Rýhanııat • 16 Qyrkúıek, 2021

Ybyraı qalaǵan bir kirpish

118 ret kórsetildi

Qostanaıdaǵy Ybyraı Altynsarınniń memorıaldyq murajaıynda eki qyzyl kirpish saqtaýly tur. Sórege «Ybyraı Altynsarın mektebiniń irgetas kirpishi, 1884 j. 2000 jyly Altynsarın mektebiniń túlegi, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, A.Baıtursynov atyndaǵy QMÝ professory Qalqaman Jaqyp tabys etti» dep jazylǵan. Aldyńǵy býyn zııalylar bul kirpishti «Qalqamannyń qyzyl kirpishi» dep atap ketken. Uly aǵartýshynyń kózindeı bolǵan qundy jádigerdiń bulaı atalýynyń da ózindik syry bar.

Qostanaıdaǵy Ybyraı Altynsarın atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattyń irgesindegi qazirgi Altynsarın kóshesi men Ál-Farabı dańǵylynyń túıisken tusy qaladaǵy qasterli de, qasıetti oryndardyń biri sanalady. 1884 jyly Ybyraı Altynsarın dál osy jerde tuńǵysh ret orys-qazaq mektebin ashty. Bir qabatty úlken mekteptiń qabyrǵasy qyzyl kirpishten órilgen desedi. Mańdaılaryna uly aǵartýshynyń ózi saldyrǵan osy tuńǵysh mektepte bilim alý baqyty buıyrǵan keshegi shákirtter, búgingi óńirge belgili zııa­ly qaýym ókilderi bul ǵımarattyń jer qozǵalsa da myńq etpeıtin myq­ty bolǵanyn jıi aıtyp otyrady. О́kinishke qaraı, kezinde Ilııas Omarov, Spandııar Kóbeev syndy ult zııalylary oqyǵan bilim oshaǵy tyńǵa túren salǵan óktem saıasat kúsheıgen dáýirde qalanyń syrtqy sáýlet-sánin buzyp tur degen jeleýmen bir kirpishi mújilmegen qalpy jermen-jeksen bolyp, súrilip ketken. Qazaqtyń talaı qara domalaq balasyn jyly qarsy alyp, bilim-tálim berip, qanatyn qataıtyp, úlken azamat bolasyń degen úmitke mingizip úlken ómirge ushyrǵan ystyq uıanyń ornynda qazir oblystyq prokýratýranyń sýyq ǵımaraty tur.

1968 jyly Qostanaı qalalyq atqarý komıteti uly aǵartýshy salǵan mektep ǵımaratyn buzý týraly sheshimi qabyldaıdy. Bul sheshim sol tustaǵy ult zııalylarynyń narazylyǵyn týdyryp, ásirese, mektep ustazdary men shákirtteri tarıhı murany saq­tap qalýǵa kúsh salady. Biraq so­ǵan qaramastan 1969 jyly mektep bu­zy­lyp, orny ǵana qalady.

Bul týraly belgili jýrnalıst, Ybyraı mektebiniń shákirti Sálim Meńdibaı: «Mekteptiń buzylýyna ust­a­zymyz Myrzahmet Shaıhın aǵa­myz qatty qarsylyq kórsetti. «Bul bo­lashaq aldyndaǵy úlken kúná. Yby­raı sııaqty uly tulǵanyń óz qolymen salǵan mektebi máńgilikke saqtalýy kerek», dep shyryldap júrip qarsy shyqty. Barmaǵan jeri, baspaǵan taýy joq. Biraq mańdaıy tasqa soǵylyp, bıýrokrattyq kedergilerdi jeńe al­mady. Onyń esesine ózine aıyp ta­ǵyl­dy, jańalyqqa umtylysy joq, eski kózqarastyń adamy retinde tanylyp, jany jaralandy. Qanquıly soǵystyń aldyńǵy shebinde júrip, jaý­dan ota­nyn qorǵap qalǵan qart maıdanger qazaq balasynyń altyn uıasy bolǵan mektebimizdi sol kezdegi partııa súımeninen qutqara almady. Aqyry mektep kúl-talqan etilip buzyldy», dep ókinishpen eske alady.

