Nursultan NAZARBAEV:
Bir kezderi resmı mekemelerde, qoǵamdyq oryndarda memlekettik tilde sóılemek turmaq, ol týraly aıtýdyń ózi muń bolatyn. Qazir Elbasynyń memlekettik tilge qatysty ustanymy men qadaǵalaýynyń arqasynda memlekettik mekemelerdegi qyzmetkerler qazaq tilinde sóıleýge nıet tanyta bastady. Elbasy tildiń jaıyn jyl saıynǵy joldaýlarynda, Assambleıa jıyndarynda, túrli oryndarda jasaǵan baıandamalarynda turaqty kóterip, qadaǵalap, eldiń esine udaıy salýmen keledi. Osynyń arqasynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, ekonomıkasyn kóterýmen birge, tilimizdi de tuǵyryna qondyrýdyń neshe alýan joldary qalyptasyp keledi.
«Qazaq tili» qoǵamy memlekettik tildi damytýdyń neshe alýan joldaryn usynýda. Oblystyq, aýdandyq uıymdarymyz tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtýde jergilikti erekshelikterge saı tásilderdi qolǵa alyp, iske asyrýda. Qoǵam qurylǵan kezeńde aıqaı men attanǵa erik bermeı, ǵylymı negizdelgen, dáıekti, parasatty baǵyt ustanǵan bolatynbyz. Sol baǵytymyzdan taımaı kelemiz. Budan bylaı da salıqaly jolymyzdy jalǵastyra beremiz dep oılaımyn.
Elbasy bıylǵy Joldaýynda el halqynyń aldyna damyǵan, ozyq 30 eldiń qataryna enýdi mindet etip qoıdy. Bul, árıne, úlken kúsh-jiger men judyryqtaı jumyla áreket etýdi qajet etedi. 30 eldiń qataryna ený úshin biz barlyq salada da básekege shydas bere alatyndaı bolýymyz kerek. Budan til salasy da qalys qalmaıdy. Osy oraıda, týǵan tilimizdi memlekettik mártebesine saı ushpaqqa shyǵarýmen birge, aǵylshyn tilin de qolǵa alǵanymyz abzal. О́ıtkeni, qazir aǵylshyn tili dúnıedegi qarym-qatynastyń, aqparattyń, ǵylym, bilimniń tiline aınalyp otyr. О́rkenıetti elder kóshiniń aldyńǵy jaǵynan oryn alamyz desek, biz aǵylshyn tilinen bas tarta almaımyz. Osy jaǵynan kelgende Elbasy usynǵan «úsh tuǵyrly til» jobasynyń ómirsheńdigin atap ótkim keledi. Árıne, bul oraıda qazaq tili alpaýyt tilderdiń tasasynda qalmaýy qajet.
Tyndyrylǵan isterdiń bári Elbasynyń bastamasymen iske asýda. Ony kórmeý múmkin emes. Eliniń, ultynyń tarıhyna, salt-dástúri men rýhanı dúnıesine tereń boılap, ultyn álemdik deńgeıge kóterýdi maqsat etip otyr. Elbasy ózi álemdik deńgeıge kóterilip qana qoımaı, elin de sol deńgeıge jetkizbek. Árbir Joldaýynda eldi alǵa jetelep, úlken isterge jumyldyryp, shabyttandyryp otyrady. Bul jolǵy Joldaý da eldi izgilikke, jaqsylyqqa, molshylyqqa jeteleýimen erekshelenedi. Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany bolǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn kóterip, tilimizdi de máńgilik etýimiz kerek degen oı tastady.
Osy kezge deıin ulttyq ıdeıamyz qandaı bolý kerek degen baǵyttaǵy saýal kópshiligimizdi tolǵandyryp kelgen edi. Neshe alýan bastamalar kóterilip, túrli ıdeıalar da usynylǵan bolatyn. Elbasy osy Joldaýynda osy ıdeıaǵa qatysty naqty usynysyn áıgiledi.
«Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy.
Táýelsizdikpen birge halqymyz Máńgilik Murattaryna qol jetkizdi.
Biz elimizdiń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi – Máńgilik Elordamyzdy turǵyzdyq.
Qazaqtyń Máńgilik Ǵumyry urpaqtyń Máńgilik Bolashaǵyn baıandy etýge arnalady.
Endigi urpaq – Máńgilik Qazaqtyń Perzenti. Endeshe, Qazaq Eliniń Ulttyq Ideıasy – Máńgilik El!
