«Botaı» – bolashaq týrızmniń tóri

Al ekinshisi Aqan Seri, Úkili Ybyraı, Shyńǵys tóre men onyń balasy – qazaqtyń eýropalyq úlgidegi tuńǵysh ǵalymy Shoqan Ýálı­hanovtyń kindik qany tam­ǵan, Aıǵanym qonysy, «Qarasaı men Aǵyn­taı» batyrlardyń kesenesi, «Botaı mádenıetiniń» oshaqtary ornalasqan Aıyrtaý aýdany. Alaıda ekeýiniń arasy bir-birinen shalǵaı, oblystyń eki jaq shetinde jatyr. Sondyqtan ekspedısııany uıymdastyrýshy «Egemen» jáne «Kazpravda» gazetteriniń menshikti tilshileri kóp oılanyp, Aıyrtaý aýdanyna saparǵa shyǵýdy jón dep taptyq. О́ıtkeni mundaǵy «Botaı mádenıeti» men «Imantaý-Shalqar» kýrortty-de­malys aımaǵyn qosqanda óńirdiń tý­rıstik áleýeti joǵary. Bizdiń bir maqsa­tymyz elimizdiń týrızm salasynyń da­mýyn nasıhattaý bolǵandyqtan osy baǵyt­tyń bási arta berdi. Sonymen qura­mynda osy joldardyń avtorynan bas­qa «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń menshikti tilshisi Álııa Iqanbaeva, oblys­tyq «Soltústik Qazaqstan gazeti» bas redak­torynyń orynbasary Saǵyndyq Maý­ǵazın, «Severnyı Kazahstan» gaze­tiniń qyzmetkeri Marına Glazeva, foto­graf Vadım Mýdarısov, oblystyq mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Ǵalııa Berdi­ǵulova bolǵan ekspedısııa tańǵy saǵat jetide jolǵa shyqtyq.

«Aýylym qonǵan Syrymbet salasyna...»

Aıyrtaý aýdanynyń ortalyǵy – Saý­­malkól aýyly Qyzyljardan 250 sha­qyrym jerde. Jolda Úkili Yby­raı­dyń, Aqan Seriniń aýyldarynan óttik. Qunary mol, quıqasy qalyń bul aımaqqa syrttan kóship kelýshiler ejelden kóp bolǵan. Sondyqtan eldi mekenderdiń kóbiniń ataýlary Antonovka, Lavrovka, Kýtýzovka bolyp oryssha jalǵasa be­redi. Saýmalkóldiń burynǵy ataýy da 1997 jylǵa deıin Volodarovka bol­­ǵan. Ol tóńkeris belsendisi, qy­zyl komıssarlardyń biri Ivan Volo­dar­skııdiń qurmetine qoıylǵan. Tek elimiz Táýelsizdigin alǵan soń ǵana onamas­tı­kanyń talaby eskerilip, aýylǵa ejel­gi «Saýmalkól» degen qazaqy ataýy be­rilgen. Qazir bul qonys oblystaǵy aýyl­dardyń arasyndaǵy úlkenderiniń biri. Ondaǵy turǵyndar sany on myń adamǵa jýyq.

Aýyl shetinde bizdi aýdandyq ishki saıa­sat bóliminiń basshysy Anar Shalabaeva qarsy alyp, ákimdikke qaraı bastady. Biz­di aýdannyń jańadan taǵaıyndal­ǵan ákimi Erbolat Bekshenev qabyldady. Qa­byldaýdan soń  biz ke­lisilgen josparymyz boıynsha Shoqan Ýálıhanovtyń týyp-ósken mekeni Sy­rymbet aýylyna sapar shektik.

Syrymbet taýy ejelden el aýzyna ilingen ataqty meken. Qazaqtyń zańǵar jazýshysy Sábıt Muqanov óziniń «О́mir mektebi» kitabynda Syrymbet taýyn babasy Qosaıǵa Abylaı han bir erligi úshin syıǵa bergenin aıtady. О́zine bul áńgimeni aıtyp otyrǵan Jabaı qartqa Sábıt atalarynyń nege kóship ketkenin suraǵanda aqsaqal: «Abylaı ólgen soń ornyna úlken balasy Ýáli han boldy ǵoı. Ýáli sol Syrymbet taýyna qyzyǵady da seniń atalaryńdy kúshpen qýyp jiberip, ózi sonda mekendeıdi...», deıdi. (S.Muqanov., «О́mir mektebi», TSh, 10 tom, A-ty., 1976 j., 150 b.).

Syrymbet aýyly men odan úsh sha­qyrym jerdegi Aıǵanym qonysy qazaq tarıhy úshin uly jazýshy L.Tolstoıdyń «Iаsnaıa polıanasynan» kem emes. О́ıtkeni onda qazaqtyń 30 jyl ǵana ómir súrse de óz esimin aıdaı álemge tanytqan uly ǵalymy, ulttyq maqtanyshy – Shoqan Ýálıhanov dúnıege kelgen. Sheteldik týrısterge maqtanyshpen kórsetýge laıyq, qundylyǵy asa joǵary nysan­dardyń biri de osy. Alaıda...

Alaıda oǵan jetkizetin 30 shaqyrym­dyq joldyń sapasy – jerdiń kıesi bolǵanymen ıesi joq ekenin kórsetkendeı. Ábden oıylyp, shuńqyr-shuńqyr bolyp qalǵan joldar kóliktiń de, adamnyń da zyqysyn shyǵarady. Kópten jóndeý kórmegen ony «mynaý bizdiń uly tul­ǵamyzǵa aparatyn jol» dep bireýge kór­setý uıat-aq...

Syrymbet taýynyń etegindegi Qum­dy­kól, Jetikól, Sulýkól, Aqbas degen tórt kóldiń ortasyna túsken bul aýyldyń tabıǵaty aıryqsha ásem. Aýyldaǵy eń kórnekti oryn – Sh.Ýálıhanovtyń ta­rıhı-etnografııalyq mýzeıi eken. Mý­zeıdi bizge onyń dırektory Ýálıhan Qul­baev bastaǵan qyzmetkerler tanys­tyrdy. Bul kisiniń ózi de Shoqannyń Qul­baı degen inisiniń tikeleı urpaǵy eken. Jetisýda, Tezek tóreniń aýylynda ómir­den ótken Shoqannyń artynda qal­ǵan jesiri Aısarany marqumnyń hatqa jaz­ǵan ósıeti boıynsha elge ákelip, ámeń­gerlik jolmen úılengen inisi Jaqyp tóre ekenin de sol aıtty.

1929 jyly salynǵan aǵash ǵımarat áli de sańǵyrlap tur. Onyń materıaldaryn kezinde qyzyl belsendiler qazirgi «Aıǵanym qonysy» dep atalǵan tóre aýy­lynan alyp, Syrymbetke mektep re­tinde salǵan eken. Mýzeıdiń 6 zalyndaǵy eks­pozısııasynda 6 530 eksponat bar kóri­nedi. Bári de uly ǵalymnyń ómiri men eń­bekterinen, zamandastary men asa kór­nekti orys, nemis ǵalymdary, saıahat­shylary, tarıhshylarymen qaty­nasynan jáne týǵan-týystarynyń ómi­rinen syr shertedi. Ǵımarattyń qas be­tinde Shoqannyń erterekte quıylǵan eskertkishi oryn alypty.

Mýzeıden keıin Syrymbet aýyly­nan úsh shaqyrym jerdegi Aıǵanym qo­nysyna sapar shektik. «Bul aýyldyń eń bir shuraıly jerdiń ıesi ekenin manadan kórip kelemiz. Qalyń qara qyrtysty, at shashasynan keletin qalyń bozdy jer baılyqty aıtyp býsanyp jatyr. Alystan oraǵytqan qaıyńdy ormandar osy jerdiń kúnnen, jelden qorǵaı­tyn qorǵany sııaqty. Qum-qaırań kúmis kólder kemerin kere, keń tolqyp, tolyp jatqan áńgime shertetindeı sezile­di», dep sýretteletin Ǵabıt Músirepovtiń ataqty «Etnografııalyq áńgimesindegi» tóre aýylyna qatty uqsaıdy eken. Bálkı, jazýshy da Býrabaı orman sharýashyly­ǵy tehnıkýmynda dırektor bolyp júrgen­de Aıǵanym aýylyna barǵan shyǵar-aý... Biraq munda qalyń bozdy taý etegi aıtylmapty. Al osynaý tamasha jerdi Aıǵa­nym ózi tańdap, alǵash qystaý saldyrǵan eken.

Aıǵanym Sarǵaldaqqyzy (1783-1853 jj.) XIX ǵasyrdaǵy qazaq áıelderinen shyqqan qoǵam qaıratkeri. Abylaı hannyń kelini, Ýálı hannyń kishi áıeli, Shoqan Ýálıhanovtyń ájesi. Hannyń stavkasy bolǵan Býrabaıdaǵy báıbishelerdiń qasynda bolmaı osy qonysqa kóship kelgen. Shejirege qaraǵanda jeti ul týǵan. О́zi arab, parsy, shaǵataı, orys tilderin meńgergen. Keıin osy jerge patshanyń buıryǵymen orys dvorıandarynyń ýsadbasy tektes qylyp aǵashtan úıler salynady. Oǵan 12 bólmeli turǵyn úı, meshit, monsha, keńse, sharýashylyq úıi, jel dıirmen engen. Osy mekende, Aıǵanymnyń úlken uly Shyńǵystyń otbasynda 1835 jyly Shoqan ómirge kelgen. Bala Shoqannyń qalyptasýy men oı-sanasynyń jetilýine ájesiniń tárbıesi kóp áser etken. Úıine Segiz Seri (shyn esimi Muhamed-Qanapııa) qonaq bolyp jatqan kúni ómirge kelgen balasyna Shyńǵys sultan onyń atyn bergen eken, alaıda ájesi Aıǵanym shoqıyp, úı aldyndaǵy bıik tóbede kóp otyratynyna qarap, onyń esimin «Shoqan» dep buryp jiberedi.

Aıǵanym kúıeýi Ýálı han ómirden ozǵannan keıin el tizginin ustap, Shyń­ǵys jetilgenshe hannyń mindetin atqar­ǵan. Osy kezderde ol Syrtqy ister mı­nıs­trliginiń azııalyq departamentimen jáne Peterbýrgtegi Sibir komıtetimen hat jazysyp, baılanysta bolǵan. Aka­demık Álkeı Marǵulan Aıǵanym jazba­larynyń sany 100-den asatynyn ashqan. 1828 jyly Aıǵanym Batys Sibirdi rıkvızısııalaýǵa Qyzyljar qalasyna kelgen senat ókilderimen kezdesip, jer­gilikti halyqtyń talap-tilekteri jazyl­ǵan hatty olar arqyly patshaǵa jibergen.

Otyzynshy jyldardyń oıranynda qyzyldar Aıǵanymnyń qonysyn túk qaldyrmaı buzyp, joǵaryda aıtqa­nymyzdaı, qurylys materıaldaryn «Kazgorodok» dep atalǵan qazirgi Syrym­bet aýylyna tasyp alyp, mektep, ınternat, atqora jáne t.b. qurylystar salǵan.

Aıǵanym qonysyndaǵy úılerdi qal­pyna keltirýge 1988 jylǵy qazba ju­mys­tarynda tabylǵan irgetastar aıǵaq bolady. Sonymen birge Shoqannyń ózi­niń salǵan sýretteri jáne qaıtys bol­ǵannan keıin kóńil aıtýǵa kelgen orys ofıseriniń ýsadbany sýrettep jazǵan deregi negiz bolady. 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysymen «Aıǵanym qonysy» tolyǵymen qalpyna keltirilip, onyń ashylý saltanatyna Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevpen birge О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń sol kezdegi Prezıdentteri I.Karımov pen A.Aqaev qatysqan.

