Qaı eldiń tarıhynyń qandaı kezeńin alyp qarasaq ta, qoǵamnyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etken tulǵalardy tabýǵa bolady. Qazaq elinde jol bilimi men ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna úlken úles qosqan tulǵa dep Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qurmetti jolshy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh jol professory Baqytjan Satmaǵambetuly Murtazındi aıtýymyz kerek.
Qaı eldiń tarıhynyń qandaı kezeńin alyp qarasaq ta, qoǵamnyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etken tulǵalardy tabýǵa bolady. Qazaq elinde jol bilimi men ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna úlken úles qosqan tulǵa dep Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qurmetti jolshy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh jol professory Baqytjan Satmaǵambetuly Murtazındi aıtýymyz kerek.
Baqytjan Satmaǵambetuly 1938 jyly jeltoqsan aıynyń 26 juldyzynda Reseıdiń Omby oblysy Moskalen aýdanyndaǵy Eleýish dep atalatyn qazaq aýylynda dúnıege keldi. 1955 jyly kórshi Stepkop eldi mekenindegi orta mektepti úzdik bitirip, Omby qalasyndaǵy Sibir avtomobıl-jol ınstıtýtynyń jol-qurylys fakýltetine túsip, ony 1960 jyly aıaqtap shyqty.
B.Murtazın eńbek jolyn «Gıproavtrans» memlekettik jobalaý ınstıtýtynyń Habarovsk bólimshesindegi ınjener qyzmetinen bastap, sol mekemeniń izdestirý partııasynyń basshysy boldy. Halyq sharýashylyǵy úshin asa mańyzdy sol kezdegi Evreı avtonomııalyq oblysynda, Habarovsk, Amýr jáne Sahalın oblystaryndaǵy avtomobıl joldary men kópirlerdi izdestirý jáne jobalaý jumystaryn úlken jaýapkershilikpen atqardy. Búginde úlken kúre jol sanalatyn «Habarovsk-Vladıvostok» jolynyń jobasyn daıyndaýǵa qatysty. О́ndiristiń qaınaǵan qazanynda júrip, bolashaq úshin mol tájirıbe jınady. Elim dep soqqan judyryqtaı júregi ony 1962 jyly Almatyǵa alyp keldi. Respýblıkanyń «Qazjol-qurylys» tresine ornalasyp, ınjener, aǵa ınjener qyzmetterin atqardy.
1965 jyly onyń ómirinde eleýli oqıǵa boldy. Bul oqıǵa onyń búkil ǵumyrlyq jolynyń bastaýy edi. Ol bala kúninen bilimge qushtar boldy. Sondyqtan da Máskeý avtomobıl-jol ınstıtýtyna aspırantýraǵa túsýge tilek bildirip, qujattaryn tapsyrdy. Salǵannan joly bolyp, túsip ketedi. Aty álemge áıgili professor V.F. Babkov ǵylymı jetekshi bolyp, taý joldaryn jobalaýǵa arnalǵan dıssertasııasyn 1970 jyly sátti qorǵap, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty atandy. Ǵylymı-zertteýleri nátıjeleriniń qundylyǵy sol – 1971 jyly Praga qalasynda ótken Búkilálemdik 14 jol kongresine KSRO-dan professor V.F. Babkovtyń jetekshiligimen daıyndalǵan ǵylymı baıandamaǵa enip, basylyp shyqty.
Búginge deıin, ıaǵnı 44 jyl ýaqyt ótse de professor B.Murtazınnen keıin tek 2011 jyly Mehıko qalasynda ótken 24-shi Búkilálemdik jol kongresinde ǵana Qazaqstan ǵalymdarynyń ǵylymı eńbegi jaryq kórdi!
