Jergilikti jeliler jańarýda
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń resmı málimetinshe, Qazaqstandaǵy avtomobıl joldarynyń jelisi 157 myń shaqyrymdy quraıdy. Onyń 25 myń shaqyrymy – respýblıkalyq, 132 myń shaqyrymy – oblystyq hám aýdandyq mańyzy bar joldar. 2020 jylǵa deıin respýblıkalyq joldardyń 13 myń shaqyrymy qaıta jańartylǵan. Bul respýblıkalyq jeliniń 89 paıyzyn jáne jergilikti jeliniń 75 paıyzyn normatıvtik talaptarǵa sáıkestendirgen. Aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq joldardyń 12 myń shaqyrymyn qaıta jańartý kózdelip otyr. Sondaı-aq 11 myń shaqyrym jol jóndelmek. Budan bólek, jergilikti jelilerdiń 27 myń shaqyrymyn jóndeý josparlanǵan.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Kamalıevtiń aıtýynsha, bıyl 8,4 myń shaqyrym jol jóndeý jumystarymen qamtylǵan. Onyń 5 myń shaqyrymy – respýblıkalyq jeli. 3,6 myń shaqyrymdy qaıta jańartý, 1,4 myń shaqyrymdy jóndeý josparlanǵan. Jergilikti jeliniń 3,4 myń shaqyrymynda jol-qurylys jumystary júrgizilip jatyr. Jyl qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq avtomobıl joldarynyń 90 paıyzyn jáne oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldardyń 80 paıyzyn normatıvtik deńgeıge jetkizý kózdelgen. Al qaıta jańartý jumystary aıasynda 15 joba júzege asyrylýda. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes «Ortalyq – Ońtústik» dálizin damytý qarqyn aldy.
«Búginde uzyndyǵy 955 shaqyrym bolatyn Qaraǵandy – Balqash – Býrylbaıtal – Kúrti – Qapshaǵaı ýchaskesinde qaıta jańartý jumystary júrip jatyr. Elimizdiń shyǵysynda Taldyqorǵan – О́skemen (768 shaqyrym) jáne Qalbataý – Maıqapshaǵaı (415 shaqyrym) avtomobıl joldary qaıta jańartylýda. Budan bólek, Úsharal – Dostyq (184 shaqyrym), Merke – Býrylbaıtal (262 shaqyrym), sondaı-aq uzyndyǵy 96 shaqyrym bolatyn Uzynaǵash – Otar avtomobıl joldaryndaǵy jumys qyzý. Batysta Aqtóbe – Atyraý – Astrahan (740 shaqyrym) dálizin jańartý qarqyn aldy. Sonymen qatar Shamalǵan stansasynyń temirjol ótkelinde jol aıryǵynyń qurylysy jalǵasýda. Jyl qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń 2,2 myń shaqyrymyndaǵy jumystardy aıaqtaý josparlanǵan», dedi B.Kamalıev.
Memleket-jekemenshik seriktestik aıasynda Úlken Almaty aınalma avtomobıl jolynyń qurylysy júrgizilýde. Bul 2024 jyly aıaqtalady. Sonymen qatar Almaty qalasynan Úlken Almaty aınalma avtomobıl jolyna deıin jalpy uzyndyǵy 70 shaqyrym bolatyn 6 shyǵys jolyn salý jáne qaıta jańartý qolǵa alyndy. Bul jumystar da 2024 jyly támamdalmaq.
Dese de, jergilikti joldarǵa qatysty kóptegen shaǵym bar. Muny Elbasy Nursultan Nazarbaev ta eskertken bolatyn. Atap aıtqanda, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bazalyq joldardy, ıaǵnı oblysishilik jáne aýdandyq joldardy umytpaý kerektigin eske salǵan-dy. Qazirgi tańda oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń 75 paıyzy normatıvtik talaptarǵa saı. 2025 jylǵa deıin onyń úlesin 95 paıyzǵa jetkizý kózdelgen. Bıyl jergilikti jeliniń 3,4 myń shaqyrymyn qamtıtyn 337 joba iske asyrylýda.
Avtoban qurylysy toqtamaıdy
Elorda men óńirlerdi baılanystyratyn tórt jolaqty avtomagıstraldardyń qurylysy jalǵasa bermek. Búginde Kókshetaý, Pavlodar jáne Qaraǵandy baǵytyndaǵy jumystar aıaqtaldy. Qazir Qaraǵandydan Qapshaǵaıǵa deıingi ýchaskede qurylys júrip jatyr.
Bıyl uzyndyǵy 363 shaqyrym bolatyn Qaraǵandy – Balqash ýchaskesindegi negizgi jumystardy aıaqtaý kózdelgen. О́kinishke qaraı, Balqash – Býrylbaıtal (288 shaqyrym) ýchaskesin qaıta jańartý barysynda koronavırýs pandemııasyna baılanysty «Azerınshaat», «SPIK Akkord», «Shanhaıkonstrakshen» sekildi jekelegen sheteldik kompanııalar jumysyn jalǵastyra almady. Qazir olardyń ornyna basqa merdigerler jumys isteýde. Bul jobany Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki qarjylandyrýda. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qaraǵandy – Balqash – Almaty dálizin 2023 jyly tolyq aıaqtaýdy tapsyrdy.
«Qaıta jańarǵannan keıin qozǵalystyń eseptik jyldamdyǵy shamamen 120 km/saǵatty quraıdy. Tıisinshe Nur-Sultannan Balqash kóline deıin 6-7 saǵatta jetýge bolady. Almatydan jetý úshin de dál osyndaı ýaqyt qajet. Búginde Túrkistan, Jambyl oblystarynan jáne kórshiles respýblıkalardan ortalyq baǵytyna qatynaıtyn kólikter májbúrli túrde Almaty arqyly 250 shaqyrym artyq júris jasap júr. Merki – Býrylbaıtal avtomobıl joly Ortalyq Azııa elderinen keletin tranzıtke oń áser etedi. Bıyl negizgi jumystardy aıaqtap, qozǵalysty jandandyrýdy josparlap otyrmyz», deıdi vıse-mınıstr.
Jyl sońyna deıin Ortalyq Azııa respýblıkalaryn Reseı Federasııasynyń Shyǵys Sibirimen, sondaı-aq Qazaqstannyń ońtústik jáne shyǵys óńirlerin baılanystyratyn halyqaralyq tranzıttik dáliz – Taldyqorǵan – О́skemen (768 shaqyrym) ýchaskesiniń qaıta jańartý jumystary aıaqtalmaq. Sonymen qatar Úsharal – Dostyq (180 shaqyrym) avtojoly qaıta jańartylýda. Bıyl qozǵalys jandanyp, kelesi jyly jumystar tolyq aıaqtalady dep kútilýde. Atalǵan avtojoldar Alakóldegi týrıstik klasterdi damytýda úlken mańyzǵa ıe.
«Aqtóbe – Atyraý – Astrahan baǵyty qaıta jańartý jumystaryna deıin nashar kúıde bolǵan edi. Sondyqtan Aqtóbe men Atyraý, Aqtaý qalalary arasyndaǵy kólik qatynasy májbúrli túrde Oral shahary arqyly júzege asyryldy. Artyq júris 500 shaqyrymdy qurady. Qazir qurylys jumystary avtojoldyń barlyq ýchaskesinde júrip jatyr. Bıyl Qandyaǵash – Maqat (327 shaqyrym) ýchaskesin aıaqtap, dálizdiń qozǵalysyn qamtamasyz etemiz. Keıin 2022-2023 jyldary tolyqtaı paıdalanýǵa beriledi», deıdi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri.
Almaty qalasyndaǵy «Altyn Orda» bazary aýdanyndaǵy avtojol ýchaskesi qazan aıynyń sońynda ashylmaq. Búginde negizgi jumystar aıaqtalǵan. Atalǵan ýchaskede tranzıttik kóliktiń ótýi úshin estakadanyń qurylysy jedel júrgizilýde. Bul avtojoldyń atalǵan ýchaskesindegi qozǵalystyń qaýipsizdigin aıtarlyqtaı jaqsartady.
Aqyly jol hám aqyldy júıe
Al endi osy joldardyń qurylysyna qansha qarjy jumsalady? «О́zge eldermen salystyrǵanda Qazaqstandaǵy avtojol qurylysynyń quny joǵary» degen pikir aragidik aıtylyp júr. Vıse-mınıstr Berik Kamalıev munymen kelispeıdi. Aıtýynsha, álemde 1 shaqyrym jol úshin ortasha eseppen 5-15 mln dollar jumsalady. Al Qazaqstanda bul kórsetkish 1 mln dollarǵa teń. Iаǵnı birneshe ese arzan.
Osy oraıda, Qazaqstannyń aqyly joldar júıesin qarqyndy túrde engizip jatqanyn atap ótken jón. Biraq buǵan qatysty da jolaýshylar tarapynan shaǵym baryn jaqsy bilemiz. Ásirese, aýyr júk kólikteriniń júrgizýshileri tarapynan narazylyq oqıǵalary oryn aldy. Negizinen shaǵymdar júk kólikterine arnalǵan tarıftiń joǵarylyǵyna baılanysty.
«Aqyly jolmen júrý tarıfteri 2013 jyly alǵashqy aqyly ýchaske engizilgen kezdegi deńgeıde saqtalyp qalǵanyn atap ótken jón. Jeńil avtokólikter 1 shaqyrymǵa 1 teńge tóleıdi. Al júk kólikteri úshin júk kóterimdiligine baılanysty 1 shaqyrymǵa 5-25 teńge belgilengen. Salystyrar bolsaq, irgeles jatqan Reseıde jeńil avtokólikter 1 shaqyrymǵa 7 teńge, júk kólikteri 7-55 teńge tóleıdi. Eýropa elderindegi tarıf tipti joǵary. Bizdiń elmen salystyrǵanda, júk kólikteriniń tarıfi 5 ese, jeńil avtokólikterdiń tólemi 20 ese joǵary», deıdi vıse-mınıstr.