Osy qonystyń aldynda «Atameken» ekspedısııasyna qatysýshylardy Sy­rym­bettiń mádenıet úıindegi «Ájeler an­sambli» men «Ajar» án-bı ansambli­niń músheleri baýyrsaǵy, qurt-maıyn usy­nyp qarsy aldy.

Aıǵanym qonysynyń syrty ǵana emes, ishindegi dúnıeleri de tańǵalar­lyq. Onda osy óńirdegi HIH ǵasyrǵa tán turmystyq, salttyq, kıim-keshek bu­ıymdarymen qatar ustanǵan qural-jab­dyqtar men qarý-jaraqtar da kóp jı­nalypty. Biz syrttan Shoqannyń sho­qıyp, aýylǵa qarap kóp otyratyn tóbe­sin de izdedik. Ony da tarıhshylar men ólketanýshylar jobalap tapqan eken. Uly adamnyń otyrǵan jerine biz de táý ettik. Sóıtip, Syrymbet, Shoqan mýzeıi, Aıǵanym qo­nysy alabyn artqa tastap, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń kese­nesine jol tarttyq.

Qarasaı-Aǵyntaı kesenesi

Qazaq halqynyń birtutas bolyp, or­taq jaýǵa birigip shapqanynyń sım­volyndaı bolǵan Shapy­rashty Qarasaı men Arǵyn Aǵyntaı batyrlardyń dos­tyǵyn aıǵaq­taǵan bul memorıaldyq keshen ulty­myzdyń berik ustynyn aıǵaqtap tur­ǵan erekshe eskertkish. Onyń barlyq nyshandyq mánin keshenniń dırektory, keseneniń shyraqshysy Sámeddın Omarov jalǵyz kirpishine deıin qaldyrmaı, uzaq áńgimelep berdi. Qyzyl kirpishpen órilgen keseneniń bıiktigi 16 metr. Eki ba­tyrdyń qabirleri eki kúmbezdiń astynda, eki bólek. Biraq kúmbezder ishinen qosylyp, jalǵasyp tur. Ishki ıntererdi árleýge keramıkalyq kirpish, Kúrti jáne Qordaı granıti qoldanylǵan. Keseneniń kireberisi men aparatyn joldyń bári órnek tastarmen tegistelgen.

Qarasaı men Aǵyntaı Orbulaq shaı­qasynda Salqam Jáńgirdiń ataqty 600 sarbazynyń ishinde bolǵan qandykóılek dostar. Aqyry ekeýiniń bul jalǵandaǵy sońǵy mekenderi de bir jerden bolǵan. Qarasaı batyr dosyn saǵynyp, izdep kelgende osy jaqta dúnıeden ótip, ózin osynda jerleýdi ósıettegen. Qazir eke­ýi­niń basyna kelip medet suraıtyn jandar da bar eken. Shyraqshynyń aıtýyna qa­raǵanda, olardyń talaıyna Alla járdem berip, tilekterin qabyl etipti. 

Keshen bıik jerde bolǵanymen, oıpań jer arqyly keletin joldy qys kezinde qalyń qar basyp qalady eken. «Átteń, bizde bir traktor bolmaı tur, qalyń qarda kólikterimizdi aıdalaǵa tastap ketýge májbúr bolamyz. Osy máseleni sheship berse, qalǵanyn ózimiz-aq ister edik», deıdi ol.

Botaı qonysy...

Osydan keıingi bizdiń saparymyz ataqty «Botaı qonysyna» jalǵasty. Shý degennen protoqazaqtardyń (5,5 myń jyl burynǵy) osy jerde dúnıe júzi boıynsha alǵash ret asaý, jabaıy jylqylardy quryqtap, ózderiniń paıdasyna úıretýi, kólik qylyp minip, etin jep, qymyzyn ishýdi bastaǵany adamǵa kóp oı salady. Ony alǵash ret qazaqstandyq arheolog Vıktor Zaıbert 1983 jyly ashyp, qazir búkil álem moıyndady. 1995 jyly osy jerde álemniń 16 elinen 80-nen artyq ǵalym qatysqan «Eýrazııanyń jylqyny tuńǵysh paıdalanýshylary» atty sımpozıým ótkizilgen.