Aspırantýradan keıin О́skemen qalasyndaǵy qurylys-jol ınstıtýtyna pedagogıkalyq jumysqa jiberildi. Alǵashynda aǵa oqytýshy, dosent qyzmetterinde bolyp, keıin fakýltet dekany, kafedra meńgerýshiligine taǵaıyndalyp, ózine senip tapsyrylǵan jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqardy. Osy bilim ordasynda júrip ǵylymı-ádistemelik jumystar boıynsha úlken tájirıbe jınady. Keńes Odaǵy Joǵary jáne orta arnaıy bilim mınıstrliginiń Oqý-ádistemelik birlestiginiń múshesi bolyp taǵaıyndalyp, «Avtomobıl joldary» mamandyǵy boıynsha oqý josparlary men kásibı pánder baǵdarlamalaryn jasaýǵa belsene aralasty.
B.Murtazın 1978 jyly О́skemen jol-qurylys ınstıtýtynyń Almaty qalasyndaǵy jalpytehnıkalyq fakýltetine dosent qyzmetine arnaıy aýystyryldy. Ondaǵy basty maqsat – «Avtomobıl joldary» mamandyǵy boıynsha oqıtyn stýdentterge kásibı pánderden bilim berýdi uıymdastyrý bolatyn. Jalpytehnıkalyq fakýltetke kelgende ol kásibı pánderdi oqytatyn jalǵyz ǵana oqytýshy boldy. Az ǵana ýaqyt ishinde ol «Avtomobıl joldary» kafedrasyn uıymdastyryp, ony ǵylymı ataqtary jáne dárejeleri bar bilikti oqytýshylarmen tolyqtyrdy. Bul – elimizde «Avtomobıl joldary» mamandyǵy boıynsha qurylǵan tuńǵysh kafedra edi. Otyz alty jyl buryn B.Murtazın uıymdastyrǵan osy kafedradan búginge deıin 4 myńnan astam joǵary bilimdi jol ınjenerleri qanattanyp shyqty. Olar el ıgiligi úshin túrli salalar men mekemelerde qyzmet atqarýda. Atap aıtsaq, olar búgin jol salasyn, iri ǵylym jáne óndiris uıymdaryn basqarady, avtomobıl kóligi, jol jáne kommýnaldyq sharýashylyqtarynda, jol polısııasy salasyndaǵy ártúrli mekemelerde jaýapty qyzmetterde isteıdi.
Professor Baqytjan Murtazınniń Otany úshin 40 jyldan asa aıanbaı jasaǵan eńbeginiń jemisi bul! Osyndaıda tilge ǵulama Abaıdyń «aqyryn júrip, anyq bas-eńbegiń ketpes dalaǵa...» degen naqyl sózi oralady.
B.Murtazın bilikti maman retinde 1978 jyly Joǵary jáne orta arnaýly bilim mınıstrliginiń ortalyq apparatyna qyzmetke shaqyrylyp, Joǵary bilim basqarmasynyń jetekshisi, mınıstrliktiń alqa múshesi bolyp taǵaıyndaldy. Bir jyldan keıin Mınıstrler Keńesine joǵary laýazymdy qyzmetke usynylyp, Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý bólimin basqardy.
Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen 1990 jyldyń jeltoqsan aıynda О́skemen qurylys-jol ınstıtýtynyń Almatydaǵy fılıalynyń negizinde Almaty avtomobıl-jol ınstıtýty qurylyp, onyń rektory bolyp bilim berý úderisin oqytýshylyqtan memleket deńgeıinde basqarýǵa deıin tájirıbesi bar B.Murtazın taǵaıyndaldy.
Professor B.Murtazın Qazaqstanda tuńǵysh ret qurylǵan derbes avtomobıl-jol ınstıtýtynyń rektory qyzmetinde júrip, elimizdiń jol bilimi men ǵylymynyń qalyptasyp, damýyna, ana tilimizdiń tehnıka salasynda ornyqty qoldanysqa túsýine aıryqsha kóńil bóldi.
1989 jyldyń qyrkúıek aıynda Qazaqstanda tuńǵysh «Tilder týraly» zań qabyldandy. Bul zań ana tilimiz – qazaq tiliniń mártebesin kóterip, qoldaný aıasyn keńeıtýge negiz boldy. Osy ýaqytqa deıin resmı qujattardyń, is basqarýdyń – bári de tek orys tilinde júrgizildi. Qazaq tili qazaqtardyń ǵana turmystaǵy ózara qatynas quraly ǵana dep baǵalanyp keldi. Onyń ózi de kóbine aýyldy jerlerde ǵana... Qazaq tilinde oqý quraldaryn, oqýlyqtar jazyp, tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha stýdentterdi qazaq tilinde oqytý kerek degen pikirge sol kezderi ashyq qarsy shyqqandar az emes edi. О́zge ult ókilderin bylaı qoıǵanda, ózimizdiń qazaqtardyń ishinen de «tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha kitaphana qory túgelge derlik orys tilinde», «termınder men túsinikter qalyptaspaǵan», «oqytýshylar qazaq tilinde dáris berip, sabaq júrgize almaıdy», «stýdentterdi aýdıtorııada shala-pula qazaqsha oqytyp, al daıyndalǵanda orys tilindegi tehnıkalyq ádebıetti paıdalandyryp, balalardyń mıyn ashytyp, ne anda joq, ne munda joq ... dúbára bolyp shyǵady» degen sııaqty qazaq tilinde tehnıkalyq mamandardy daıarlaýǵa qarsy aıtylǵan pikirler, qoıylǵan tosqaýyldar kóp boldy. Osyndaı kezeńde júregi elim dep soqqan, boıynda sýyrylyp kósh bastaı alatyn, dúıim topty jumyldyrý maqsatymen maǵynaly sóz bastaı alatyn qabileti bar, qaıratty minezi bar basshylar kerek bolyp turdy. Jol salasynyń baǵy jandy. Ondaı adam tabyldy. Ol Baqytjan Murtazın boldy.
Sol 1989 jyldyń, esimde joq, ne qarasha, ne jeltoqsan aıy bolatyn. Men О́skemen qurylys-jol ınstıtýtynyń Almaty qalasyndaǵy jalpytehnıkalyq fakýltetinde 4 kýrs stýdentimin. Ustazdarymnyń biri – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Baqyt Birmaǵambetuly Atymtaev: «Baǵdat, ekeýimizdi Baqytjan Murtazın shaqyryp jatyr», dedi. Bákeń bizdi jyly qarsy alyp: «Biz mamandardy qazaq tilinde daıyndaý úshin eń aldymen tehnıkalyq termınder men túsinikter sózdigin jasaýymyz qajet. Onsyz oqý quraldary da, oqýlyq ta – bári de durys bolmaıdy. Bul eń mańyzdy, alǵashqy qadam. Osy jaýapty isti, qarsy bolmasańyzdar, úsheýmiz birigip qolǵa alsaq? Baqyt Birmaǵambetuly, siz kóp jyl jol mamandyǵy boıynsha «ınjenerlik geodezııa» páninen sabaq berip kelesiz, qazaq tilinde oqý-ádistemelik eńbekter jazdyńyz. Baǵdat, sen áli stýdent bolsań da, talabyńdy, oqý úlgerimińdi eskerip senim artyp otyrmyn», dedi... Bul eńbekte tehnıkalyq termınderdiń qazaq tiline balama aýdarmalaryn berýmen ǵana shektelmeı, olardyń árqaısysyna qazaq tilinde túsindirme jazyldy. Jol salasynda jıi qoldanylyp júrgen 2 myńǵa jýyq termınder men túsinikter qamtyldy. Kitap Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Til ınstıtýtynyń sol kezdegi dırektory Ábdýalı Qaıdarovtyń jetekshiligimen Memlekettik termınologııalyq komıssııada kásibı saraptamadan ótti.
