Forým aıasynda uıymdastyrylǵan «Aýǵanstandaǵy oqıǵalar. Ortalyq Azııa aımaǵyna qalaı áser etýi múmkin?» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústelge AFG-QAZ Qazaqstan-Aýǵanstan damý jáne seriktestik qaýymdastyǵynyń tóraǵasy О́mirtaı Bitimov (Qazaqstan), Azııa zertteýleri ınstıtýtynyń dırektory Sultan Ákimbekov (Qazaqstan), «Ma’no» zertteý bastamalary ortalyǵynyń negizin qalaýshysy jáne dırektory Bahtııor Ergashev (О́zbekstan), Gýdzon ınstıtýtynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa boıynsha aǵa ǵylymı qyzmetkeri jáne dırektory Hýseın Hakkanı (AQSh), tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, RǴA Álemdik ekonomıka jáne halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Taıaý Shyǵys zertteýleri ortalyǵynyń basshysy Irına Zvıagelskaıa (Reseı), saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty Saımıdın Mırzoev (Tájikstan) qatysyp, oı bólisti. Is-shara moderatory Nursultan Nazarbaev ortalyǵynyń Halyqaralyq baǵdarlamalar jetekshisi Qaırat Ábýseıitov (Qazaqstan) boldy.
О́zbekstandaǵy «Ma’no» zertteý bastamalary ortalyǵynyń negizin qalaýshysy Bahtııor Ergashev bıyl 15 tamyzda aımaqta birqatar eleýli másele bolǵanyn atap ótip, onyń áserine toqtaldy. «Eń aldymen sátsiz modernızasııa mysalyn atap ótken jón. Odan keıin geosaıasatta da olqylyqtar baıqaldy. Geoekonomıkaǵa kelsek, bul jerde úlken suraq týyndaıdy. Ol qyzmetter úshin kim aqy tóleıdi degen saýal paıda boldy. Aımaqtan AQSh ketkennen keıin bul jaýapkershilikti Qytaı ózine ala ma?
Kórshiles elder endi Aýǵanstanmen qandaı baılanys ornatamyz degen oıda. Aımaqta qaýipsizdik máselesi retke keltirilmegen. Qaýipsizdik joq jerde ekonomıka týraly aıtyp keregi joq. Al ekonomıka rettelmegen jaǵdaıda, mıgrasııa paıda bolady. Bosqyndar aǵynyn shekaraǵa qansha myqty kúzet qoısaq ta toqtatý qıyn», dedi sarapshy.
«Eń basty saýal – Aýǵanstanda qonystanǵan túrli etnostyq toptardyń ara qatynasy. Bul máseleni sheshpeı, basqa tegeýrinder týraly aıta almaımyz. «Talıbannyń» Aýǵanstanda bolǵan, bolatyn jáne bar basqa da terrorlyq uıymdarmen qandaı baılanys qurary beımálim. О́zbekstanda bul rette jaqsy tájirıbe bar. О́ıtkeni elde birqatar terrorlyq oqıǵalar bolǵanyn bárimiz bilemiz. «Ál-Kaıdanyń» ulǵaıyp jaıylǵany sonsha, «Talıbanmen» jaqyndasyp ketti. Sondyqtan talıbandar olarmen kúresedi degenge asa senbeımin. Osy rette О́zbekstannyń kún tártibinde de Aýǵanstanmen qatynas máselesi týyndaıdy», dedi Bahtııor Ergashev.
Odan keıin О́zbekstan men Aýǵanstan arasyndaǵy qatynas turǵysynda aıtty. Onyń aıtýynsha, 2017 jylǵa deıin eki memlekette pragmatıkalyq seriktestik ornaǵan-dy. «Aýǵanstanda temir jol salýda О́zbekstan úlken jumys atqardy. Haıraton men Mazarı-Sharıf arasyndaǵy temir joldy ózbekstandyq kompanııa saldy. Aýǵanstanǵa elektr tasymaldaý boıynsha da úlken baǵdarlamalar qolǵa alyndy. Búginde aımaqqa tasymaldanatyn elektr energııasynyń 55 paıyzy – ózbekstandyq. Alaıda О́zbekstan basqa salalar boıynsha Aýǵanstan úshin jabyq saıasatty ustandy. Bul da – pragmatıkalyq saıasat. 2017 jylǵa deıin qaterli aımaq bolyp qabyldansa, sol jyldan beri múmkindikter aımaǵy retinde qarastyra bastady», dep túıindedi sarapshy.
Odan bólek eldegi turaqsyzdyq máselesi áli de ózekti jáne mańyzdy ekenin alǵa tartty. Máselen, bıyl jyl sońynda saýda qatynasyna qatysty kelisimge qol qoıylýy kerek. Sarapshy endi ony kimmen kelisetini beımálim ekenin atap ótti.
О́mirtaı Bitimov «Talıbannyń» óz ishinde de 20 shaqty topqa bólinetinin atap ótip, eń aldymen birizdilik qajet ekenine toqtaldy. «Aldymen olar kimniń ústem ekenin anyqtap alýy kerek. Árkim óz isine jaýap berýi kerek. Álem elderiniń alǵa tartqan mindettemelerin oryndamaı jatyp, shottardy ashý sııaqty talap qoıa almaıdy. Eger bizge basa kóktese, biz de tıisti jaýap berýimiz kerek. Memleket basshysy aıtqandaı, biz táýelsiz Aýǵanstandy qoldaımyz. Aýǵanstan halqyna da tıisti kómek kórsetemiz. Ol jaqtaǵy qandastarymyzdy da elge aldyryp jatyrmyz. Bul turǵyda Kabýl úkimetimen baılanys ornady», dedi sarapshy.
Azııa zertteýleri ınstıtýtynyń dırektory Sultan Ákimbekov «Talıban» syndy toptyń paıda bolý máselesine toqtaldy. Sarapshynyń pikirinshe, buǵan jasyryn operasııalar sebep. Sonymen qatar sarapshy eldegi saıası máselelerdi de qozǵady. Máselen, aımaqta ár saılaý kútpegen nátıjemen aıaqtalatynyn aıtty. «Halyq ár saıası naýqannan keıin ne kúterin bilmeıdi», dedi S.Ákimbaev.
Odan bólek, eldegi medreseler týraly pikirimen bólisti. Osy rette «Eldiń ońtústigindegi medreselerdi nazarǵa alǵan jón. Ýaqyt óte olar Mazarı-Sharıfke, ıaǵnı О́zbekstanmen shekaralas aımaqqa kóship, ózbek halqyn da oqyta bastasa, taǵy bir másele týyndary sózsiz», dep túıindedi.
Odan bólek, Forým sheńberinde is-sharanyń birinshi kúninde «Qazaqstannyń myqty brendterin qurý. Dástúrli jáne jańa medıanyń róli men mańyzy» atty dóńgelek ústel, «Áleýmettik marketıng», «Digital me: áleýmettik jelilerde otyrý ádetinen arylyp, AI jáne sıngýlıarlyqqa kirigýge deıin», «Mýltımedııalyq platformalar-medıanyń bolashaǵy», «Bolashaqty qalaı basqarýǵa bolady?», «Synı oılaý nelikten sonshalyqty mańyzdy?» taqyryptaryna arnalǵan sheberlik-klastary ótkizildi.
Is-sharaǵa 25 elden 60-qa jýyq sarapshy, 3000-nan astam adam onlaın rejimde qatysyp jatyr. Forým 17 qyrkúıekke deıin jalǵasady.