Men Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etip aldym», – dedi Elbasy.
Budan asyryp qalaı aıtýǵa bolady. Keshegi Kók túrikter zamanynda, odan keıingi ortaǵasyrlyq alaǵaı-bulaǵaı kezeńderde, jeke handyq quryp, óz aldymyzǵa otaý quryp shyqqan dáýirde, Alash uranyn kóterip, azattyqqa umtylǵan ýaqytta Qazaq elin máńgi el etýge umtylmap pa edik. Osy oıdy keler urpaqqa amanattaǵandaı Er túrik babalarymyz Orhon-Enıseı boıynda tasqa «Máńgi el» ıdeıasyn óshpesteı etip tańbalamap pa edi. Asan qaıǵy babamyzdyń elden el, jerden jer kezip júrip izdegen «Jeruıyǵy» da osy emes pe. Uly dalany asqaq rýhqa bólep turǵan batyrlar jyrlaryndaǵy uly murat, asyl maqsatymyz da osy bolmap pa edi?!
Bul ıdeıa HH ǵasyrdyń basynda «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolýdy» maqsat tutqan Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Alash uranyndaǵy»:
Alash týy astynda,
Kún sóngenshe sónbeımiz.
Endi eshkimniń alashty,
Qorlyǵyna bermeımiz!
Adamdyqtyń jolyna,
Bastaǵan erler sońyńda,
Basqaǵa kóńil bólmeımiz,
Qandaı shaıtan kelse de,
Aldaýyna kónbeımiz.
О́ler jerden kettik biz,
Bul zamanǵa jettik biz!
Jasaıdy alash, ólmeımiz!
Jasasyn, alash, jasasyn! – degen jyr joldarymen ózektesip jatqan joq pa?!
Endeshe, búginde el irgesi bekip, Táýelsizdigimizdiń ózegi nyǵaıa bastaǵan tusta Elbasynyń aýzynan ǵasyrlar boıy kútken, ańsaǵan ıdeıanyń aıtylýy eshqandaı da kezdeısoq emes dep oılaımyz. Demek, buǵan qajetti alǵysharttar pisip-jetildi, damýdyń kelesi kezeńine ótýdiń sáti jetti degen sóz.
Árıne, Qazaq elin Máńgilik El etý bir tulǵanyń nemese bir mekemeniń isi emes. Ol osy eldegi árbir azamattyń, árbir qaıratkerdiń erik-jigerine, qajyr-qaıratyna baılanysty. Táýelsizdikti kún saıyn emes, saǵat saıyn qorǵaý, nyǵaıtý, damytý qajet. Bul úshin «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol, bir aýyzdan sóz» shyǵarýymyz qajet. Sonda ǵana táýelsizdigimiz baıandy, eldigimiz máńgilik bolady.
Elbasy jańa Joldaýynda til máselesin de syrt qaldyrǵan joq. Onyń: «Qazaq tili búginde ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy. Qazaq tilinde bilim alatyndardyń sany jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Elimiz boıynsha memlekettik tildi oqytatyn 57 ortalyq jumys isteıdi. Olardan myńdaǵan azamattar qazaq tilin úırenip shyqty, áli de úırenýde. Byltyrǵyǵa qaraǵanda, bıyl qazaq tilin bilemin degen ózge ult ókilderiniń sany 10 paıyzǵa ósken. Bul da biraz jaıttan habar beredi. Tek sońǵy 3 jylda memlekettik tildi damytýǵa respýblıka boıynsha 10 mıllıard teńge bólindi. Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy! Ony daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón», – degen pikiri til jaıyndaǵy alyp-qashpa pikirlerdiń barlyǵyna núkte qoıǵandaı boldy. Endi osydan is basynda júrgen azamattarymyz tıisti qorytyndy shyǵarady ǵoı dep oılaımyn.
Osynda aıtylǵan oılar «Qazaq tili» qoǵamynyń da aldaǵy jumys baǵytyn aıqyndap bergendeı boldy. Budan bylaıǵy ýaqytta qoǵamnyń óz qyzmetinde ózgerister, jańashyl ister qajet. Memlekettik tildi damytatyn neshe alýan ispen aınalysýymyz kerek. Qoǵam qyzmetkerleri men músheleri eń bolmasa, Joldaýdy oqyp alyp, osy jaıyndaǵy oı-pikirlerin bildirip, bir qazanǵa quıýy kerek.
