Tarıhı-mádenı jáne týrıstik oryndardy nasıhattaý maqsatyndaǵy ekspedısııa talabyna 13 myńnan astam tarıhı-mádenı nysandar zerttelip, qujattalǵan Mańǵystaý óńiri suranyp-aq tur. Qazirgi tańda óńirde arnaıy memlekettik qorǵaýǵa alynǵan 440-tan astam eskertkishtiń 21-i respýblıkalyq mańyzǵa ıe.
Ekspedısııa ótkizý úshin nelikten Mańǵystaý aýdany tańdaldy?
Jergilikti halyq arasynda baǵzydan «qarashańyraq» dep qasterlenetin, ólke tarıhyna qatysty nebir sherli shejireniń, taǵylymdy tarıhtyń, tálimdi ustanymdardyń, dýly oqıǵalardyń altyn besigi – Mańǵystaý aýdany – búginde 36 myńnan astam turǵynnyń qutty mekeni.
Aýdan aýmaǵynda 9 respýblıkalyq, 68 jergilikti tarıhı-mádenı eskertkish ornalasqan. Tabıǵattyń ózi músindegen aıryqsha taýlar men shartastardy, ózge de kórikti oryndardy qospaǵanda, erte temir dáýirindegi Eki patshalyq qorǵany (Qyzemshek), X-HVIII ǵasyrlardan Nurqara qoshqartasy. Amanqajy, Qaratam (Qazaqbaı), Qalnııaz, Aýyzorpa, Berdaly, Qulmambet, Qaraqudyq, Esaly qoıylymdary, Daýysty, Shubartaı kúmbeztamdary, Aıraqty taýyndaǵy XVII-XIX ǵasyrlardaǵy jartastaǵy beıneler, Báıte ǵıbadathanasy, HIV ǵasyrdaǵy Manata kerýen saraıy, orta ǵasyrlardyń sarqyty Aıǵyrlynyń bekinisi, 4 úńgiri men ǵıbadathanalary, ortaǵasyrlardyń enshisindegi Aqqorǵan bekinisi, erte temir dáýirindegi Aqúıik qorǵany – ótken kúnniń órnekti belgisi, búginginiń qasterli nysandary. Sol sebepti Mańǵystaý oblysy ákimdigimen kelise otyryp, bas basylymnyń is-sharasyn ótkizý úshin Mańǵystaý aýdanyna toqtalǵan edik. Shejireli ótkenimen, tartymdy búginimen qyzyqtyrǵan óńirge qadam basqan ekspedısııa múshelerin Mańǵystaý aýdanynyń ákimi Tilek Kóshmaǵanbetov qabyldady.
О́zi basqaryp otyrǵan aýdannyń tynys-tirshiligi týraly sóz qozǵaı kele – Mańǵystaý oblystyq tarıhı-mádenı qoryǵy men aýdannyń aýyl ákimderi tarıhı eskertkishterdi qorǵaý jónindegi 2016-2020 jyldar aralyǵyndaǵy mindettemege otyrdy. Osy baǵytta jyl saıyn turǵyndardy, mektep oqýshylaryn, mekeme qyzmetkerlerin, stýdentterdi uıymdastyryp, óz aýmaqtaryndaǵy qaýymdarǵa senbilik tazalyq jumystaryn júrgizip otyrady. Bıyl mamyr aıynda aýdandyq mádenıet, dene shynyqtyrý jáne sport bólimi qaýymdardyń shyraqshylarymen kezdesip, qaýym basynyń bastapqy qalpyn saqtap turýyn qadaǵalaýdy jáne búlinbeýin tapsyrdy.
