О́ner • 09 Qyrkúıek, 2021

«Samaltaýdy» salǵanda...

165 ret kórsetildi

«Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shári» degendeı, kózin ashyp kórgen shoqysy men taýy qaı adamnyń bolsyn Samaltaýy emeı nemene? Qolatynan samal espese, saıynan jupar ańqymasa, onyń taý aty qaısy?! Jazy-qysy jeli bir tynbaıtyn aýyldar da bolady. «Borany on kún soqqan esten ketpes, úırengen aýylyma eshteńe etpes» degen joldar da ataqty «Samaltaý» áni shyqqan atyraptan alys jerde týmaǵan.

Buryn alty qyrdyń astynan estiledi deıtin án men án­shi­ni áspettegende. Án tóre­si «Sa­mal­taýdy» Dımash Qudaı­ber­gen oryndaǵaly alty qur­lyq­­qa bir-aq tarady. Sóıtken kúni qazaq – Dımash oryndaǵanǵa de­ıin Bekbolat Tileýhannyń shyr­qaýynda halyq áni atalyp kel­­gen týyndynyń shyǵý tarıhy men avtoryna suraý salyp, Alash dala­synan Samaltaý atty jer izdep ketti. О́nertanýshylar men ólketanýshylar ártúrli pikirde. Kóbisi ondaı jer aty joǵyn aıtady. Serikbol Hasannyń osy án týraly zertteý maqalasynda Berik Júsip «Samaltaý» – jer ataýy emes, ándegi tıptendirilgen beıneniń «samal taýly, shalqar kóldi qaıran eli» edi ǵoı» deıdi. Iá, samal taýdy izdeıtin bolsaq, saǵym bel, shalqar kóldi de izdeýge týra kelmeı me?

Ertedegi ánderdiń eserinen estisi kóp. Onyń bir dáleli «Elim-aı» bolsa, biri – osy «Samaltaý». Ekeýi de halyqtyń zary. Biri jońǵar shapqynshylyǵy, ekin­shi­si orys otarshyldyǵy tu­syn­daǵy zamannyń zapyrany. Dımash qalaı oryndaǵan jáne bul shyǵarmany zar kúıine kel­tirgen! Yqylas Dúkenuly kú­­ıi­men tuzdyqtaǵanda, naǵyz túr­ki­l­ik kóne saryn men qazaqy máner jymdasyp shyǵa kelgen. Bizdiń keıbir tyńdarmansymaqtar ulttyq dúnıeden bezip júrgende, AQSh ony prezıdentin ulyqtaý rásimindegi sharada tórine shyǵa­ryp, tóbesine kóterip qoıdy. Sol Djo Baıdenniń ınagýrasııa­sy­na oraı ótkizilgen keshtiń uıymdastyrýshysy Sister Cities International kompanııasynyń ókili Dean Suozzi-Auberry óziniń InfoArtis JK (AQSh) arnasyna bergen suhbatynda aıtqan pikiri qaıran qaldyrdy bizdi.

– Nege Dımash Qudaıbergen, ol kisini qandaı qasıetterine baılanysty tańdadyńyzdar? – degen suraqqa:

 – Álemge belgili ánshilerdiń ara­synan jan-jaqty zertteı kele tańdaýymyz Dımash Qudaı­ber­­genge tústi. Sebebi Dımash – ul­tyn súıetin azamat, boıynda adam­dyq qundylyqtyń qazy­na­sy bar tulǵa. Ol – álemdik beı­­bitshiliktiń sımvoly ispetti. Ony álemniń túkpir-túkpirindegi adamdar jaqsy kóredi. Bizdiń oıymyzsha ol – saıasattan bıik tulǵa. О́ziniń ánimen, tamasha daý­symen tili bólek, tanymy bólek mıllıardtaǵan jandardyń júre­gine jol tapqan naǵyz ónerpaz, álem elshisi deýge bolady.

Ekinshiden Orta Azııadaǵy memlekettermen qarym-qatynasymyz jaqsy, Qazaqstanmen de tyǵyz baı­lanystamyz. Bul jaqyn­dy­ǵymyzdy odan ári jaqyndata tús­ki­miz keledi.

«Samaltaý» áni – ultyn súı­gen, tynyshtyqty ańsaǵan, otba­synyń baqytty ǵumyr kesh­kenin armandaǵan, quldyq kiseninen bosanǵysy kelgen keýdesine sher tolǵan azamattyń áni. Tarıhı án! Biz sondyqtan osy ándi tańdadyq, – degen eken.

Bizdińshe, bul – kimdi bolsyn qaıran qaldyratyn sóz. Ame­rı­ka­da ánshi nemese án quryp qalǵan joq. Dımashty «saıasattan bıik» dep parasatqa jýyq áńgime aıtady. Dımash saıasattan bıik bolsa, Táńiriniń bergen ónerimen, ánimen bıik. О́ner de, ádebıet te ultyn súıgen júrekten ǵana shyǵady. «Samaltaý» áni – ultyn súıgen, tynyshtyqty ańsaǵan, otbasynyń baqytty ǵumyr keshkenin arman­daǵan, quldyq kiseninen bosan­ǵysy kelgen keýdesine sher tolǵan azamattyń áni» bolyp tur óıtkeni.

Osy «Samaltaý» ánine baılanysty jaqynda bir derek kezdestirdik. О́lke tarıhyna jetik jańaarqalyq aqsaqal, marqum Álip Jaılybaıdyń kitabyn qurastyryp otyryp, «Elý jyldan keıingi jarty saǵattyq kezdesý» atty maqalasynan ushyras­tyr­dyq. Álip Jaılybaı 1972 jyly Jańaarqa aýdanyna oblys ortalyǵynan Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtynda partııa tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, ǵylym kandıdaty, dosent Sháızarat Hasenov atty lektor kelip, Sultan degen aq­saqalmen kezdes­ke­nin esine alady da, áń­gi­meni bylaı órbi­te­di:

«Sultekeń degeni – Túıtebaıdyń Sultany. Estýimshe, kezinde Ombyda muǵa­lim­der semınarııasynda oqyǵan. Sodan respýblıkalyq, oblystyq mekemelerde jumys istep, 1934-1937 jyldary Jańaarqa aýdanynda jer bóliminiń bastyǵy qyzmetin atqarǵan. 1937 jyly «halyq jaýy» retinde sottalyp, 1948 jyly bosap kelgen. Sol kel­gennen beri qyzmet isteýge um­tylmaǵan. Jylqy baqqan, on jyldaı buryn zeınetkerlikke shyqsa da, Betpaqtyń shetinen ketpeıdi, kópshilik ishine kirmeıdi. Sirá, sonaý on jyldaǵy kórgen quqaıy janyna qatty batqan bo­lý kerek. Áńgimeni jaqsy aıtatyn, biletini kóp adam. Biraq anaý on jyl týraly áńgime aıtqanyn estimedim. Úıdiń syrtynan toq­taı qaldyq. Esik aldynda úı ıe­le­rimen kezdesip, amandastyq.

– Úıge kirińizder, – dedi. Shákeń (Sháızarat Hasenov) alda, úıge bet aldyq. Men «myna kisi lektor, myna kisi syıly aqsaqalymyz» dep bir-bi­rine ta­nys­tyrdym. Sózdi Sultekeń bas­ta­dy. Qymyzdy bir ju­typ, murtyn bir sıpap qoıyp: – Qaı jerdiń týmasy­syz? – dedi.

– Ombynyń Sharbaqkól aýda­ny­nanmyn.

– Ol elińe baryp turasyń ba?

– Iá, eki-úsh jylda baryp tura­myn.

Sonan soń Sultekeń lektor­dyń betine taǵy bir zer sala qarap aldy da, suq saýsaǵyn kezep: – 1923 jyly 19 tamyzda egindi órtep qashyp ketken, bolystyq ko­mıtettiń tóraǵasy bolǵan bala bar edi ǵoı, sodan habaryń bar ma? – dedi.

Shákeń sál ǵana jymıyp: – Aqsaqal shyramytyp otyrsyz ba? Ol men ǵoı, – dedi. Sultekeń de túsi jylyp: – Ol qalaı boldy? – dedi.

Ol kezde bizdiń Sharbaqkól Petropavlǵa qaraıtyn. Oblysta bir jınalys bolyp, bizdiń aýdandy maqtady, bıylǵy egin­niń shy­ǵy­myn da atap ótti. Jına­lys­tan kóńildi shyqtym. Bir at jekken tarantaspen eginniń ortasymen salynǵan jolmen qaıtyp kele jatqanbyz. Jan-jaǵyma qarap kóńilim tasyp otyryp, bir temeki tutatyp shyrpyny laqtyryp jibergenimdi baıqamaı qaldym. Qýrap turǵan egin lap ete qaldy. Jazǵy jeńil kıim ǵoı, pıdjakty sheship biraz sabaladyq, des beretin emes. Endi keshigýge bolmaıdy, atty doǵaryp, kóshir balaǵa «saý bol!» dep jaıdaq atpen tartyp otyrdym. Sodan sol elge 1954 jyly ǵana bardym, – dep Shákeń toqtady. Qymyzdan taǵy bir jutyp aldy da:

– Al bizdiń eldi óte jaqsy bilip otyrsyz. Qalaı tanys bol­ǵa­nyńyzdy aıtsańyz?

