Eýropalyq komıssııany atom reaktorlary mazalaıdy

О́zderińizge málim, qazirgi tańda álem jahandyq jylynýdan zardap shegip otyr. Jyl saıyn shartaraptyń túkpir-túkpirinde qurǵaqshylyq bolyp, sý tasyp, tabıǵat apattary artyp barady. Onyń ústine, Antarktıda men Arktıkadaǵy muz jabyndary erip, máńgilik muz taýlardaǵy muzdyqtar erigen ústine erı tústi. Munyń bári teńiz deńgeıin kóterip, jaǵalaý mańynda ornalasqan eldi mekenderge qaýip tóndiredi.

Osyǵan baılanysty, jahandyq jylynýdyń qarqyn alýyna jol bermeı, aýa temperatýrasynyń kóte­rilýin 2 gradýstan asyrmaý maqsatynda sharalar qabyldana basta­dy. Osylaısha, BUU-nyń Aýa ra­ıynyń ózgerý jónindegi konven­sııa­synyń aıasynda 2015 jyly jel­toqsanda Parıjde ótkizilgen halyq­aralyq konferensııada «Parıj kelisimi» qabyldandy.

Atalǵan qujatqa álemniń 197 memleketi qol qoıdy. Endi, osyǵan baılanysty shartaraptaǵy memleketter aýaǵa bólinetin parnıkti gazdar kólemin azaıtýǵa tıis. Máselen, Eýropalyq odaq elderi 2050 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarý kóle­­miniń deńgeıin nólge túsirýge ýáde bergen. Soǵan sáıkes, 2030 jyl­ǵa deıin kómirtegi gazdarynyń shyǵarylymyn 55 paıyzǵa azaıtý kerek.

Buǵan qol jetkizý qazir Eýropalyq odaqqa múshe memleketterdiń bas aýrýyna aınalyp otyr. О́ıtkeni ýáde berý bir bólek, ony júzege asyrý múldem basqa másele ekeni túsinikti. Parnıkti gazdardy azaıtýdyń birden-bir joly – jasyl energııaǵa kóshý.

Biraq bul da ońaı sharýa emes. Ásirese, Polsha sekildi elektr energııasyn jylý elektr stansalarynan alatyn elderge qıynǵa tımek. О́ıtkeni atalǵan stansalar kóp mólsherde kómir jaǵady. «Qara otyndy» kúrt azaıtý eldi elektr toǵynan aıyrady da, kómir ónerkásibiniń turalaýyna ákelip soǵady.

Al balamaly energııa sanalatyn – kún, jel jáne sý energııasyn óndirý ázirge arzanǵa túspeı tur. Sol sebepti Eýropalyq odaq elderi ıadrolyq energııaǵa qyzyǵyp otyrǵany málim. Biraq AES-ter salý máselesi qart qurlyqtyń qoǵamyn alańdatady.

Árıne, atom energııasyn paıdalaný jylý elektr stansalaryna qaraǵanda qorshaǵan ortaǵa az zııan keltiredi. Ony paıdalanǵanda aýaǵa kóp mólsherde parnıkti gazdar shyqpaıdy. Jahandyq jylynýǵa tikeleı áser etpeıdi.

Alaıda AES-te otyn retinde qoldanylatyn ýrannyń radıasııasy búkil tiri aǵzaǵa zııan. Osy oraı­da, ıadrolyq energııa týraly sóz qoz­ǵalǵanda Chernobyl men Fýký­shı­madaǵy apattar eske oralatyny sóz­siz. Eki jaǵdaıda da stansa ja­ryl­ǵanda bólingen radıasııa myń­daǵan adamnyń ómirine zalal kel­tirdi.

Sondyqtan shyǵar, keıingi jyldary Eýropalyq odaq elderi, jalpy álemdegi damyǵan memleketter AES-ten birtindep bas tartyp jatyr. Máselen,  Fransııa, Germanııa, Ispanııa, Belgııa sekildi memleketter 2035 jylǵa taman 32 ıadrolyq reaktordy jabýdy josparlap otyr. Atalǵan stansalardan 31,9 gıgavatt elektr toǵy óndiriledi.

Buǵan deıin ıadrolyq energııany qoldanýdy qoldaǵan Germanııa kansleri Angela Merkel Fýkýshı­ma­daǵy apattan keıin kózqarasyn kúrt ózgertti. Sóıtip, elde jańa reak­torlar salýǵa ynta tanyta qoıǵan joq. Onyń ústine, búkil demo­kratııalyq álem qarsy bolǵanyna qaramastan, «Soltústik aǵyn – 2» jo­basyn jalǵastyra berdi. Iаǵnı osy­laısha eldegi energııaǵa suranys­ty Reseıdiń arzan gazymen qanaǵat­tandyrýdy josparlady. Ázirge nemister atom stansalaryn birtindep jabý josparynan bas tartqan joq.

Belgııa da reaktorlardan bas tartýdy kózdep otyr. Byltyr el bıligi elektr toǵyn óndirýmen aınalysatyn Electrabel kompanııasynyń stansalardyń ǵumyryn taǵy 20 jylǵa uzartý týraly ótinishin qa­byl­daǵan joq. Kerisinshe, Belgııa aldaǵy qazanda aýksıon ótkizip, ja­bylǵan ıadrolyq reaktordy gazben jumys isteıtin stansalarǵa almastyrmaq.

Fransııa tutynatyn elektr ener­gııasynyń úshten ekisi atom AES-terde óndiriledi. Osylaısha, «úsh jolaqty el» jetekshi elder arasynda parnıkti gazdardy az shyǵaratyn elge aınaldy. Áıtse de, el bıligi ıadrolyq energııadan bas tartýdy kózdeıdi. Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron 2035 jylǵa taman AES-terde óndiriletin toq kólemin 50 paıyzǵa deıin azaıtýǵa ýáde berdi.