Jarmysh aýylynyń aýmaǵyndaǵy «Aqtam» qaýymynyń (Ádil ata) túneýhanasyn urpaqtary shatyryn ózgertip, syrlap, áktep, jańartsa, О́tes aýyly aýmaǵyndaǵy respýblıkalyq dárejedegi «Sısem ata» túneýhanasyn aýyl ákimderi, aýyl turǵyndary óz kúshterimen keńeıtip, zııarat etip kelýshilerge jaǵdaı jasap qoıdy. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha úsh baǵytta «Aqmysh» demalys ornyna, «Masat ata» qaýymyna jáne «Sısem ata» qaýymyna týrıstik marshrýttar syzylyp, is-sharamyzǵa engizdik. Aqmysh, Samal, Aǵashty, burynǵy Ondy lagerin týrızmdi damytý baǵytynda kásipker el azamattary kútimge alyp, qorshap, abattandyryp, qaıta jańǵyrtyp, týrısterdiń kóp baratyn jerine aınaldyrsa deımiz. Sondaı-aq Tobyqtydaǵy «Beket ata jerasty meshiti» ǵımaraty qazirgi kezde júzdegen adamǵa qyzmet kórsete alady. Meshit janyndaǵy túneýhanaǵa aýdan ákimi bastap, mekeme qyzmetkerleri sharbaqtaryn syrlap, kógaldandyrý jumystaryn júrgizdi. Meshitke restavrasııa jasalyndy. Jyl saıyn aýdan ákimi qyzmetkerleriniń, mektep dırektorlarynyń, jastardyń osy meshitke baryp, tazalyq jumystaryn júrgizýi dástúrge aınalyp keledi. Týrızmdi damytý úshin tarıhı-mádenı nysandardy laıyqty ınfraqurylymmen qamtý mańyzdy. Osy baǵytta Samal, Sherqala, Aıraqty demalys oryndary men Otpan taý tarıhı-mádenı kesheniniń kireberis joldaryn ortasha jóndeý, «Kógez» etnoaýylynyń sý, gaz máselesin sheshý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Týrısterge qolaıly qyzmet kórsetý ortalyǵyn qurý – bul kezek kúttirmeıtin qajettilik, oblystyń bedeli jáne aımaqtaǵy ishki týrızmdi damytýǵa taǵy bir qadam, – dedi aýdan ákimi Tilek Jetkizgenuly. Jýrnalıster men blogerlerden quralǵan topqa Mańǵystaý aýdany ákiminiń orynbasary E.Mahmýtov, aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy J.Moldasheva, aýdandyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy, jýrnalıstıka salasynyń ardageri U.Kúbirbaı, shejireshi, birneshe kitaptyń avtory, «Mańǵystaý aýdandyq azamattyq bastamashylyǵy» QB tóraǵasy S.Ánes jáne aýdan ónerpazdary qosylyp, úlken jolǵa bet aldyq.
«Sherqala – taýdyń bórki edi...»
Ekskýrsııa júrgizýshisi aıtary kóp maman, mańǵystaýlyqtarǵa esimi jaqsy tanys, «Adaı ata-Otpan taý» tarıhı-mádenı kesheniniń qyzmetkeri Quralaı Izimbergenova Aqtaýdan shyqqan soń-aq sóz tizginin ózine alyp, jol boıy Mańǵystaýdyń tabıǵaty, eskertkishter men olardyń tarıhy, ańyzdar men derekter týraly shejireli baıanyn úzgen joq. «Atameken» ekspedısııasynyń alǵashqy at basyn tiregen orny Shetpe aýylynan soltústik-batysqa qaraı 17 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Sherqala taýy boldy. Ejelgi jer silkinisteri nátıjesinde paıda bolǵan bıiktigi 308 metr tórtkúl aq bor taý Sherqalanyń jaqyn mańaıynda shar tárizdi tastar men tutas granıtti somtastar kóptep ushyrasady.
– Keıbir ańyzdar boıynsha burynyraqta Sherqalanyń tóbesinde kishkene qalashyq bolǵan. Halyq sol jerde ómir súrip, dushpandardyń shabýylynan qorǵanǵan eken. Taýdyń soltústik bóligi úzdiksiz soqqan jeldiń áserinen mújilip, ózgeriske ushyraǵan. Osy jeldiń áserinen onyń jan-jaǵynan paıda bolǵan jeke túzilisterdi de baıqaýǵa bolady. Al ońtústik bóligi men shyǵys jaǵy tik jarly. Joǵarǵy jaǵy tegis, adamnyń júrip-turýyna yńǵaıly. Taýdyń eteginde tóbesine aparatyn úńgir bar, – deıdi Q.Izimbergenova. Taý baýraıynda aýdan ónerpazdary án men jyrdy áýeletti.
Odan soń ekspedısııa músheleri Mańǵystaý aýdany Shetpe aýylynan 20 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Aqmysh saıyna keldi. Aqmysh baǵynyń bir jarym ǵasyrlyq tarıhy bar. Kónekózderdiń aıtýynsha, alǵashynda Taýsar degen kisi Astrahannan 220 dana aǵash ákelip ekken. Tóńkeristen keıin kazaktardyń ataqty atamany V.Tolstov Aqmyshta ýaqytsha orda qurǵany belgili. On shaqty jyl ótken soń munda mektep-ınternaty men kolhozdyń ortalyq turaǵy ashyldy. Keńestik kezeńde qazirge deıin kóz tartyp, týrıster qyzyǵatyn jańadan aǵashtar otyrǵyzyldy. Saıǵa kireberiste jolaýshylardyń kózine qumyra ustaǵan Aqbóbek qyzdyń músini ornatylǵan. Aqmysh saıy ádemi tabıǵatymen kóz tartady. Buryndary munda ǵumyry uzaq taldar ósetin, biraq olar joǵalyp ketken. Olardyń ornyna jergilikti Tuqymbaı Túıebaev aqsaqal egin ekken. Shaǵyn taý bulaqtarynan tolatyn arnalar, birde ózenge aınalady, birde kóktemgi qurǵaqshylyqtan tartylyp ketedi. Jasyratyny joq, qazirgi tańda Aqmysh baǵy ártúrli sebepke baılanysty jutań tartyp tur eken. Bul máseleni aýdan ákimdigi ókilderi nazarda ustap, máseleni sheshý baǵytynda jumystar júrgizilip jatqanyn jetkizdi.
Ejelden Uly Jibek jolynyń boıynda damyǵan, mańyzdy dala joldarynda jáne avtotrassaǵa jaqyn ornalasqan Aqmysh saıy búginde jergilikti turǵyndar men saıahatshylardyń jıi keletin demalys orny retinde qyzmet etedi. Aqmysh saıy ortaǵasyrlyq Qyzylqala qalashyǵy aýmaǵynda ornalasqan, arheologııalyq eskertkishtiń relıkt mádenı landshafty bolyp tabylatyn ajyramas bóligi sanalady, jergilikti mańyzy bar Tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimine engizilgen.
– 2019 jyly eskertkish aımaǵyna abattandyrý jumystary júrgizilip, jańa qorshaý ornatyldy, serýendeý joldary men demalatyn sáki jasaldy, qoqys salatyn jáshikter men mangal qoıylyp, dárethana salyndy, tas tóselgen alańdar, jylǵalardan ótetin jaıaý júrginshiler kópiri, basseın, saı aýmaǵyn kógaldandyrý maqsatynda 300 dana jemis aǵashy men 50-deı jergilikti tuqymdas aǵash-butaq egildi. Qazirgi tańda, tarıhı-tabıǵı eskertkishti kútip-ustaý, aǵashtardy kúndelikti sýarý, jınalǵan qoqystardy ýaqytynda tazalap turý, kelýshilerdiń tártibin qadaǵalaý, nysan aımaǵyndaǵy abattandyrý elementterin (temir qorshaýy, aqparattyq taqtaıshalary, qoqys jáshikteri men konteınerleri, demalatyn oryndyqtar, t.b.) qorǵaý-saqtaý mindetteri Shaıyr aýylynyń ákimdigine júktelgen, – deıdi Mańǵystaý aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Janbıbi Moldasheva. Ekspedısııa músheleri Aqmyshta aýyl jastary men eriktilerdiń senbilik jumystaryna qolushyn berdi.
X-XIII ǵasyrlarǵa enshilenetin 50 gektar jerdi alyp jatqan Qyzylqala – Mańǵystaý maqtanyshy. Mamandardyń aıtýynsha, Qyzylqala iri saýda-qolóner qalasy bolǵan. Alǵashqyda eskertkishtiń qabyrǵalary ǵana bekitilgen kerýen saraıy bolǵan, keıinnen syrtyn taspen qaptap, 13 qaraýyl munaraly myqty qamalǵa aınaldyrylǵan. Bekinisti aınala qorshaı saýdagerler men kásipkerlerdiń qalasy ornalasqan. Qysh-shólmek ydystardyń, kúıdirilgen kirpishter men temirden, mystan, qundy metaldardan jasalǵan buıymdardyń, tas dıirmenderdiń synyqtary, oraqtyń tabylýy bul jerde óndiris oryndary bolǵandyǵyn jáne ejelgi dıqanshylyq kásip ıgerilgendigin aıǵaqtaıdy. Munda tabylǵan jeke artefaktardy zertteý nátıjesi – bul qalaǵa ırandyq ydystardyń, mysyrlyq jáne qytaılyq monshaqtardyń, baltyq ıantarlary sııaqty taýarlardyń ákelingenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi kezde qalashyq alańy qysh ydystar men synǵan qyzyl kirpishten turǵandyqtan Qyzylqala dep ataıdy. XIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda mońǵol shapqynshylyǵynan Horezm memleketiniń kúıreýinen keıin, teńiz deńgeıi ózgerip saýda trassalarynyń baǵyty aýysýyna baılanysty ekonomıkalyq maǵynasy joǵalyp, qala ómiri toqtaǵan. Qyzylqala ortaǵasyrlyq qalashyǵyna 2004 jyldan beri arheologııalyq zertteýler júrgizilip keledi. Qyzylqala qalashyǵy «Jibek joly: Edil-Kaspıı mańy aralyq korıdor» serııalyq transulttyq atalymy aıasynda IýNESKO-nyń búkilálemdik muralarynyń aldyn ala tizimine engizilgen. 2021 jyly tamyz aıynan bastap osy qalashyqqa Almaty qalasynyń Rutrum JShS qazba jumystaryn júrgizýde.
«Kógez» etnoaýyly – týrıstik joba
Mańǵystaý óńirinde týrızmdi damytý jumystary aýyzǵa ilinisimen qanat qaqqan alǵashqy jobalardyń biri – «Kógez» etnoaýyly. Jan-jaǵynan Qarataý, Sherqala, Jalǵantaý, Aıraqty-Shobalaı taýly alqaptary qorshaǵan, birneshe marshrýttyń túıisken núktesinde, tabıǵattyń shuraıly jerinde ornalasqan etnoaýyl 2016 jyly iskerlerdiń bastamasymen salynǵan, tabıǵat aıasyndaǵy zamanaýı jasaqtalǵan aýyl «Kempıng» dep atalady. Kógez jerindegi 6 gektar aýmaqqa búginde 20 myńdaı túp aǵash egilip, jasyl-jelekke oranǵan. Júzdegen jemis aǵashy otyrǵyzylypty. Túrli gúl men kókónis egilgen. Aldaǵy ýaqytta taǵy birneshe ósimdik túri egilmekshi. Etnoaýyl 2017 jyly alǵashqy qonaqtaryn qabyldaı bastady. Munda týrısterdiń ózderin jaılaýda otyrǵandaı sezinýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qaz-qatar tigilgen kıiz úılerde demalyp, taza aýada tamaqtanady. Kıiz úıler ártúrli jasaqtalǵan. Birinde jerge, tekemettiń ústine jantaıyp jatýǵa bolady. Al ekinshisinde bıik tósekter qoıylǵan. Munda qazaqtyń ulttyq taǵamdaryna basymdyq beriledi.
– Biz aýylymyzǵa kelgen týrısterge qazaqtyń naǵyz dástúrin, ómir saltyn kórsetýge tyrysamyz. Máselen, túıeni, jylqyny qalaı saýý kerektigin, jylqy men túıege minýdi úıretemiz. Úlken kisilermen balalar úshin arnaıy jattyqtyrýshylar bolady. Aınaladaǵy taýlarǵa jylqymen nemese jaıaý, velosıpedpen barýǵa bolatyndaı jaǵdaı jasap jatyrmyz. Alǵa qoıǵan josparymyz óte kóp, – deıdi «Kógez» etnoaýyly» jobasynyń avtory M.Erbozov.
Odan ári aıryqsha Aıraqty taýyn tamashalap, tarıhyna qanyqqan top Mańǵystaýdaǵy Batys Qarataýdyń eń bıik núktesinde ornalasqan Otpan taý tarıhı-mádenı keshenine keldi. Kúlli qazaqtyń basyn biriktirý, ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý maqsatynda ashylǵan keshen óz jumysyn osy baǵytta júrgizip keledi. Keshende ekspedısııa múshelerin óńirdiń aýzy dýaly, kónekóz azamattary O.Kóshbaı, A.Edilhan, D.Aralbaı, Mańǵystaý oblystyq mádenıet basqarmasy basshysynyń orynbasary G.Tóleýǵalıeva, «Otpan» MQKK dırektory J.Keteeva qarsy alyp, «Adaı ata-Otpan taý» kesheniniń týrıstik áleýeti jáne damý joldary» taqyrybynda dóńgelek ústel basyna jıyldy. Keshen aıasynda jasalǵan jumystar tyńdalyp, alda atqarylar josparlar talqylandy, sondaı-aq búgingi tańda keshen qyzmetine jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbeýi máselesi de nazardan tys qalǵan joq.
Eskertkishter eskirmeýge tıis
Jergilikti ákimdiktiń qoldaýymen «Egemen Qazaqstan» gazeti uıymdastyrǵan ekspedısııa tarıhı-mádenı nysandardyń tarıhymen birge qazirgi ahýalyn bilýge múmkindik berdi. Týrıstik tartymdylyqty arttyrý úshin nysandardyń ınfraqurylymyn jetildirý, birqatarynda aýyz sý, tipti ájethana máselelerin sheshý de ózekti kúıinde tur eken. Mysaly, Sherqala taýyna qarama-qarsy bettegi Temir Abdal meshiti memleket qorǵaýynda delingenmen, sharbaqtary qıraǵandyqtan ishine mal panalaıtyn qoraǵa aınalyp ketkendeı áser beredi. Sondaı-aq «Otpan taý» keshenin týrıstik nysan retinde qoldaý jumystarynyń mardymsyzdyǵy oblystaǵy týrızm isin damytýdaǵy belsendilikti emes, salǵyrttyqty tanytyp turǵandaı. Eskertkishtermen tildestirgen erekshe sapardan túıgenimiz az emes, jasalǵan jáne jasalyp jatqan jumystarmen birge, «Osyny jasasa qalaı bolar edi?» degen tustarymyz da joq emes.
