Qazaq tilindegi jańa bilim men jańa mazmun

Qyrymbek KО́ShERBAEV,
Memlekettik hatshy, Prezıdent janyndaǵy Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraǵasy

Baǵdarlama aıasynda, Ult­tyq komıssııanyń jáne mınıs­trliktiń aqparatyna sáıkes, bir­neshe aýqymdy jobalar iske asty. Olar bizdiń eldegi, ásirese ǵylym men bilimdi, qoǵam­dyq sanany jańa deńgeıge kóterýge septigin tıgizýde. Osy maq­satta Qazaqstannyń ıntel­lektýaldyq tarıhynda buryn-sońdy bol­maǵan kólemdi de kúr­deli ǵylymı aýdarma jobasy jasaldy. Búgin sol úlken jumystyń nátıjesin kórdik.

Qazir dúnıe júzindegi ǵylym­nyń 70-80 paıyzy aǵylshyn tilinde jasalady. О́zge tilder zamanǵa qajet bilimdi, tehnologııany, jalpy jańalyqtardy aǵylshyn tilinen alady. Ǵylym men bilimdi jedel damytamyz desek, jańa urpaqty HHI ǵa­syrdyń talabyna saı jańasha tárbıelep, ósiremiz desek, bizge de óz tilimizdi, qazaq tilindegi bilim men ǵylymdy ózge tilderde jasalǵan akademııalyq kontentpen baıytý qajet. Sondyqtan da, álemge tanymal ǵalymdardyń, ilgeri oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtardan shyqqan kitaptar men ǵylymı ádebıetti qazaq tiline aýdarý óte mańyzdy. Bul ju­mysty biz oqýlyqtardan bastadyq.

Aýdarma bizge ǵylym men bilimdi damytýmen qatar, qazaq tilin de zamanǵa saı damytýǵa zor múmkindik beredi. Atap aıtsaq, tilimizge jańa bilim, zamanǵa saı jańa mazmun ákelý arqyly biz onyń qýatyn, tartymdylyǵyn, básekelik kúshin arttyramyz. Qazirgi zamanda kez kelgen til­diń qýaty, onyń bolashaǵy sol tildegi mazmunnyń sapasymen anyqtalady. Sondyqtan da «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasynyń mańyzdy bir bóligi aýdarmaǵa arnaldy.

Mańyzdy aýdarma jobalaryn iske asyrý úshin «Ulttyq aýdarma bıýrosy» dep atala­tyn arnaýly memlekettik emes jáne kommersııalyq emes qoǵamdyq qor quryldy. Onyń maqsaty – ǵalymdardy, aýdarmashy mamandardy, oqý oryndary men ǵylymı ortalyqtardyń maman­daryn bir jerge jınap, aýdarma sapasyn qamtamasyz etetin ortaq platforma bolý. Bul ju­mysqa qazaqstandyq bilim oshaqtary ǵana emes, eń bedeldi degen halyqaralyq ǵylym men bilim uıymdary da atsalysty. Jalpy sany kitaptardy aýdaryp, baspaǵa daıyndaýǵa 300-den asa maman qatysty. Búgin tanystyrylǵan 100 oqýlyqtyń árqaısysy 10 myń danamen basylyp shyǵaryldy, ol kitaptar bizdiń barlyq oqý oryndaryna, sonyń ishinde jekemenshik ýnıversıtetterge de taratyldy.

Dúnıedegi eń ozyq oqý oryn­darynyń baǵdarlamasyna kirgen ǵylymı ádebıet, akade­mııalyq bestseller eńbekter qazaq tiline aýdaryldy. Olar buǵan deıin álemniń ondaǵan tiline aýdarylyp, ilgeri damyǵan qoǵamdarda mıllıondaǵan tırajben tara­ǵan. Bizdiń de oqytýshylar men stý­dentterdiń osyndaı mazmunǵa qol jetkizýi úlken olja. Bul, qajet deseńizder, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń aýqymy keń jalǵasy. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arqasynda bizdiń 20 myńdaı stýdentimiz álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterinen bilim aldy. Al endi óz elimizde oqıtyn jarty mıllıon qazaqstandyq stý­dent sol Kembrıdj, Oksford­tyń, Garvardtyń úzdik oqý­lyqtarymen qazaq tilinde bilim alýǵa múmkindik aldy.

