Pasport

Dombyrada bir ándi o-oı, naqyshyna keltirip tarta-tarta «dúnıege jalǵyz-aq osy án úshin kelip, ketip qalýǵa bolady» dep aıaqtaıtyn áńgimesiniń sońyn. Sol sııaqty árbir avtordyń el aıtyp júretin, ǵumyrǵa tatıtyn bir týyndysy bolady. Ásirese aqyndardyń. Tólqujatyna aınalyp ketken óleńderi. Aqynnyń pasporty jáne ondaı bıikke eki aqynnyń biri kóterile almasy taǵy aıan.

Joǵaryda hakimniń ár óleńi pasport dedik. Maǵjanǵa da qarata aıtýǵa bola­tyn sııaqty osy sózdi. Oqyrmandy áldı­lep otyryp rýhtandyratyn aqyn! «Men ­jas­tarǵa senemin», «Tolqyn», «Men kim?», «Paıǵambar», «Túrkistan», «Uzyn Oral», «Súı jansáýlem», taǵy basqa bolyp kete beredi. Osylardyń arasynan árqaısysyn jeke pasport dep qarastyra berýge bolady. Bulardyń artynda sebebi Maǵjan babamyzdyń ózi ǵana emes, ulttyń oıy men sana-sezimi, tanym-túsinigi, jany tur. Demek Maǵjannyń ózi ulttyń pasportyna aınalyp ketken deýge qaqylymyz. Aqyn degen ulttyń jany demeı kór osydan keıin.

Aqseleý Seıdimbektiń jarııaǵa shyq­qan kúndelikterinen kózim shalǵan erterekte. Egemen elden góri, otar ulttyń azat­tyqqa degen talpynysy, rýhy jo­ǵaryraq bolady degen oıdy. Keıin Ázer­baıjan astanasynda «Bakýdan – Tú­rki dúnıesine» atty poezııa festıvalinen Iаkýt eliniń aqyndaryn kórip tańǵalǵanmyn. Iаkýtııadan kelgen baýyrlas qos aqyn da keýdesin joǵary ustap júrdi. О́r! Qazaq aqyndarymen til tabysyp, jaqsy-aq sóılesti. Sonda Ahańnyń joǵarydaǵy sózi esime túsken. HH ǵasyr basynda repressııaǵa ushyrap, ulttyń mańdaıyna syımaı ketken Maǵjan, Sáken, Ilııas­tyń myna óleńi pasport dep bóle-jara almaısyz. Biri Túrkistan bolsa, biri Kókshe­taý, biri Jetisý bolyp shyǵa keledi aldyń­nan. «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shy­ǵyp Kún bolam. Qarańǵylyqtyń ke­gine, Kún bolmaǵanda kim bolam?!» degen Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń ózi bir shyń. Nebári 27 jyl ómir súrgen aqyn «Alash týy astynda, Kún sóngenshe – sónbeımiz» dep Alash gımnin jazyp ketti. Sóıtse de aqynnyń joǵarydaǵy «Shákirt oıy» atty óleńi pasportyna aınalyp qalǵanǵa uqsaıdy.

Sultanmahmut dese esime Qasym tú­sedi. Ekeýin kóp nárse baılanys­ty­rady. Sultanmahmut: «Men qazaq, qazaq­pyn dep maqtanamyn, uranǵa Alash de­gen atty alamyn. Súıgenim qazaq ómi­ri, ózim qazaq, Men nege qazaqtyqtan saq­tanamyn?» depti. Osy rýhty soǵystan keıin jańǵyrtqan jalǵyz aqyn – Qasym. Jáne aqynnyń ol óleńi óziniń pasportyna aınaldy. «Eı, tákappar dúnıe, Maǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni, Men – qazaqtyń balasy» dedi «Dúnıege jar» óleńinde. Aqynnyń budan da qýatty, bu­dan da kúshti óleńderi bar, biraq Qasym de­gende, dál sol tusta ataý­syz qalyp bara jatqan qazaq atynan dúnıege jar sal­ǵan osy óleńi túsedi eske. Osylaı bir atoı­lap alǵanda ekinshi shetten: «О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata al­maı kelemin dep. Kúnine júz oılanyp myń tol­ǵanam, ózimmen birge ólmesin óle­ńim dep» shyǵa keledi. Joǵarydaǵy alyp­tardaı Qasym degen sózdiń ózi pasport qazaqqa.