Elbasynyń Joldaýda tilge qatysty tujyrymdaryn iske asyrý maqsatynda memlekettiń tıisti jaýapty mekemelerinen elimizde memleket qaraýyndaǵy balalar úıleriniń barlyǵyn 100 paıyz memlekettik tilge kóshirý; balabaqshalardyń barlyǵyn memlekettik tilge kóshirý; aralas mektepterdiń barlyǵyn tolyqtaı qazaq mektebine aınaldyrý; memlekettik qyzmetkerlerdiń barlyǵynyń biliktilik talaptaryna memlekettik tildi bilý mindetin engizip, «Qaztest» júıesiniń tolyqqandy jumysyn qamtamasyz etý; eldik murattarymyz ben memlekettik ustanymdarymyzǵa qaıshy, tarıhı burmalanǵan jer-sý, eldi meken, beket, kóshe, t.b. ataýlaryn tolyqtaı tarıhı ataýlary men ulttyq múddemizge sáıkes qaıta ataý, kisi esimderin qazaq tiliniń zańdylyǵyna saı resimdeýdi júıege túsirý, ol úshin búkil ataýlardyń avtomattandyrylǵan derekter bazasyn jasap, tıisti mekemelerdi sonymen qamtamasyz etý, kisi esimderin kópe-kórineý burmalaǵan, tólqujatyndaǵy orys tiliniń zańdylyǵymen jazylǵan, toltyrylǵan óz esimderin túzetemin degen azamattardyń ótinishterin oryndaýda qıyndyqtar týǵyzǵan azamattarǵa qatań shara qoldaný sııaqty máselelerdi sheshýdi suraımyz.
Bul aıtylyp otyrǵan máselelerdiń barlyǵy Elbasy kózdep otyrǵan is-sharalardyń saýatty oryndalýyna septigin tıgizedi dep bilemiz. Sonda ǵana ana tilimiz Máńgilik Til dárejesine kóterile almaq!
О́mirzaq AITBAIULY,
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń
prezıdenti, akademık.
ALMATY.
Ana tilimiz máńgilik elimizben birge máńgilik til boldy!
Bir kezderi resmı mekemelerde, qoǵamdyq oryndarda memlekettik tilde sóılemek turmaq, ol týraly aıtýdyń ózi muń bolatyn. Qazir Elbasynyń memlekettik tilge qatysty ustanymy men qadaǵalaýynyń arqasynda memlekettik mekemelerdegi qyzmetkerler qazaq tilinde sóıleýge nıet tanyta bastady. Elbasy tildiń jaıyn jyl saıynǵy joldaýlarynda, Assambleıa jıyndarynda, túrli oryndarda jasaǵan baıandamalarynda turaqty kóterip, qadaǵalap, eldiń esine udaıy salýmen keledi. Osynyń arqasynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, ekonomıkasyn kóterýmen birge, tilimizdi de tuǵyryna qondyrýdyń neshe alýan joldary qalyptasyp keledi.
«Qazaq tili» qoǵamy memlekettik tildi damytýdyń neshe alýan joldaryn usynýda. Oblystyq, aýdandyq uıymdarymyz tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtýde jergilikti erekshelikterge saı tásilderdi qolǵa alyp, iske asyrýda. Qoǵam qurylǵan kezeńde aıqaı men attanǵa erik bermeı, ǵylymı negizdelgen, dáıekti, parasatty baǵyt ustanǵan bolatynbyz. Sol baǵytymyzdan taımaı kelemiz. Budan bylaı da salıqaly jolymyzdy jalǵastyra beremiz dep oılaımyn.
Elbasy bıylǵy Joldaýynda el halqynyń aldyna damyǵan, ozyq 30 eldiń qataryna enýdi mindet etip qoıdy. Bul, árıne, úlken kúsh-jiger men judyryqtaı jumyla áreket etýdi qajet etedi. 30 eldiń qataryna ený úshin biz barlyq salada da básekege shydas bere alatyndaı bolýymyz kerek. Budan til salasy da qalys qalmaıdy. Osy oraıda, týǵan tilimizdi memlekettik mártebesine saı ushpaqqa shyǵarýmen birge, aǵylshyn tilin de qolǵa alǵanymyz abzal. О́ıtkeni, qazir aǵylshyn tili dúnıedegi qarym-qatynastyń, aqparattyń, ǵylym, bilimniń tiline aınalyp otyr. О́rkenıetti elder kóshiniń aldyńǵy jaǵynan oryn alamyz desek, biz aǵylshyn tilinen bas tarta almaımyz. Osy jaǵynan kelgende Elbasy usynǵan «úsh tuǵyrly til» jobasynyń ómirsheńdigin atap ótkim keledi. Árıne, bul oraıda qazaq tili alpaýyt tilderdiń tasasynda qalmaýy qajet.