Bul rette osy jyldyń sońyna deıin birinshi sanattaǵy 1,8 myń shaqyrym ýchaskege aqyly júıeni kezeń-kezeńimen engizý josparlanǵan. Qazir daıyndyq jumystary júrgizilýde. Al tarıf 2013 jyly bekitilgen deńgeıde saqtalmaq. Budan túsken qarjy júıeniń shyǵyndaryn jabýǵa, respýblıkalyq bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi. Aqyly jolmen júrgisi kelmeıtinderge balamaly baǵyttar usynylǵanyn atap ótken jón. 2025 jylǵa deıin aqyly júıeni respýblıkalyq avtomobıl joldarynyń 11 myń shaqyrymyna engizý kózdelgen.
«QazAvtoJol» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Asqar Muratulynyń aıtýynsha, «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda osy jyldyń naýryz aıynyń sońynda 5,8 myń shaqyrym avtojolǵa tólem alý júıesiniń 94 arkasy ornatylǵan. Sáýir-mamyr aılarynda tólemaqy alý júıesi testilik rejimde paıdalanýǵa berildi. Maýsym aıynda birjola engizý josparlanǵan edi. Alaıda tasymaldaýshylar tarapynan týyndaǵan narazylyqtarǵa baılanysty aqyly júıeni engizý kúzge aýystyryldy. Bul rette tasymaldaýshylar joldardyń sapasyn jaqsartýdy, tarıfterdi tómendetýdi talap etken.
«Birinshi sanattaǵy joldardyń tarıfi 1 shaqyrym úshin 5-25 teńge mólsherinde ózgerissiz qalady. Al ekinshi jáne úshinshi sanattaǵy joldar boıynsha tólem jaılylyq deńgeıine baılanysty tómendetý koeffısıentin qoldana otyryp, júk kólikterinen ǵana alynady. Qazaqstannyń jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty ekinshi jáne úshinshi sanattar úshin tarıfti anyqtaýdyń tıisti ádistemesin ázirledi. Qazirgi tańda ádisteme qoǵamdyq uıymdar men «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń qaraýynda», deıdi Asqar Muratuly.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bıyl 5,8 myń shaqyrym jol kezeń-kezeńimen aqyly júıege qosylady. Tarqata aıtsaq, birinshi kezeńde 1 qazannan qarashaǵa deıin birinshi sanattaǵy 1,8 myń shaqyrym jolǵa jańa júıe engiziledi. Sondaı-aq 7 ýchaske qosylýǵa daıyn tur. Bular – Nur-Sultan – Pavlodar, Shymkent – О́zbekstan shekarasy, Shymkent – Qyzylorda, Shymkent – Taraz, Taraz – Qaınar, Qapshaǵaı – Taldyqorǵan, Nur-Sultan – Kókshetaý – Petropavl. Ekinshi kezeńde jyl sońyna deıin ekinshi jáne úshinshi sanattaǵy 4 myń shaqyrymdyq jol daıyn bolady dep kútilýde.
Halyq tarapynan jıi synǵa ushyraıtyn salanyń biri – jol boıyndaǵy servıs. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2025 jylǵa deıin barlyq joldardy Ulttyq standart talaptaryna saı keletin jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý nysandarymen qamtamasyz etý mindeti júktelgen.
Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵynyń bas dırektory Zamır Saǵynovtyń aıtýynsha, ortalyq jol qurylysynda paıdalanatyn materıaldardyń sapasyn tekserý men saraptaý baǵytyndaǵy jumys kólemin jyldan-jylǵa ulǵaıtyp keledi. Bıyl osy baǵyttaǵy jumystar respýblıkalyq joldyń 100 paıyzyn, jergilikti joldardyń 88 paıyzyn qamtyǵan.
«Jóndeý jumystarynyń sapasyzdyǵyna kóptegen faktor áser etýde. Sonyń negizgisi – tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetiniń salǵyrttyǵy. Osy jyldyń 8 aıynyń qorytyndysy boıynsha Memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasyna tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetine qatysty 59 hat joldandy. 12 tehnıkalyq qadaǵalaý attestatynyń qoldanysy toqtatylyp, 12,2 mln teńgege aıyppul salyndy», deıdi Zamır Saǵynov.
Túıindeı kele aıtarymyz, jyl ótken saıyn jol qurylysy da, jol sapasy da jaqsaryp keledi. Degenmen, kemshilikter áli de bar. Jetildiretin tustar da jeterlik. Munyń bári kezeń-kezeńimen rettele bereri daýsyz.