Qazaq poezııasyna Qasymnan keıin, tipti qaptaldas kelgen pasporttyń biri Syrbaı Máýlenov edi. Ony kóp el ataı bermeıtini tańǵaldyrady, biraq. «Sen meni oıladyń ba? Túsimde kórdim. To­byl­dyń qoınaýynda, Tobylǵy ishinde kór­dim» dep jazdy soǵys kórip kelgen Syrbaı. «Qulyn» degen ǵajap jyry bar aqynnyń. Desek te avtordyń el aýzynda júrgen pasporty – «Soǵystan qaıtqan soldattar» bolsa kerek. «Qansha úıdiń urlap adamyn, qansha úıde sónip qaldy ottar? Kórdiń be ulyn ananyń, soǵystan qaıtqan soldattar?!».

9 mamyr saıyn bir oqylmaı, bir shyr­qalmaı qalmaıdy bul týyndy. Eldiń jadyna kóship alǵan kesek týyndy aqynnyń emes, halyqtyń qazynasyna aınalyp ketkeli qashan?!

Muqaǵalı men Jumeken dese myń san óleń órip alyp jóneledi. Jer men kóktiń bári jyr. Shetinen usta da, en salyp ıelene ber. Bári seniń janyńmen úndes, júregińe jaqyn oılar. Muqańnyń ár sózine án jazylyp jatyr. Jumekenniń sózi búgin ǵana emes, sol jazylǵan kez­diń ózinde ánuranǵa aınalyp úlgergen. Halyq júregin ustap turyp aıtqan soń, memlekettiń pasporty demeýge qaqymyz joq. Muqaǵalıdyń «Paı-paı ómir, ótesiń-aý bir kúni, qııasyń-aý qýanyshty, kúlkini. О́mir degen bir jarq etken naızaǵaı, ómir degen kók aspannyń kúrkiri» nemese Jumekenniń «jabyrqap oı erte, dóń erte, uzyn bel baýrynan jarady. Saılardan qaptaǵan kóleńke, taýlardy qýsyryp ba­rady» óleńi pasport dep jeke-dara bi­reýin ataı almaısyz. Sebebi bulardyń kez kelgen óleńi pasport! «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» degen Qadyr Myrza Álini osy qatar­dan der edik. Al Tólegen Aıbergenovtiki «Bir toıym bolatyny sózsiz meniń» jy­ry. «Báıgi berem jyǵylǵan balýanǵa da, adaldyǵy kórinip turar bolsa» deıdi aqyn. Mundaı jyr sırek qazaq poezııa­synda. Teginde qazaq asabalary men jel sózge qumarlary qaryz bolsa, osy Tó­legen aǵamyzǵa qaryz shyǵar. Bul óleńsiz toı ótpeıtin aýylda. Qazir biletin asaba bar ma, bilmeımin. Biraq óleń ha­lyqtyń júreginde. Aqyn halyqtyń ókili ekendigi osyndaıda baıqalady. Onyń jyryn tólqujatyna aınaldyratyn da, sol shyǵarmany saqtaıtyn da halyqtyń ózi. Aqynnyń pasporty halyqtyń júreginde júredi únemi.

«Bir óleńi bir eldiń murasyndaı, Jyr jaza almaı júrmin men Rasýldaı» degen de Muqaǵalı. Sóıte júre ózi osy údeden shyǵyp ketkenin bildi me eken?! Sol sııaqty shaıyrdyń tóńkerilip tús­ken bir óleńine dala syıyp ketedi. Aký­tagavanyń «ómir Bodlerdiń bir tarmaǵy­na turmaıdy...» deýi sondyqtan shyǵar bál­kim. Áıtpese, jyr qaǵany Jumataı Ja­qypbaev «bir kúlermin ǵarysh jaq­qa keterde» demes edi ǵoı. Aqynnyń Láılá týraly ǵazaldarynyń qaı-qaısysy ­bol­syn qazaq poezııasynyń tólqujatyn­daı áser qaldyrady. О́leńge alǵash kelgen jastyń kóbi Láıláni jatqa oqı­dy. «Tarydaı meńde ketti me, taba almaı qoıǵan baqytym» dep meńine deıin jyrmen kesteleıdi.