Tyndyrylǵan isterdiń bári Elbasynyń bastamasymen iske asýda. Ony kórmeý múmkin emes. Eliniń, ultynyń tarıhyna, salt-dástúri men rýhanı dúnıesine tereń boılap, ultyn álemdik deńgeıge kóterýdi maqsat etip otyr. Elbasy ózi álemdik deńgeıge kóterilip qana qoımaı, elin de sol deńgeıge jetkizbek. Árbir Joldaýynda eldi alǵa jetelep, úlken isterge jumyldyryp, shabyttandyryp otyrady. Bul jolǵy Joldaý da eldi izgilikke, jaqsylyqqa, molshylyqqa jeteleýimen erekshelenedi. Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıǵy armany bolǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn kóterip, tilimizdi de máńgilik etýimiz kerek degen oı tastady.
Osy kezge deıin ulttyq ıdeıamyz qandaı bolý kerek degen baǵyttaǵy saýal kópshiligimizdi tolǵandyryp kelgen edi. Neshe alýan bastamalar kóterilip, túrli ıdeıalar da usynylǵan bolatyn. Elbasy osy Joldaýynda osy ıdeıaǵa qatysty naqty usynysyn áıgiledi.
«Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy.
Táýelsizdikpen birge halqymyz Máńgilik Murattaryna qol jetkizdi.
Biz elimizdiń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi – Máńgilik Elordamyzdy turǵyzdyq.
Qazaqtyń Máńgilik Ǵumyry urpaqtyń Máńgilik Bolashaǵyn baıandy etýge arnalady.
Endigi urpaq – Máńgilik Qazaqtyń Perzenti. Endeshe, Qazaq Eliniń Ulttyq Ideıasy – Máńgilik El!
Men Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy etip aldym», – dedi Elbasy.
Budan asyryp qalaı aıtýǵa bolady. Keshegi Kók túrikter zamanynda, odan keıingi ortaǵasyrlyq alaǵaı-bulaǵaı kezeńderde, jeke handyq quryp, óz aldymyzǵa otaý quryp shyqqan dáýirde, Alash uranyn kóterip, azattyqqa umtylǵan ýaqytta Qazaq elin máńgi el etýge umtylmap pa edik. Osy oıdy keler urpaqqa amanattaǵandaı Er túrik babalarymyz Orhon-Enıseı boıynda tasqa «Máńgi el» ıdeıasyn óshpesteı etip tańbalamap pa edi. Asan qaıǵy babamyzdyń elden el, jerden jer kezip júrip izdegen «Jeruıyǵy» da osy emes pe. Uly dalany asqaq rýhqa bólep turǵan batyrlar jyrlaryndaǵy uly murat, asyl maqsatymyz da osy bolmap pa edi?!
Bul ıdeıa HH ǵasyrdyń basynda «Qarańǵy qazaq kógine, órmelep shyǵyp kún bolýdy» maqsat tutqan Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Alash uranyndaǵy»:
Alash týy astynda,
Kún sóngenshe sónbeımiz.
Endi eshkimniń alashty,
Qorlyǵyna bermeımiz!
Adamdyqtyń jolyna,
Bastaǵan erler sońyńda,
Basqaǵa kóńil bólmeımiz,
Qandaı shaıtan kelse de,
Aldaýyna kónbeımiz.
О́ler jerden kettik biz,
Bul zamanǵa jettik biz!
Jasaıdy alash, ólmeımiz!
Jasasyn, alash, jasasyn! – degen jyr joldarymen ózektesip jatqan joq pa?!
Endeshe, búginde el irgesi bekip, Táýelsizdigimizdiń ózegi nyǵaıa bastaǵan tusta Elbasynyń aýzynan ǵasyrlar boıy kútken, ańsaǵan ıdeıanyń aıtylýy eshqandaı da kezdeısoq emes dep oılaımyz. Demek, buǵan qajetti alǵysharttar pisip-jetildi, damýdyń kelesi kezeńine ótýdiń sáti jetti degen sóz.