Onyń mazmuny men mańyzdylyǵy eskerilip, Bilim mınıstrligi joǵary jáne arnaıy orta bilim beretin oqý oryndarynda jol mamandyǵy boıynsha oqıtyn stýdentter men oqýshylarǵa oqý quraly retinde bekitti. Jan-jaqty talqylaý men saraptamadan ótken, professor Baqytjan Murtazınniń basshylyǵymen ana tilimizde joǵary bilikti mamandar daıarlaý maqsatymen jazylǵan alǵashqy eńbegimiz «Jol sharýashylyǵy termınderiniń oryssha-qazaqsha túsindirme sózdigi» degen atpen memlekettik «Ana tili» baspasynan 1992 jyly 4 myń dana taralymmen basylyp shyqty. Bul túsindirme sózdik búginge deıin 20 jyldan astam ýaqyt jol qaýymynyń qajetine jarap keledi. Osy eńbektegi termınderdiń basym bóligi Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen jazylyp, 2000 jyly «Raýan» baspasynan jaryq kórgen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna ıe bolǵan 32 tomdyq sózdikter jınaǵynyń «Kólik jáne qatynas joldary» dep atalǵan 8-shi tomyna endi.
El bolashaǵyn oılaǵan B.Murtazın ózine berilgen tarıhı múmkindikti utymdy paıdalana bildi. Ol 1991 jyly, ol kezde Almaty avtomobıl-jol ınstıtýtynyń rektory bolatyn, táýekelge bel býyp, jaýapkershilikti óz moınyna alyp, respýblıkamyzda alǵashqylardyń biri bolyp ınstıtýtta resmı túrde qazaq bólimin ashty. Ana tilimizde oqý-ádistemelik eńbekter men oqý quraldaryn ázirleýdi myqtap qolǵa aldy. Sol jyly ınstıtýtty jaqsy bitirip shyqqan 4 jas mamandy qazaq bólimine oqytýshy qyzmetine qaldyryp, jan-jaqty qoldaý kórsetti. Birneshe jyldyń ishinde birinshi kýrstan bastap dıplom jobasyn jasap, qorǵaýǵa deıin oqý úderisi ana tilimizde júrgiziletin boldy.
B.Murtazın jol ǵylymynyń damýyna da úlken úlesin qosty. Ásirese, ony qazaq ult ókilderiniń jol ǵylymynda bolmaýy qatty tolǵandyrdy. Osy úlken olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen shákirtteriniń qabiletti degenderin aldymen ınstıtýtqa qaldyryp, bir-eki jyl tájirıbe jınaqtaǵannan keıin, ózi aspırantýrada oqyǵan Máskeý avtomobıl-jol ınstıtýtyndaǵy ustazdary men joldastarymen kelisip, sonda jiberip otyrdy. Olardyń alǵashqylary – búgingi «Qazaqavtojol» respýblıkalyq memlekettik mekemeniń bas dırektory Serik Aqtanov pen «Reıder» telebaǵdarlamasynyń dırektory Almas Uzaqov boldy.
Bir basylym medısına salasyndaǵy belgili ǵalym Zıgmýnd Freıd týraly: «Menimshe, onyń ǵylymǵa qosqan úlesiniń úlkeni – Nobel syılyǵyna turarlyq ǵylymı eńbekter jaza alǵandyǵynda emes, mıdy zertteý salasynda ózine deıin qalyptasyp kelgen kózqarasty ózgertýge yqpal etýinde» dep jazǵan edi. Biz professor Baqytjan Murtazındi – óziniń bilimimen, sanaly is-áreketimen, el múddesine baǵyttalǵan qaltqysyz qyzmetimen búgin álemde oıyp óz ornyn alǵan óskeleń Qazaqstannyń kúre tamyry – jol salasynyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etken, úlken úles qosqan tulǵa dep bilemiz.
Baǵdat TELTAEV,
«Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý
ınstıtýty» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor,
Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi.