Ulyqbek Esdáýlet aǵanyń pasporty «túsime enedi, jylqynyń kisi­ne­ge­ni» dep bastalatyn «Kentavr Hı­ron» óleńi dep bilýshi edik. Qazaqy aýyl­dan qalaǵa barǵandar jabylyp so­ny oqı­tynbyz. «Qala taryldy!. Ań­saı­myn Qara­talymdy, qamshynyń taby, jyl­qy­nyń ter ıisi sińgen (balkonda otyryp) ıiskeımin alaqanymdy» dep. Munymen qosa «Buryshqa tur», «Antı­jarnama­syn» qaıda qoıasyz?! Aınalyp kelgende naqtysy «Buryshqa tur» bolyp shyqty. «Ár bólmede – tórt burysh, oraıy kep, turyp shyqqan tentek bul talaı ret. Ol oılaıdy: «buryshqa turmas em-aý, týsam eger úı-kúısiz jabaıy bop...».

«Ana óleńi, joq, myna óleńi ústem» degen týra osyndaı talas Serik Aqsuń­qarulyna kelgende de týady. Aqynnyń pasporty Sherhan Murtaza joǵary ba­ǵalap, qalyń aqyn arasynan qalap alyp shyǵyp oqytatyn «Qasqyrdyń monology» ekeni anyq. Alaıda bul týyndysymen «Arǵymaqtar» shyǵarmasy qaptal turmaı ma?! Túptep kelgende «Jek kórem ıtti! Alysyp júrem, shabysyp júrem, qaǵynyp... Saıyn dalanyń taǵysymyn – men, ne degen ǵajap – taǵylyq!» dep «Qas­qyrdyń monologyn» oqyp ketemiz. «Buryshqa tur» óleńi ekeýi tereńnen ­baılanysatynyn osy jerde aıtpaı ketýge bolmaıdy.

Eldiń kóbi Esenǵalı Raýshanovtyń «Qara baýyr qasqaldaǵyn» ataıdy. Biz «Tasyrqaǵanda tas jaýǵan, Taý boldy uıyqtar aılaǵym. Qasqyrdan anaý – qas jaýdan, tartyp ap apan jaıladym» dep bastalar «Erkegin» atar edik.

Júrsin Erman men Ǵalym Jaıly­baıdyń «Túngi taksıi» men «Kúrshimniń qyzy» jyrlaryn qatar ataýǵa týra keledi. Eki óleńniń taqyryby bir, tabıǵaty eki bólek bolǵanymen, oqıǵasy da jymdasa ketedi. Jol ústindegi jalt etken sátterdiń úlken týyndyǵa aınalǵany qashanda menmundalap turady. Bulaı qanshama aqyndar jazdy keıinde. Pasport bolyp qalǵan osy eki jyr ǵana.

Aqynnyń sońyndaǵy ańyzy ózinen buryn júredi. Áýeli jyrynan buryn aty men ańyzy jetýi múmkin. О́leńin keıin oqyp ne estip alasyń. Sóıte-sóıte jyrlaryna qunyǵasyń. Sóıte-sóıte mo­ıyndaısyń. «Qyrannyń ary kózinde ótkir, kúnge de qarar qasqaıyp. Qarǵanyń ary ózimen ketkir, ózimen ózin tastaıyq» degen «Ar» óleńi toı-domalaqtarda kóp oqylǵanymen, jurttyń bári Maraltaı Raıymbekulynyń «Ádılásin» aıtady. «Ýa, Ádılá! Mynaý qalyń qorymǵa, bir basyma qos Aı qadap kirip em, Siri demmen sert taıysqan kúni men...».

Aqynnyń pasporty degennen shy­ǵa­dy. Kitaby shyqpaı turyp, bir-aq óleńi úshin Jazýshylar odaǵyna qabyldanyp ketken aqyndar bar. 2001 jyly jas aqyn-jazýshylardyń keńesi ótedi. Sonda baıandama jasaǵan Marfýǵa Aıthojı­na qaraǵandylyq Rýslan Nurbaıdyń «Árip pen uǵym» óleńine jeke toqta­lyp, minbeden oqıdy. «Mynadaı óleń­niń avtoryn qabyldamasa odaqtyń óz atyna syn» dese kerek. Jas aqynnyń tyr­naqaldy týyndylarynyń biri – osy óleń, jeke jınaǵy da shyqpaǵan onda. «Aq pen qara – joldarymnyń jolaǵy, jolaǵy da ýaqyt­tyń qonaǵy. Dos degen sol úsh-aq árip keı kezde, týys degen tórt áripten joǵary» dep kete beredi.

Bizdiki qısyn ǵana. Árkim ózinshe oılap, ózinshe oı qorytady. Degenmen aqyn atyn shyǵarǵan, elge tanytqan, halyqtyń júreginde júrgen týyndynyń qaı-qaısysy bolsyn avtordyń pasporty. Solaı bol­ǵan, solaı bolyp qala da bermek.