DEPORTASIIаDAN “DOSTYQ ÚIINE” DEIIN nemese MEHIIаNYŃ BASYNAN KEShKENDERI HAQYNDA BIRER SО́Z

Jambyl oblysyndaǵy Qazaq­stan halqy kishi Assambleıasynyń at­­qarýshy hatshylyǵy ornalasqan shańyraq – “Dostyq úıi” dep ata­lady. Júregi keń jandaı esigi únemi aıqara ashyq turatyn áz uıanyń tabaldyryǵynan osy óńirdegi ár ult pen ulystyń ókilderi óz úıine engendeı emin-erkin attaıdy. Dúń­gen, túrik, qyrǵyz, orys, ózbek deısiz be, bári osynda. Bereke men birlik uıyǵan osy bosaǵada bir túrik týǵanymyzben áńgimelesip otyrǵanmyn. Hıkaıamyz orta tusyna jaqyndap qalǵan kezde ǵoı deımin, “Dostyq úıiniń” qyzmetkeri Zúbáıra Sembına: – Bu kisiniń úıindegi jeńgemiz orystyń qyzy, – dep qaldy. Adam janyna ádemi ázil de myń daýa. Sonaý alasapyran jyldary Gúrji elindegi Adygen aýdanynan jer aýyp kelgen ata-analarynyń kórgen azabyn aıtamyn dep jany kúızelińkirep qalǵan Mehııanyń kóńilin serpeıin dep: – E-e, onda jeńgemiz ózimizdiń “aqqoıly” rýynan deseńizshi, – dep edim, túrik týǵanymnan buryn anan­daı jerde otyrǵan eki dúńgenniń biri ezý tartty. Qazaqshany da, qazaqy qal­jyń­dy da túsinetini túrinen kórinip tur. Tipti: – Al meniń kelinim qazaq, – dep áńgimege aralasa ketti. – Qazaq bolǵanda qaı eldiń qyzy, – dedim men de qaljyńnyń qy­zyl shoǵyn odan ary úrleı túskim kelip. – I-im, qalaı edi áligi... “kono­krad” deýshi edi ǵoı. – Jańabaılar ma? – Ie, ıe, kelinimniń rýy Jańabaı bolady. Men ezý tartyp úlgergenim joq ekinshi dúńgen: – Qaııaqtyń urysy, normal­nye lıýdı onı, – dep, ejireıip shyǵa keldi. Sóıtsek, munyń aýyldastary she­­tinen Jańabaılar eken. My­naýsy “Kórshiniń aqysy – qudaı­dyń haqysy” degenge basyp, aýyl­dastaryn qorǵaǵan túri. Otyrǵandar endi dý kúldik. Azap­ty jyldar týraly aýyr áńgime ústinde bul bárimizdi jaqsy áserge bólep, bir jelpinip qaldyq. Mehııa sózin ary qaraı sabaq­tady... Aıtyp otyrsa, 1944 jyly jel­toq­san aıynda qarýly áskerler keledi-daǵy halyqty qoısha ıirip: “Senderdi bul jerden kóshiremiz, biraq bir apta, ary ketse bir aıdyń ishinde qaıtyp ákelemiz”, dep bir kúnde máshınege otyrǵyzyp, temir jol beketine jetkizedi. Odan ary mal artatyn vagonǵa 10-11 otba­sydan qamapty. Túrikter bala sa­nyn shektemeıtin ósimtal halyq qoı, ár otbasynda keminde 7-8 ne­mese 9-10 bala bar. Sonyń biri Me­hııa sol kezde nebary 2 jasta ǵana eken. Kóretin jaryǵy bar da, bú­ginde, mine, 68 jasqa kelip, qazaq­tardyń arqasynda ósip-ónip otyr. Úlkenderden estigeni, sol úrkin­shi­likte árkim qolyna ilikken zat­ta­ryn alýǵa ǵana úlgergen. Qarsy­lyq bildirgenderdi áldeqaıda alyp ket­ken. Olarǵa sodan keıin ne bol­ǵa­nyn eshkim bilmeıdi. “Úı-jaıym, mal-janym, dúnıe-múlkim qalyp ba­rady”, degenderdiń qolyna jergi­likti bılik qaǵaz ustatyp, qol qoıyp bergen. “Barǵan jerlerińde osyny kórsetseńder, dúnıe-múlikterińniń esesin