Qazir qazba jumystary basqa qyrǵa shyqqan. Endi osy Botaı qonysynda­ǵy adamdardyń turaǵy, ómir súrý saltyn qalpyna keltirý jumystary qolǵa alynǵan eken. Dronmen túsirilgen fotosýretterge qaraǵanda jaı jerdiń shóbi juqaltań ósedi, al protoqazaqtardyń meken-qonystary turǵan jerdiń bozy qalyń, aınalasy dóńgelek bolyp ke­ledi. Bul – arǵy babalarymyz turaq salǵan jerdiń topyraǵy borpyldaq, jum­saq, oǵan sý kóbirek sińgendikten qu­narly ekendigin bildiredi. Shynymen, osyndaı jerlerdi qazǵanda burynǵy turaqtar, artefaktar kóp tabylǵan. Botaı qonysynan osyndaı 800-ge jýyq turaq tabylǵan. Mádenıet jáne sport mınıstrligi arheologterdiń aldyna osyndaı turaqtardy qalpyna keltirý jobasyn iske asyrýdy mindettep otyr. Qazir V.Zaıbert bastaǵan arheologııalyq ekspedısııa sondaı jumystardy iske asyrýda. Jobanyń ǵylymı qyzmetkeri Ernar Estemesovtiń aıtýyna qaraǵanda ázirge bir turaq qalpyna keltirilipti. Aǵashtan kertelep qııýlastyrylǵan sho­shala sekildi bul turaqtyń jartysy jerge kirip tur. Eden ornyna jylqynyń qy­ly aralastyrylǵan laı sáki tóselgen. Bir qyzyǵy, irgelerge quıylǵan laıǵa da jyl­qynyń súıegi aralastyrylǵan. Biz artefaktardy tazalap, zerthanaǵa jiberetin bazalaryn aralap kórdik. Qazba jumystaryna jergilikti turǵyndardan 11 adam tartylypty.

Botaıǵa degen qyzyǵýshylyq jyl sa­ıyn artýda. Oǵan alys jáne jaqyn shetel­derden týrıster kóp keledi. Týrızmdi da­mytý maqsatynda «Botaı» tabıǵı-arheo­logııalyq eskertkish-kesheniniń bas jos­pary ázirlengen. Onyń quramyna qo­naq úı ǵımarattaryn salý, tılıng ma­ket­­teri, kórmeler, protoqazaqtardyń tu­raq­­tary men sharýashylyqtary, atpen seıil­deý jáne t.b. uıymdastyrýlary engizilgen.

Kýrort aımaǵy

Aýdannyń týrıstik áleýetin arttyrýda «Imantaý-Shalqardyń» atqaratyn róli zor. Qatar jatqan bul kólderdiń árqaısysy – adamǵa jaıly demalys oryn­dary. Ásirese, bıylǵy ystyqta olarǵa kelýshiler sany eselep artqan. So­nyń ishinde Reseıden kelgender aılap jatyp, qaıyń men qaraǵaı qatar ósken qalyń ormandardan jemis-jıdek pen sańyraýqulaqty da kereginshe terip alyp, attanady eken...

Shalqardyń sýy tuzdy, emdik qasıet­teri de joǵary. Jalpy, aýmaǵy 35 sharshy sha­qy­rym bolatyn onyń jaǵasynda 20 demalys orny ornalasqan. Al Imantaý kóliniń kólemi 49 sharshy shaqyrym. Onyń jaǵasynda 11 demalys orny bar.

«Atameken» ekspedısııasynyń qaty­sý­­shylary kóldiń jaǵasyn qyzyqtap, onyń bo­lashaqtaǵy týrıstik múmkindigi zor eken­digine kózderin jetkizdi. Sony­men Sol­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Ata­­meken» ekspedısııasynyń sapary aıaqtaldy.