Degenmen AES-terdi jabýdyń teris áseri bar. Mundaı qadam parnıktegi gazdar shyǵarylymyn arttyrýy múmkin. О́ıtkeni bılik ókilderi kún, sý, jel sekildi jańartylǵan energııaǵa ekpin bergenniń ornyna kómir jaǵýǵa qumar. Sóıtip, qysqa merzimde elektrge suranysty qanaǵattandyrýǵa áýes.

Máselen, bıyl AQSh-taǵy Nıý-Iork shtatynda baıytylǵan ýran arqyly jumys isteıtin Indian Point energııa ortalyǵy jabyldy. Túrli esepteýlerge súıensek, osydan keıingi bir aıda shtattaǵy aýaǵa bólinetin parnıkti gazdar kólemi 46 paıyzǵa kóbeıgen. Germanııada 2000 jyldan beri atom energııasyna suranysty 11 paıyzǵa deıin tómendetken soń, aýaǵa 36,3 megatonna kómirqyshqyl gazy shyqqan.

Soǵan baılanysty Eýropada AES-terdi jabýǵa asyqpaýdy aıtatyndar ara-tura boı kórsetip qalady. Nuklearia uıymynyń jetek­shisi Raıner Klıýttiń aıtýynsha, AES-terdi jańarmaly energııaǵa tolyqtaı aýysqanǵa deıin qoldana turý qajet. Áıtpese, aýaǵa bólinetin zııandy gazdar kólemi kerisinshe kúrt artady. Máselen, Germanııadaǵy qalǵan 6 ıadrolyq reaktordy japqan jaǵdaıda jyl saıyn 70 mıllıon tonna kómirqyshqyl gazy aýaǵa kóbirek shyqpaq.

Shvesııa 2010 jylǵa deıin eldegi búkil atom reaktorlaryn jabýdy josparlaǵan edi. Biraq elektr energııasyna suranystyń artýyna baılanysty raıynan qaıtyp, onyń ornyna eski stansalardy jańa­laýǵa kiristi. Qazirgi tańda eldegi suranystyń 42 paıyzyn osy ıadro­lyq energııa qamtamasyz etip otyr. Kelesi jyly Shvesııada parla­menttik saılaý ótedi. Osy oraıda, partııalar atom elektr stansalary kerek pe, joq pa degen máseleni qyzý talqylap jatyr.

Ispanııa bıligi 2019 jyly 7 atom reaktoryn 2035 jylǵa deıin jabatynyn málimdedi. Al 2050 jylǵa taman túbegeıli jańǵyrmaly energııaǵa aýyspaq. Biraq keıingi kezde Pıreneı túbeginde bul ýádeni oryndaýǵa asyqpaǵan durys degen pikirler aıtyla bastady. Máselen, Halyq partııasy taza, arzan ári qaýipsiz atom elektr stansalaryn qoldanýdy jalǵastyra bergen jón ekenin aıtady.

Sondaı-aq Eýropalyq komıssııada atom energııasyn tutynýdy jasyl energııaǵa jatqyzý máselesi qaralyp jatyr. Osyǵan baılanys­ty ǵalymdar atom elektr stansalary qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııan tıgizetini jóninde baıandama ázirlemek. Daıyn bolǵan soń uıym otyrystarynyń birinde bul másele mindetti túrde qaralady. Áıtse de, keı sarapshylar Eýropalyq komıssııa Germanııadaǵy saılaý qorytyndysyn kútip otyrǵanyn aıtady. Sodan keıin ǵana usynysty talqylamaq.

Budan bólek, qazirgi tańda atom energııasyn qaýipsiz etýdiń túrli joldary qarastyrylyp jatyr. Sonyń biri – shaǵyn modýldi reaktorlar (SMR). Bul qurylǵy atom ındýstrııasyna úlken serpilis ákelýi tıis. О́ıtkeni ony jasaý arzan ári ekologııalyq turǵyda qaýipsiz. Son­daı-aq onyń qurylysyna kóp aýmaq ta qajet emes. Búginde bul qurylǵyǵa AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa sekildi birqatar memleket ınvestısııa saldy.

Aıtpaqshy, Qytaı kúzde otynǵa torıı elementin paıdalanyp, «erigen tuz tehnologııasy» arqyly jumys isteıtin AES-ti synaqtan ótkizbek. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, torıı reaktorlarynyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııany ýranǵa qara­ǵanda áldeqaıda tómen. О́ıtkeni bul tehnologııany qoldanǵanda shyǵatyn radıasııa kólemi ýran paıdalanatyn stansalardaǵydaı kóp emes.

Beıjiń bıligi synaqty Gobı shólinde ótkizbek. Tamyzda Qytaı atal­ǵan aımaqta salynyp jatqan torıı paıdalanatyn reaktordyń qury­lysyn aıaqtaǵanyn málimdedi. Ázirge onyń qýaty 1000 úıdi jaryq­tan­dyrýǵa jetedi. Tájirıbe sátti ótip jatsa, keleshekte 100 myń úıdi qam­tamasyz etetin jańa reaktor salmaq.

Qoryta aıtqanda, atom elektr stansasyna qatysty kózqaras álemde ártúrli bolyp tur. Parnıkti gazdar kólemin azaıtý úshin ıadrolyq energııaǵa ıek artýdy sanaıtyndar da bar. Áıtse de, onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer zııanyn da umytpaǵan abzal.