qaıtaryp beredi”, depti. Saýatsyz shal-kempirler álgi bir japyraq qaǵazdy mundaǵa deıin saqtapty. Ondaı qaǵazdyń bireýin Mehııanyń da kórgeni bar, eshqandaı qaýly, qararsyz shımaılaı salǵan qunsyz birdeńe. Alǵashynda oılanýǵa da mur­sha­la­ry bolmaı, dúrlige kóterilgen ha­lyq kári-jas demeı, júk vagonǵa qoı­sha topyrlatyp qamaǵannan keıin ǵana júrekteri bir jaman­shy­lyq­ty sezgendeı, ýlap-shýlap jy­laı bastaıdy. Ásirese, kári qoıdyń ja­syndaı jasy qalaǵan qart ana­lar artta qalyp bara jatqan týǵan jerin qımaı eńiregende etekteri kóz jasyna tolady. Oǵan aýrý-syrqaý jandardyń yńyrsyǵan únderi men balalardyń shoshyna shyńǵyrǵan daýystaryn qosyńyz. Júk tıeýge arnalǵan vagondarda tereze degen bolmaıdy. Esikteri tars jabyq. Ot jaǵyp, tamaq ázirleýge de múmkindik joq. Sý da qat. Kún 45 gra­­dýs sýyq, kóp uzamaı bir-bir ja­rym jasar balalar shetineı bas­taıdy. Qystyń qaqaǵan sýyǵynda osy azappen aryp-ashyp jıyrma kúndeı jol júredi. Keıin belgili bolǵanyn­daı, sol shubyryndyda 17 myń adam jol-jónekeı qaıtys bo­lypty. Al aman-esen jetkenderdiń 10-15 paıyzy Qazaq eline kelgen soń bir jarym jyldyń ishinde kóz jumǵan. Qaıtys bolǵandardy poıyz toqtaǵan beketke tastap kete bergen deıdi. Olardyń jerlengenin nemese ıt-qusqa jem bolǵanyn da eshkim bilmeıdi. Mehııanyń ákesi muǵalim, kózi ashyq adam bolǵandyqtan, úr­kin­shilikke ushyraǵan aǵaıyndaryna bas-kóz bolypty áıteýir. Biraq... jol­daǵy sýyqtan aýrý tapqan áke-sheshe Qyzylorda oblysynyń Qar­maq­shy aýdanyna kelip túskennen keıin jarty jylǵa jetpeı birinen keıin biri qaıtys bolǵan. Mehııa, qazaqsha aıtqanda, tuldyr jetim bala ańyrap qala beredi. Adygennen aýyp kelgen aǵaıyn­dar á degende esik-terezesi joq qańyraǵan bos úılerge ornalasady. Keıbireýleri qazaqtardyń qorjyn tamynyń bir jaǵyna jaıǵasady. Bulardyń jaǵdaılary álgi jel azynaǵan bos úılerge kirgenderden sál de bolsa joǵary bolypty. Shy­nynda, qolda baryn soǵysqa jónel­tip, ólmestiń kúnin kórip otyrǵan elde basy artyq qandaı as-aýqat bol­syn. Degenmen, kóp uzamaı das­tar­qandary men qazan-oshaqtary qa­zaqtarmen aralasyp, dostasyp ketedi. Túrik ulty mynandaı qasiretti de bastan keshipti. “Jer aýyp kel­gen túrikter ultyn ózgertip jazýy kerek” degen pármen paıda bolady. Mysaly, tólqujatyna “ázirbaı­jan” dep jazǵyzsa, aı saıyn ko­men­da­tý­ra­ǵa baryp, belgilenip tu­rý­ǵa min­detti emes, al “túrik” bo­lyp qalsa, aı saıyn mindetti túrde túgendeýden ótýi kerek. Mehııanyń ákesiniń alasapyranda kóz jazyp qalǵan ápkesi bar eken, sol “ázir­baıjan” bolyp jazylyp ketipti. – Máke, meshet túrikteri degendi túsindirip berińizshi? – “Meshet” degen ult ta, ulys ta joq. Gúrji elinde Meshet degen jer bar. Sol jerdi jaılaǵan nemese sol jerden kelgen aǵaıyndardy “mes­hettik túrikter” dep atap ketken. Onyń bar syry osynda. Qap taýyn jaılaǵan Gúrji eliniń 5 aýdanyn túrikter meken etedi eken. Mehııanyń kindik qany tamǵan jeri Adygen – sol bes aýdannyń biri. Búginde deportasııamen kelgen Mehııanyń baýyrlary, ıaǵnı túrik ultynyń ókilderi Qazaq eliniń aza­mattary bolyp tabylady. Barlyǵy da egemen eldiń qoǵamdyq-saıası ómi­rine belsene aralasyp júr. Úlken­derinen bastap búgingi jastaryna sheıin keshegi bastan ótkergen qıyn­shylyqtardy qazaq halqynyń dar­qan peıili men ystyq qushaǵynyń arqasynda jeńgenin aıtyp otyrady. Qazaqtarmen quda-jegjat bolyp, qyz alysyp, qyz berisip, mıdaı ara­lasyp ketken. – Qandaı qyzmette júrsem de meni “túrik” dep eshkim kemsitken emes. Qyzmetime ultym men túr-túsimniń de kesiri tıgen joq. Áıe­lim orys qyzy. Joǵary bilimdi. Uzaq jyldar boıy mektepte hı­mııa-bıo­logııa pániniń muǵalimi bo­lyp istedi. Al qudamnyń áıeli qa­zaq, ózi túrik, biraq aty – Qazaq­baı. Dıqan aýy­lyn­daǵy qazaq baýy­rymyz Keýkem­baev­tyń áıeli túrik qyzy bolǵan. Mundaı mysal­dar Bazarbaı aýy­lyn­da da bar. Qa­zir qazaq mek­te­binde oqıtyn túrik balalary da kóp. Ol jaqta júre bergenimizde ómiri­mizdiń osy kúni qandaı bolatynyn bilmeımin. Al osyn­da kelgenderdiń kópshiligi oqyp, joǵary bilim aldy. Ártúrli mamandyqqa ıe bolyp, ár salada jumys istep júr. Munyń barlyǵy el ishindegi tynyshtyq pen Elba­sy­myzdyń aqylman saıasaty­nyń arqa­sy dep baǵalaımyn, – deıdi Mehııa. Mehııanyń eki ul, eki qyzy bar. Úsheýi joǵary, bireýi arnaýly orta bilimdi. Barlyǵy da qyzmet isteıdi. Tórt nemeresiniń bireýi qazaq-túrik lıseıinde oqıdy. Oqý ozaty. Túrik deportasııasynyń taǵy bir qasireti bar. Ol – otaǵasy so­ǵy­sta qan keship júrgende otbasy­larynyń súrginge ushyraýy. Al maıdan­da­ǵy­lar eldegi jaǵdaıdan, otbasy, bala-shaǵasynyń qaıda ketkendiginen múldem beıhabar bolǵan. Soǵystan aman-esen oralǵandar úıdiń ornyna úńireıgen oshaqqa tap bolypty. Kózi ashyq, pysyqtary ǵana suraı-suraı otbasy men aǵaıyn, týystaryn qazaq, qyrǵyz, ózbek elderinen tap­qan. Soǵystan jaralanyp, jarym­jan bolyp qaıtqandar bolsa, otba­syn izdeımin dep júrip múlde joq bolyp ketipti. Olardyń qaı jerde qaıtys bolǵany nemese qaı óńirge turaqtap qalǵany da belgisiz... Mine, bul Uly Otan soǵysynda 29 perzenti Keńes Odaǵynyń Baty­ry atanǵan tamasha halyqqa jasal­ǵan qaradaı qııanat edi. Onyń kúnási sol tustaǵy “shash al dese, bas alatyn” qatygez bıliktiń moınynda, árıne. “Ornynda bar ońalar”. Túrik muǵalimi Musanyń artynda qalǵan jalǵyz tuıaq Mehııa búginde áke-sheshesi kóre almaı ketken qyzyqty kórip otyr. Qazaq elinde erjetip, Qazaq elinde bilikti basshy atanyp, Qazaq eliniń qamqorlyǵy­nyń arqa­synda zeınetke shyǵyp, aýyl­dyń aqylman qarııalarynyń biri atanǵanyna táýbe deıdi ol. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy, Baızaq aýdany, Sarykemer aýyly.