Árıne, Qazaq elin Máńgilik El etý bir tulǵanyń nemese bir mekemeniń isi emes. Ol osy eldegi árbir azamattyń, árbir qaıratkerdiń erik-jigerine, qajyr-qaıratyna baılanysty. Táýelsizdikti kún saıyn emes, saǵat saıyn qorǵaý, nyǵaıtý, damytý qajet. Bul úshin «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol, bir aýyzdan sóz» shyǵarýymyz qajet. Sonda ǵana táýelsizdigimiz baıandy, eldigimiz máńgilik bolady.
Elbasy jańa Joldaýynda til máselesin de syrt qaldyrǵan joq. Onyń: «Qazaq tili búginde ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy. Qazaq tilinde bilim alatyndardyń sany jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Elimiz boıynsha memlekettik tildi oqytatyn 57 ortalyq jumys isteıdi. Olardan myńdaǵan azamattar qazaq tilin úırenip shyqty, áli de úırenýde. Byltyrǵyǵa qaraǵanda, bıyl qazaq tilin bilemin degen ózge ult ókilderiniń sany 10 paıyzǵa ósken. Bul da biraz jaıttan habar beredi. Tek sońǵy 3 jylda memlekettik tildi damytýǵa respýblıka boıynsha 10 mıllıard teńge bólindi. Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy! Ony daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón», – degen pikiri til jaıyndaǵy alyp-qashpa pikirlerdiń barlyǵyna núkte qoıǵandaı boldy. Endi osydan is basynda júrgen azamattarymyz tıisti qorytyndy shyǵarady ǵoı dep oılaımyn.
Osynda aıtylǵan oılar «Qazaq tili» qoǵamynyń da aldaǵy jumys baǵytyn aıqyndap bergendeı boldy. Budan bylaıǵy ýaqytta qoǵamnyń óz qyzmetinde ózgerister, jańashyl ister qajet. Memlekettik tildi damytatyn neshe alýan ispen aınalysýymyz kerek. Qoǵam qyzmetkerleri men músheleri eń bolmasa, Joldaýdy oqyp alyp, osy jaıyndaǵy oı-pikirlerin bildirip, bir qazanǵa quıýy kerek.
Elbasynyń Joldaýda tilge qatysty tujyrymdaryn iske asyrý maqsatynda memlekettiń tıisti jaýapty mekemelerinen elimizde memleket qaraýyndaǵy balalar úıleriniń barlyǵyn 100 paıyz memlekettik tilge kóshirý; balabaqshalardyń barlyǵyn memlekettik tilge kóshirý; aralas mektepterdiń barlyǵyn tolyqtaı qazaq mektebine aınaldyrý; memlekettik qyzmetkerlerdiń barlyǵynyń biliktilik talaptaryna memlekettik tildi bilý mindetin engizip, «Qaztest» júıesiniń tolyqqandy jumysyn qamtamasyz etý; eldik murattarymyz ben memlekettik ustanymdarymyzǵa qaıshy, tarıhı burmalanǵan jer-sý, eldi meken, beket, kóshe, t.b. ataýlaryn tolyqtaı tarıhı ataýlary men ulttyq múddemizge sáıkes qaıta ataý, kisi esimderin qazaq tiliniń zańdylyǵyna saı resimdeýdi júıege túsirý, ol úshin búkil ataýlardyń avtomattandyrylǵan derekter bazasyn jasap, tıisti mekemelerdi sonymen qamtamasyz etý, kisi esimderin kópe-kórineý burmalaǵan, tólqujatyndaǵy orys tiliniń zańdylyǵymen jazylǵan, toltyrylǵan óz esimderin túzetemin degen azamattardyń ótinishterin oryndaýda qıyndyqtar týǵyzǵan azamattarǵa qatań shara qoldaný sııaqty máselelerdi sheshýdi suraımyz.
Bul aıtylyp otyrǵan máselelerdiń barlyǵy Elbasy kózdep otyrǵan is-sharalardyń saýatty oryndalýyna septigin tıgizedi dep bilemiz. Sonda ǵana ana tilimiz Máńgilik Til dárejesine kóterile almaq!
О́mirzaq AITBAIULY,
Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń
prezıdenti, akademık.
ALMATY.