– Bul bylaı – dep bastady Sultekeń: – Meniń ákem Túıtebaı, onyń ákesi Qasqyr. Álsen degen kisi Qasqyrmen birge týysady. Qasqyr sharýa adam edi. Elden aspasa da biraz maly bolǵan. Al Álsen bı bolǵan, bolys bolǵan, qajyǵa barǵan. Qajy atamnyń bolys kezi. Patshanyń «Iıýn jarlyǵy» týraly sırkýlıardy qolyna alǵanda, shabarmannyń kózinshe jyrtyp: – Meniń kári basymdy qaǵyp alsa da qazaqtyń órimdeı jastaryn kógendep bere almaımyn – dep qaǵazdy shashyp jiberipti. Osy oqıǵaǵa baılanysty qajy ata tutqyndalyp, Aqmoladaǵy abaqtyda edi, «endi Ombyǵa jiberedi eken» degen habar dúńk ete qaldy. Meni ákemniń aǵasy Jyltyr shaqyryp alyp:

– Sen Ombymen aradaǵy elge myna habardy jetkiz, – dedi. Ol kezde men Ombydaǵy semınarııa­da oqıtyn kezim, joldaǵy eldi jaqsy bilem, el ıesi adamdarǵa túgel­deı habardy jetkiz­dim. Om­byǵa jetip birer kún tyny­ǵyp, keıin qaıtar jolda qajy­larǵa kezdesip, solarmen birge qozǵaldym. Sharbaqkólge kelsek, jol ústine qonǵan aýyl biryń­ǵaı kereıdiń esikten tórge deıin on qadam úıleri. Qaptaǵan kóp adamdardyń ishinen aýyl ıeleri úlkender kelip, qajyǵa sálemdesti. Sol kezde aýyl ıesi (aty jadymda saqtalmady – Á.J.) Omby basshylarymen jaqsy eken, osy tutqyndarǵa eki kúnge ke­pildik alypty. Aıdaýshy orys­tar­ǵa qaǵazyn kórsetip, olardy qaıtaryp jiberdi. Ol elmen tanystyǵym sodan bastaldy.

– Osy oqıǵanyń ishinde men de boldym, – dedi Shákeń. Sonda tutqynnyń biri án saldy ǵoı.

«Atty emespiz jaıaýmyz,

Jaıaýdan da baıaýmyz.

On bes sótke júrgende,

Omskige taıaýmyz» dep.

– A, ol Shońnyń Ahmetjany ǵoı!

– Sol án sonyki me?

– Ol ándi bul óńirge ákelgen men edim. Ony biz Álibektiń áni deıtin edik. Álibekti Shyńǵys tóre ıtjekkenge jibermek bolyp Ombyǵa jaıaý aıdatqan ǵoı. Sonda shyǵarǵan deýshi edi. Al, 16-shy jylmen baılanystyrylýy Ahmetjannan bolsa kerek. Ol da qara jaıaý emes. Jurt qolqalaǵan soń, án saldy ǵoı, áıtpese elde aıtylatyn sóz bar edi, ákesi birde «nar balasy baqyrmas bolar» dep, tyıyp tastapty.

Álibektiń Aqan serimen dos­ty­ǵy, Qaratorǵaıdy syılaýy, ákesi Zilqaradan sóz qalǵany – «múmkin-aý» degizgendeı eken. Qa­zir osy án osy elde aıtyla ma?

– Aıtqandaryn estimedim, sirá meniń ustalýym osy ándi «buq­tyrǵan» bolý kerek. Shəkeń sa­ǵatyna qarap:

– Al endi biz keteıik, – dedi. Ornymyzdan turyp, shyǵýǵa yńǵaı­landyq. Sultekeń: – Qona­ǵym, qaıtyp kel, keshke qon. Elińniń qadirin bilgem, qurmetin kórgem. Qonaqasyńa taı soıam, aınaladaǵy eldi shaqyryp toı qylam, – dedi.

Shákeń:

«Erteń bir jınalys bar edi, onan qalýǵa bolmaıdy, rahmet, saý bolyńyz, – dedi de, júrip ket­tik» depti Álip Jaılybaı.

Bizdiki án tarıhyna qatysty az-kem pikir, qolǵa túsken derek. Kádege jarap jatsa, lázim. Arǵy jaǵyn ónertanýshy halyq ózi biledi.

 

Sońǵy jańalyqtar

UNESCO Ahmet Baıtursynulyn alqalady

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Aqańnyń «Álippesi»

Rýhanııat • Keshe

Bul – josparly jóndeý

Aımaqtar • Keshe

Kofe jáne ádebıet 7

Ádebıet • Keshe

Alyptar toıynyń aptalyǵy

Aımaqtar • Keshe

Melstiń muńy men mýzasy

О́ner • Keshe

Ańyzǵa aınalǵan áýlet

Qazaqstan • Keshe

Balalarǵa bazarlyq

Qoǵam • Keshe

Jas kompozıtorlar jarysy

О́ner • Keshe

Ahmet Baıtursynuly esimi Parıjde ulyqtaldy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Uqsas jańalyqtar