Sálim aǵaıdyń aıtýynsha, qabyr­ǵa­synyń qalyńdyǵy 1 metr bolatyn qamaldaı berik ǵımaratty buzý da ońaı bolmapty. Tipti bolmaı bara jatqan soń, qala basshylary saıa­jaı­ǵa úı salyp alyńdar dep jurt­qa úlestirýge májbúr bolypty. Osy­laı­sha, mekteptiń kirpishi árkimniń qo­lyn­da ketken.

Biraq 2000 jyly Ybyraı mekte­bi­niń shákirtterin eleń etkizgen bir oqıǵa boldy. Qalanyń ortalyǵyn abattandyrý barysynda buryn bilim oshaǵy turǵan orynǵa tóselgen asfalt qoparylady. Onyń astynan tarıhı mekteptiń irgetasy jarq etip shyǵa keledi. Muny qurylys júrip jatqan kósheden ótip bara jatqan Ybyraı mektebiniń taǵy bir túlegi, qazirgi A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń professory Qalqaman Jaqyp aǵaı kórip qalyp, shańǵa kómilgen irgetasty qushaqtap, otyra ketedi.

«Ol kezde men oblystyq arhıv jáne qujattama basqarmasy basty­ǵynyń orynbasary edim. Ahań ýnı­ver­sıtetiniń ustazdary stýdent­ter­diń memlekettik emtıhanyna tóraǵa bolyńyz dep sha­qyr­ǵan soń sol jaqqa qaraı bara jat­qan betim edi. Ádet­tegideı, jańa shyqqan birneshe gazetti qoltyǵyma qysyp, ózime alty jyl boıy altyn uıa bolǵan Ybyraı atamyzdyń mektebi turǵan jerden ótip bara jatqanmyn. Anadaı jerde jumysshylar jer qazyp jatyr eken. Kenet mekteptiń tabaldyryǵy kózime ottaı basyldy. Jaqyndap bardym, óz kózime ózim sener emespin. Qıraǵan tabaldyryqtyń eki qyzyl kirpishi ǵana bútin kúıinde saqtalypty. Ústimdegi kúrtemdi sheship, jumysshylardan súımen surap aldym da, eki jarym kirpish qazyp shyǵardym, – deıdi Qalqaman Hasenuly.

Qalqaman aǵa oljasyn gazetke orap jatqanda, janyna jaqyndap kelgen jumysshylardyń biri:

– Molodoı chelovek, chto vy nashlı, klad? – dep kúledi. Sonda anaý-mynaýdyń aldynda sózden tosyla qoımaıtyn suńǵyla professor:

– Eto bessennyı klad! – degen eken.

– Zoloto, chto-lı? – dep taqaqtap qoımaǵan soń, Qalqaman aǵa:

– Berıte vyshe, eto doroje zoloto ı brıllıanta, eto dlıa menıa bessennyı dar! – dep, kirpishterdi qushaqtap mýzeıge jetýge asyǵady.

Al álgi jumysshy:

– Oh ty chýdak, – dep kúlip qala beredi.

Qalqaman Hasenulynyń aıtýynsha, kezinde Myrzahmet Shaıhın, Áýken Moljigitov, Qojantaı Ospanov, Beket Qalmaqov Ybyraı salǵan mek­teptiń onshaqty synyby, kitaphanasy men ashanasy, oqý jáne jatyn ból­mesi, tipti derbes aýrýhanasy, ol aýrý­hananyń ishinde tumaý tıgen balalar­dy oqshaýlaıtyn bir-eki tósegi bar arnaıy ınfeksııalyq bólmesi bolǵan. Budan Tobyl jaǵalaýyndaǵy tuńǵysh bilim ordasyn salý barysynda uly aǵartýshynyń zamanaýı mektepke ke­rek­tiń bárin jan-jaqty qamtyǵanyn ań­ǵa­rýǵa bolady.

Sońǵy jańalyqtar

Omıkron álemniń 20 memleketinen tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 00:00

Altaı úzdikteri anyqtaldy

Aımaqtar • Keshe

Bir oblys «qyzyl» aımaqta tur

Koronavırýs • Keshe

Uly dala muralary

Elorda • Keshe

Eki júlde – «egemendikterde»

Egemen Qazaqstan • Keshe

Tbılısıde top jardy

Sport • Keshe

Kardıng shabýyly

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar