Qoǵam • 28 Qyrkúıek, 2021

Eń nashar ekossenarıı

215 ret kórsetildi

Qaı kezde bolsyn, qarama-qaı­shy­lyq­qa toly myna qoǵamda keı elder tipti qo­qystyń ózin kádege jaratyp, orasan paı­da taýyp jatqanda, endi bir elderde eń na­­shar ekologııalyq ssenarıı oryn alyp otyr.

Sarapshylar klımattyq ózgeristerdiń kesi­ri, ıaǵnı teris saldary – bolashaqtyń isi emes, bul bizdiń búginimiz dep dabyl qaǵyp júrgeli qashan?! Jahandyq jylý, klımattyq ózgeris demekshi, túsinikti bola túsý úshin aıtaıyqshy, eger adamnyń dene qyzýy 2 gradýsqa ǵana kó­te­rilse halimiz neshik, al 3-4 gradýsqa kó­te­rilse den­saýlyq úshin qaterli ekeni belgili. Kún raıy­nyń ózgerýi, apatty orman órtteri, qýań­shy­lyq, atmosferaǵa qaýipti qoqystar syndy jahandyq máselelerdi sheshý sanaly qoǵamnyń aýyzbirshiligin kútedi.

Aıtqandaı, Shvesııanyń qoqysy taýsylyp, qaıta óńdeletin plastmassadan basqa turmystyq, basqa da qaldyqtardy shetelderden ımporttaýǵa daıyn ekeni týraly habar álemdi dúr silkindirdi. Shvesııada qaǵaz, shyny, karton, metall jáne basqa turmystyq qaldyqtarǵa arnalǵan bólek-bólek 6-7 qoqys jáshikterinen basqa, qaıta óńdelmeıtin qal­dyq­tarǵa arnalǵan qoqys jáshikteri bar. Stok­golmde kishkentaı balalar kámpıtterdi de kóshege túgil, arnaýly jáshigi bolmasa, basqa jerge de tastamaıdy. Mundaı daǵdylar balabaqsha men mektepte úıretiledi. Shvesııada qoqysty durys emes konteınerge tastaǵany úshin aıyppul salynady.

Bul el sonaý 1961 jyldan beri qaldyq­tar­dy jerasty gaz qubyrlary arqyly tasy­mal­­daıdy. Barlyq qaldyqtyń tek 7%-y ǵana polıgonǵa jóneltiledi, al qalǵany ne órte­le­di, ne qaıta óńdeledi. Stokgolm qalasy ener­gııanyń 45%-yn qoqys-qaldyqtardan shyǵa­ryp alady. Qoqys-qaldyqtardyń qazirgi tap­shylyǵy shvedter úshin úlken problemaǵa aınalýy múmkin, sebebi olar jylýdyń jáne elektr ener­gııasynyń kóp bóligin qaldyqtardan alady.

Eýrazııalyq medıa forým aıasynda ekolo­gııa­lyq sessııa osy máselelerge arnaldy. Onda ár­túrli elderdiń sarapshy­la­ry, ǵalymdar, bız­nes ókilderi jáne azamattyq belsendiler ma­ńyz­dy ekologııalyq máselelerdi sheshý úshin ne isteýge bolatynyn talqylaǵanyn estidik. Klı­mattyń ózgerýine qatysty másele bizdi aı­nalyp ótken joq. Bıyl elimizdiń keıbir aı­maqtaryndaǵy qýańshylyq kesirinen talaı mal qyrylyp, qalǵany topyraq shaınaǵanyn kór­dik.

«Máselen, Afrıka, Aýǵanstan sııaqty aı­maq­tarǵa qarasańyz, ol jerlerdegi klımattyq ózgeristerdiń saldarynan týyndap jatqan keleńsizdikterdi kóremiz. Atap aıtqanda, bul azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri, al azyq-túlik tapshylyǵy shıelenisterge, shıe­le­nister kóshi-qonǵa, kóshi-qon teńsizdik sııaqty basqa da ádiletsizdikterge dýshar etip otyr. Bul bolashaqtyń máselesi emes, bul qazirdiń ózinde bolyp jatyr, biraq ázirge biz ony jeke kezdestirmeımiz, túsiný jáne uǵyný qıyn. Klımattyń ózgerýin barlyq el áli birdeı sezinbeı otyr. Biraq pandemııa bizge máselelerdiń oqshaýlanbaǵanyn, ortaq sheshimderdi qajet etetin ortaq máseleler bar ekenin úıretti», deıdi qaıyrymdylyqpen aınalysatyn ári adam quqyǵyn qorǵaıtyn qozǵalys belsendisi jáne Ulybrıtanııadaǵy bilim berý ambassadory Nazanın Alakıdja.

Eń nashar ssenarıı qazirdiń ózinde oryn alyp jatqanyn Brıýsseldegi Eýropalyq mek­tep­tiń fılosofııa kafedrasynyń meńgerý­shi­si Mettıý Paı da aıtady. Ǵalym «Eger aldaǵy 10 jyldyń keleshegi týraly aıtatyn bolsaq, onda biz temperatýranyń taǵy 3-4 gradýsqa artýyna bet aldyq», deıdi. Bul kóp pe, álde az ba? Joǵaryda atap ótkendeı, túsinikti bolý úshin Paı adamnyń dene qyzýymen salys­tyr­dy. «Biz qazir atmosferadaǵy parnıktik gazdardyń shoǵyrlanýy tarıhı deńgeı ǵana emes, burynǵy antırekordtardy asyryp jiberetin jaǵdaıǵa tap boldyq. Eń soraqysy, shyǵaryndylardyń qarqyny áli de artyp keledi», deıdi M.Paı.

Máseleni sheshý úshin kúsh-jiger tek mem­le­ketterdi ǵana emes, barlyq múddeli tarap­tardy, sonyń ishinde ekologııalyq kún tár­ti­bindegi róli artyp kele jatqan iri bız­nes­ti de biriktirýge tıis.

Sarapshylar qazir turaqty damýdyń kún tártibi iri bıznestiń kúnkórisi úshin qajet­ti­lik­ke jáne jalǵyz múmkindikke aınal­ǵanyn alǵa tartady. Iri kompanııalar ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsy biletin retteýshi organdar, azamattyq qoǵam, tutynýshylar tarapynan kóbirek qysym kóredi. Iаǵnı ekologııa men qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq jasaý búginde bıznestiń áleýmettik jaýapkershiliginiń kórinisi ǵana emes, sonymen qatar aıtarlyqtaı báse­kelestik artyqshylyqqa aınalyp ke­le­di. Muny álemdegi alpaýyt kompanııalar neǵurlym tereńirek túsinse, soǵurlym klı­mat­tyq máselelerdi sheshýge aıtarlyqtaı úles qosa alady.

Ýaqyt uttyrmaı, bul máselege belsene aralasatyn kez keldi. Osynaý iske árbir adam bolyspasa, Jer anaǵa janashyrlyq tanytyp, qurmetpen qaramasa, bári de beker.

 

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar