dástúrmen ózi shyqqan taıpanyń atymen atandyrmaı, olarǵa barshasynyń tektestiginiń ortaq birligin tanytar kıeli túrik esimin berdi. Sóıtip ózderin «biz – túrik halqymyz» («túrk býdynymyz») dep jalǵanǵa jarııa etti. (Osyny arada 1400 jyl ótkennen soń negizin oǵyz taıpalary qalaǵan Osmanly ımperııasy qulaǵannan keıin jurtynda qalǵan qurama halyqty «túrik halqy» dep atap, Mustafa Kemal Atatúrik qaıtalady, oǵan deıin qazirgi túrikter ózderin «osmanly» dep atap kelgen edi – Q.S.). Osylaısha hrıstıan dáýirinen keıingi VI ǵasyrda, Ortalyq Azııada «túrik» degen jańa halyq paıda bolyp, «biz burynǵy babalarymyzdyń qateligin qaıtalamaımyz, olar sekildi memleketimizdiń qulaýyna jol bermeımiz, máńgilik etemiz» dep, elderin «Máńgi El» dep ataǵan-dy. Qazirgi tańda resmı tarıhqa «Birinshi Shyǵys Túrik qaǵanaty» degen atpen áıgili bolǵan memlekettiń eldik ataýy áýelde osylaı atalǵan. Ortaǵasyrlyq túrikter osylaısha «Máńgilik El» ıdeıasyn tý qylyp kóterip, jer betindegi túriktektes halyqtardyń basyn bir shańyraqtyń astyna biriktirgen. Býmyn (Momyn) men Istimı (Ysty bı) sekildi ataqty qaǵandardan keıin eki ǵasyrdan soń bılik basyna kelgen, solardyń tikeleı urpaǵy Bilge qaǵannyń sol zamanda tasqa qashap jazdyrǵan: «Tórt buryshtaǵy halyqtardy kóp alǵan, beıbit etken, bastyny eńkeıtken, tizeli búktirgen, ilgeride (shyǵysta) Qadyrhan (Hıngan) qoınaýyna deıin, keride (batysta) Temir qaqpaǵa deıin jaılaǵan, osy eki aralyqta júrgen ıesiz kóktúrikterdi osylaı qonystandyrǵan bilge (dana) qaǵandar, alyp qaǵandar bolǵan eken» degen sózderi sol tarıhı shyndyqtyń naqty aıǵaǵy edi (Joldasbekov M. Asyl arnalar. Almaty. 1986. 46-b.). Alaıda, dana túrikter kótergen Uly Ideıany, ıgilikti isti keıingi shala túrikter jalǵastyryp kete almady. Bul shyndyqty da Bilge qaǵan urpaǵym sabaq alsyn degen úmitpen tasqa qashap jazdyrdy. «Joǵarydan aspan baspasa, tómende qara jer aıyrylyp, jutpasa, túrik halqy saǵan kimniń shamasy jetetin edi?! Tabǵashtyń tátti sózine aldanyp, jibegine arbalyp, aǵa men ini arazdasqannan, aǵaıyndar bir-birimen jaýlasqanynan osyndaı kúıge ushyradyń. Tekti ulyń qul boldy, arý qyzyń kúń boldy» dep kúńirendi (Bul da sonda). Bir kezde sátti bastalǵan izgilikti is, júrekterge nur quıǵan uly ıdeıa osylaısha jalǵasyn tappaı, saǵymǵa aınalyp, qaıtadan qol jetpes armanǵa aınaldy.
Sodan beri de kún tizbegin qurap talaı aılar, aı tizbegin qurap talaı jyldar ótti. Birine biri jalǵasqan sol jyldar sany artyq-kemi joq 1500-ge, ıaǵnı myńjarym jylǵa jetkende baıaǵy «Túrik» atty alyp báıterektiń japyraq jaıǵan jańa bir butaǵy – Qazaq halqynyń jasampaz ekinshi bir perzenti úsh ǵasyrǵa sozylǵan bodandyq buǵaýynan qutylyp, Táýelsiz Memleketke qol jetkizgeniniń jıyrma ekinshi jylynda, bastalǵan jyldyń basty qujaty – Joldaýda elimizdi damytýdyń ózekti ekonomıkalyq máselelerin tııanaqty sóz ete kelip, oryndalmaı qalǵan atalar armanyn júzege asyrý maqsatynda «Máńgilik El» ıdeıasyn jańǵyrtyp jarııa etti. Budan týatyn mindetter de Joldaýda jan-jaqty aıtyldy. Ony júzege asyrýdyń da joldary kórsetildi. Táýelsizdikke qol jetkizýden góri ony baıandy etýdiń, máńgilik elge aınaldyrýdyń qıyn ekenine halyq nazaryn aýdaryp, erekshe toqtaldy. «Bul – álem keńistiginde ǵumyr keshken talaı halyqtardyń basynan ótken tarıhı shyndyq. О́zara alaýyzdyq pen jan-jaqqa tartqan berekesizdik talaı eldiń taǵdyryn qurdymǵa jibergen. Tirshilik tezine tótep bere almaı, jer betinen ult retinde joıylyp ketken elder qanshama», deı kelip Elbasy bizdiń ózgeniń qateliginen, ótkenniń taǵylymynan sabaq alýymyz kerektigin basa eskertti. Máńgilik el uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etýdi usyndy. Elbasynyń bul bastamasyn búkil halyq zor yntamen qabyldap, jabyla quptap jatyr. San myńdaǵan jyldar boıy babalar armandaǵan asyl murat endi búgingi urpaqtyń basty maqsatyna, jeter naqty nysanyna aınalmaqshy. О́z Joldaýynda Prezıdenttiń bul jolda el jastaryna úlken úmit artyp: «Ony júzege asyratyn da, jemisin kóretin de sizder» deýi de sodan bolar.
Iá, Uly Bastama kóterildi, «Máńgilik El» ıdeıasy Táýelsiz Qazaqstan aspanynda qalyqtap, shartarapqa qanat qaqty. «Máńgilik El» endigi jerde jalpy halyqtyq muratqa, ulttyq ıgilikke, urpaqtyq uranǵa aınalmaq. Búkil Qazaq eli bolyp, bir Maqsatqa jumylsaq, bir Múdde tóńiregine uıyssaq, Bolashaǵymyzdyń da bir bolary sózsiz. Bári sátimen bolǵaı, aǵaıyn!
Qoıshyǵara SALǴARAULY,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik
syılyǵynyń laýreaty.