Mundaı baǵdarlama álemniń basqa birde-bir elinde joq! Onyń aýqymy qandaı keń bolsa, memleket pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi de sondaı aýyr. Sol sebepti bul joba alǵashqy kúnnen qoǵamnyń nazarynda, memlekettiń qadaǵalaýynda. Aýdarma sapasy jáne mazmuny turǵysynan, sondaı-aq jumysty uıymdastyrý turǵysynan bul joba qoǵam jáne tıisti mem­lekettik organdar tarapynan oń baǵasyn aldy. Sondyqtan «Ult­­tyq aýdarma bıýrosy» óz mindetin tıisti deńgeıde atqar­dy dep oılaımyz. Ol úshin bıýro qyzmetkerleri men jobaǵa qa­tysqan barlyq mamanǵa rıza­shylyq bildiremiz.

Biz búginde jastardyń bo­ıyn­a ashyqtyq pen básekege qa­bilettilik degen qasıetterdi si­ńirgimiz keledi. Al bul qasıet­terdi sińirýdiń basty joly – jastardyń qandaı bilim alyp jatqanyna tikeleı baılanys­ty. О́ıtkeni oqyǵan dúnıeńniń mazmuny arqyly álem men ózińdi tanı alasyń.

«Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqý­lyq» jobasy arqyly álem­dik deńgeıdegi mamandar ázir­legen mańyzy zor jáne sura­nysqa ıe oqýlyqtar bizdiń aýdı­torııalarymyzǵa keldi. Sonyń arqasynda bizdiń gýmanıtarlyq oqý oryndarymyzdyń mazmuny baıyp, aýdıtorııalardaǵy dıs­kýrstyń deńgeıi álemniń úzdik ýnıversıtetteriniń dáre­jesine jetti.

Osy jobanyń arqasynda qazaq tilindegi aýdarmashylardyń ja­ńa akademııalyq mektebi qa­lyp­tasty. Endi osy bar dú­nıeden aıyrylyp qalmaı, onyń kásibı áleýetin odan ári óz ıgiligimizge paıdalaný mańyzdy. Tildi bilýge umtylmaıtyn adamdy oqytý qyzyqsyz degen pikirdi jıi estımiz. Til degenimiz óziniń mazmunymen ómirsheń ári qyzyq­ty bolmaq. Til – tabıǵı túrde qajettilikke aınalýy kerek. Al ol úshin atalǵan tilde zamanaýı shyǵarmalar jaryq kórýge tıis. Jastardyń tulǵa jáne maman retinde qalyptasýyna qa­tysty bilim bere almaıtyn tildiń bolashaǵy bolmaıdy. Osy turǵydan alǵanda qazaq tili barlyq gýmanıtarlyq ǵy­lym boıynsha jańa mazmunǵa, túsinik­ti aqparatqa jáne mán-maǵynaǵa ıe boldy. Buǵan deıin bulaı bolmap edi. Bastysy bul bolashaq úshin jumys isteıdi.

100 jańa oqýlyqtyń arqa­synda biz qoǵamdyq sana úshin asa mańyzdy birqatar gýmanıtarlyq bilim salasynyń mazmunyn túbegeıli túrde jańarttyq. Kóp jaǵdaıda áli de taptyq, for­masııalyq, ıdeologııalyq sıpatta baıandalyp kelgen fılosofııa, tarıh, áleýmettaný, saıasattaný, zań men quqyqtaný, jýrnalıstıka, mádenıet jáne ónertaný, til bilimi, shyǵystaný, ádebıet teorııasy, pedagogıka jáne psıhologııa sekildi ǵylymdar pánaralyq, órkenıettik jáne gýmanıstik baǵyttaǵy jańa mazmunǵa ıe boldy.

Sonymen birge osy jobanyń arqasynda biz qazaq tilinde áli damı qoımaǵan birqatar múlde jańa salalardy ashtyq. Ekonomıka, mıkro jáne makroekonomıka, menedjment jáne marketıng, qarjylyq saýattylyq, aǵylshyn zańy, sta­tıstıka, sandyq jáne sapa­lyq zertteý ádisteri, etıka men estetıka, antropologııa, ın­ternet psıhologııasy, medıa etıka, óner tarıhy, teatr jáne kınotaný, ssenarıstıka sekil­di tutas jańa baǵyttar paıda boldy.

Nobel syılyǵynyń laý­reaty Bertran Rasseldyń «Ba­tys fılosofııasynyń tarıhy», Ernst Gombıhtyń ataq­ty «О́ner tarıhy», búkil álem oqı­tyn Fılıp Kotlerdiń «Mar­­ketıng prınsıpteri», En­drıý Heıvýdtyń «Saıa­sat­tanýy», Malkolm Sho­nyń «Halyqaralyq quqyq» oqý­lyǵy, Iýrıı Lotmannyń «Se­mıosferasy», Edvart Saıdtyń «Orıentalzmi», Stıven Pın­kerdiń «Til – ınstınkt» atty ataqty zertteýi, Qytaı, Úndi, Japon fılosofııasynyń antologııalary alǵash ret qazaq tilinde jaryq kórdi. Bul úlken eńbek, zor jetistik, qazaq qo­ǵamy úshin úlken olja. Bul bizdiń jastarymyzǵa jasalǵan keremet múmkindik, bilim berý júıesine jasalǵan qoldaý jáne árıne, ana tilimizdi damytýǵa qosylǵan zor úles!

Aýdarma arqyly ózge til­den jańa mazmun alý óte mańyz­dy. Sonymen qatar aýdarma arqyly óz ereksheligimizdi, qazaq mádenıetin, rýhanııatyn basqa tilderde tanystyrý, álemde nasıhattaý da asa mańyzdy. Bul alys-beris ekijaqty bolǵany durys. Bul baǵytta da «Ulttyq aýdarma bıýrosy» arqyly birneshe kólemdi, sátti jobalar iske asty. Atap aıtsaq, 60 qazaqstandyq aqyn-jazýshylardyń tańdaýly shyǵarmalary Birikken Ulttar Uıymynyń 6 resmı tiline aýdarylyp, osy 6 tilde sóıleıtin 90 eldiń kitaphanalaryna taratyldy. О́tken jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaevtyń tapsyrmasymen Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı uly aqynnyń jınaqtary álemniń 10 tiline aýdarylyp, taratyldy. Atalǵan jumystarǵa Kembrıdj ýnıversıtetiniń bas­pasy, Servantes ınstıtýty, Arab memleketteri lıgasynyń Bilim, ǵylym jáne mádenıet uıymy, Qytaıdyń Ulttar bas­pasy, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń baspasy jáne basqa da bedeldi halyqaralyq áriptester qatysty. Bul bizdiń eldiń abyroıy, ádebıetimizdiń mereıi, mádenıetimizdiń ja­ńa kókjıegi. Byltyr osy joba­larǵa atsalysqan birqatar shet­el­dik mamandardy «Dostyq» ordenderimen marapattadyq. Olar endi qazaq mádenıetiniń janashyrlary ári jarshylary. Sol mamandarmen jáne osy jumysqa atsalysqan ortalyqtarmen baılanysty úzbeýimiz kerek.

Atalǵan aýdarma basylymdar jáne ulttyq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde, memle­kettiń qoldaýymen shyq­­qan barlyq týyndy Qa­zaq­­stannyń ishinde de, syrtynda da erkin taraýy tıis. Mem­le­ket­tik organdar nemese ju­mys­ty oryndaǵan mekemeler av­torlyqty menshiktep, onyń ta­ralýyn shektemeýi qajet dep esepteımiz.

Aýdarma ıntellektýaldyq eńbektiń eń kúrdeli túriniń biri. Aýdarmashy daıarlaý, ony ká­sibı ósirý ońaı emes. Iskerlik, saıası aýdarma qıyn, ǵylymı aýdarma odan da qıyn, al kórkem aýdarma – aýdarma óneriniń shyńy. Biz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy aýdar­ma jobalarynyń arqasynda qazaq aýdarma mektebin, aýdar­mashylardyń ortasyn kúsheıt­tik. Esterińizde bolsa, Abaı da­­nyshpandyǵynyń bir qyry – aýdarmashylyq, XX ǵasyrdyń basynda «Alash» qaıratkerleri de aýdarmaǵa den qoıdy. Keńestik zamanda da aýdarma arqyly qazaq mádenıetine kóp jańalyq keldi. Al XXI ǵasyrdaǵy jahandaný, mádenıetter arasyndaǵy alys-beristiń qazirgideı qyzǵan kezinde aýdarmanyń máni men mańyzy arta tústi. Búgin tanystyrylǵan oqýlyqtar men atalǵan basqa da aýdarma jobalary arqyly biz zııaly babalar dástúrin jal­ǵastyrdyq, aýdarmanyń arnasyn keńeıtip, ony múlde basqa beles­ke shyǵardyq.

Bul jumys jalǵasýy kerek. Oqýlyqtar jáne kórkem ádebıetpen ǵana shektelýge bolmaıdy. Táýelsizdigin nyǵaıtyp, ilgeri damyǵysy keletin, keleshekten úmiti zor biz sekildi elge aýdarmanyń bereri mol.

Kózi ashyq, kókiregi oıaý, ultyn súıetin, álemdik órke­nıetten de habary mol, za­manǵa saı jańa Qazaqstan aza­matyn tárbıeleý úshin biz­ge jańa deńgeıdegi, sapaly aǵar­týshylyqqa den qoıý kerek. Balalar men jastar tuty­natyn mazmun álem boıynsha óte tez bir arnaǵa toǵysyp keledi. Talqylaıtyn ıdeıalar da, elikteıtin keıipkerler de ortaq. Oǵan qarsy turý óte qıyn, biraq sapaly aýdarma arqyly jat mazmundy da ózimizge ja­qyndatýǵa, óz múddemizge qyzmet etkizýge bolady. Ásirese, balalar ádebıetine, iskerlik ádebıetke, keń qoldanysqa ıe aýdıo-vızýaldy kontentter, oıyndar, elektrondy oqý quraldaryna erekshe nazar aýdarý kerek.

Aýdarylǵan oqýlyqtardyń negizinde onlaın kýrstar qory jasaldy. 100 oqýlyq negizinde qazaq jáne orys tilderinde 200 onlaın kýrs daıyndalyp, 5 myńnan asa beıne-leksııa jazylǵan. Bul jumysqa Qazaqstannyń aldyńǵy qatar­ly ustazdary atsalysty. Osy oqý materıaldary keleshek­te Qazaqstan ashyq ýnıver­sıtetiniń negizin qalaı alady dep esepteımiz. Bul da zaman talabyna saı, qashyqtan oqý tehnologııalaryn damytý, bilim berý salasyn sıfrlandyrý baǵytyndaǵy jaqsy bastama, tehnologııalyq bolashaqqa jasalǵan úlken qadam bolmaq. Dúnıe júzinde bul tehnologııa men onlaın oqý ádistemesi keńinen tarap, bilim berý úrdisi tez ózgerip kele jatyr.

Máselen, Kýrsera (Coursera) degen onlaın oqý platformasy bar, 150 ýnıversıtettiń

4 myń­nan asa kýrsyn usynady. 60 mıllıonnan asa tirkelgen qoldanýshysy bar. Jaqynda Kýrsera platformasy IPO-ǵa shyǵyp, 5 mıllıard dollarǵa baǵalandy.

Stýdent sany boıynsha Brı­tanııanyń eń úlken ýnıversıteti, negizinen onlaın dıplom usy­natyn Open University, 174 myń stýdenti bar!

Qazaqstandyq stýdentter de jyldan-jylǵa osyndaı onlaın oqý oryndaryn kóptep tańdap jatyr. Olar negizinen reseılik ýnıversıtetterdiń onlaın dıplomdaryn usynatyn platformalar, olarda qazir ondaǵan myń qazaqstandyq stýdent oqıdy eken. Osyǵan balama qazaqstandyq onlaın plat­for­malar bolý kerek. Bul Mem­leket basshysynyń tapsyr­masy. Sondyqtan keleshekte Qazaqstandyq ashyq ýnıversıtet platformasyn, ondaǵy oqýlyqtar men kýrstardy barlyq oqý oryndary, ustazdar jáne stýdentterdiń erkin, tegin qoldanýyna jaǵdaı jasaý kerek.

Jalpy, «Bilim týraly» Zańǵa qashyqtan oqý degen túsinikti engizip, barlyq deńgeıdegi onlaın platformalarǵa qoıylatyn talaptardy anyqtaıtyn kez keldi.

100 jańa oqýlyq jobasy arqyly biz álemdegi eń jaqsy degen oqý quraldaryn, eń tanymal ǵalymdardyń ıdeıalary men eńbekterin Qazaqstannyń ár stýdentine jetkizdik. Olar kitap túrinde, onlaın kýrs retinde ashyq jáne qoljetimdi. Munyń barlyǵy oqımyn, bilim alamyn degen jastarǵa jasalǵan jaǵdaı, memlekettiń qamqorlyǵy.

Búgingi kezdesýdi paıdalana otyra, Ulttyq komıssııa atynan kelesi hattamalyq tapsyrmalardy berýdi jón sanaımyn:

Birinshiden, «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda, memlekettik qoldaýmen shyq­qan barlyq shyǵarmashylyq týyndylardyń qoǵamdyq ıgilik retinde erkin taraýy qamtamasyz etilsin. Memlekettik organdar men jekelegen uıymdar oǵan ıelik etpeýi tıis;

Ekinshiden, «Jańa gýmanı­tarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy boıynsha aýdarylyp shyqqan oqýlyqtar men ǵylymı ádebıettiń oqý baǵ­darlamalaryna engizilip, tıim­di qoldanylýy qamtamasyz etilsin;

Úshinshiden, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «Bilim týraly» Zańyna qashyqtan oqytýdy jáne qashyqtan bilim beretin oqý oryndaryn zańdastyratyn jáne onlaın oqytý qyzmetin retteıtin tolyqtyrý qajet; 

Tórtinshiden, «Ulttyq aýdarma bıýrosy» negizinde jınaq­talǵan tájirıbe men maman­dardyń potensıalyn joǵaltpaý mańyzdy. Qazirgi suranys pen qajettilikti eskere otyryp, ba­lalar jáne jasóspirimder áde­bıeti, gýmanıtarlyq jáne tehnıkalyq oqýlyqtar men ádebıet, iskerlik ádebıet jáne basqa da ózekti aýdarma baǵyt­taryn qamtıtyn turaqty ju­mys jospary jasalyp, iske asyrylsyn;

Besinshiden, «Ulttyq aýdar­ma bıýrosy» jáne Oksford ýnıversıtetiniń baspasy da­ıyndaǵan «Qazaq-aǵylshyn», «Aǵylshyn-qazaq» Oksford sóz­digi (Qazaq Oxford Dictionary) ba­sylyp, barlyq orta jáne joǵary oqý oryndarynyń kitap­hanalaryna jetkizilsin;

Altynshydan, latyn grafıkasyna kezeń-kezeńmen ótý jos­pary aıasynda aýdarylǵan 100 oqýlyqtyń elektrondy mátinderi Qazaqstandyq ashyq ýnıversıtet negizinde jańa alfavıtte ja­rııalansyn. Sonymen birge mektep baǵdarlamasyna kir­gen qazaq ádebıetiniń klassı­kalyq týyndylary Kitap.kz – Qazaqstannyń ashyq kitap­hanasy negizinde latyn grafıkasyna kóshirilsin;

Búgin Ulttyq komıs­sııa­nyń keńeıtilgen májili­sinde ta­nystyrylǵan oqýlyq­tar­dyń, jalpy osy sharanyń eli­mizdegi bilim men ǵylymnyń damýy úshin, ana tilimiz úshin, tipti táýelsiz Qazaqstannyń keleshegi úshin mańyzy asa zor ekenin erekshe ataǵym keledi.

Sondyqtan osy jobany úılestirýshi Prezıdent Ákim­­shiligi, Úkimet, Ulttyq komıs­sııa, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi búgin aıtyl­ǵan máselelerdi, berilgen tapsyr­malardyń oryndalýyn qatań baqylaýda ustaýy kerek.

Bizdiń keleshekke artqan úkili úmitimiz ben asyl armanymyz sizdermen baılanysty, qur­metti jas dostar, stýdentter qaýymy! Qazirgi bar ıgi tile­gimiz ben bolashaqqa baǵyt­talǵan barlyq amaldarymyz sizderge arnalady.

Búgin tanystyrylǵan 100 oqýlyq pen basqa da sóz etken is-sharalardyń bir ǵana maqsaty bar, ol – jastarymyzdyń elge tirek, qoǵamǵa tutqa bolatyn myqty tulǵa bolyp ósýine, bilikti maman bolýyna jaǵdaı jasaý, hakim Abaıdyń ósıetine sáıkes «tolyqqandy adam» bolý. Osy oqýlyqtar arqyly alatyn bilimderińiz sizderdi oılaǵan armandaryńyzǵa jetkizetin bas­ty qural.

Barlyq armandaryńyz oryndalsyn!

Barlyq josparlaryńyz iske assyn!

Biz jastarǵa senemiz!