07 Aqpan, 2014

Tarıhty zerdeleý jalǵasa beredi

203 ret kórsetildi
Tarıh eshkimniń de jeke enshisine berilmeı «bárinen de joǵary turatyn uǵym» degen Elbasy N.Nazarbaevtyń alǵa tartqan ustanymyn halyq qyzý qoldady. Osynaý úlken áńgime ulttyq tarıhty zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń keńeıtilgen otyrysynda máre syzyǵynan ótip, jarty jyl boıy qyzý pikirtalas túrinde damydy. Oǵan ulttyq tarıhymyzdy keńestik ıdeologııalyq qursaýdan arshyp alýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin aıtyp, ultymyzdyń búgingi kúngi sút betine shyǵar qaımaqtarynyń bári de ún qosýǵa tyrysty. Sonyń ishinde tarıhtyń ózi biletin qatparlaryn uzaq jyldar boıy ishine syıǵyzyp kelgen oıshyldar, ǵalymdar, jazýshylar men jýrnalıster de kóp boldy. Osynaý orasan belsendiliktiń ózinen kózi qaraqty, kókireginde sezimi bar adamnyń bárin ulttyq tarıhymyzdyń taǵdyry bek qatty alańdatatyny kórinip turdy. Biraq áńgime kóbeıgen saıyn qaı kezdegideı bura tartýlarǵa da jol berilip jatty. Máselen, ótken ǵasyr tarıhynyń kóp jaǵdaılarda ulttyq jáne totalıtarlyq qaqtyǵystyń tarıhy ekendigi aıtylyp, «baıaǵy tártipti ańsaı bermeı» HH ǵasyrdyń qıynshylyqqa toly kóleńkeli betterin ashyp kórsetip, shyndyq ashyq aıtylýy kerek degen talap bolǵanda keıbir talantty ǵalymdyǵymen emes, totalıtarlyq júıeniń qolyna sý quıý arqyly jaqsy ataqtarǵa, syı-sııapatqa jetken tarıhshylar zaman talabymen jasalyp jatqan tarıhnamadaǵy jańa úderisterdi jaradaı kórip, qarsy shyǵyp ta jatty. Keı jaǵdaıda úlken máseleler sıyrquıymshaqtanyp, tek aýyl-úıdiń aýmaǵyna ǵana belgili, istegen isi sol shaǵyn aımaqtyń múddesin ǵana kózdegen keıbireýlerdiń atyn ulttyq sheńberdiń aınalymyna deıin kóterýge tyrysýshylyq ta oryn ala bastady. Elbasy osyndaı keleńsiz máselelerge kóńili tolmaıtyndyǵyn bildirip, Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda syn tezine saldy. Osydan keıin «tarıhty kásibı tarıhshylar jazsyn» degen Elbasynyń talabyna sáıkes ómir boıy «shań basqan arhıvterden» shyqpaı ulttyq tarıhtyń uńǵyl-shuńǵylyn ábden zerdelegen ǵalymdar ǵana pikirsaıystyń aldyńǵy legine shyǵyp, áńgime tujyryla bastady deýge bolady. Qalaı desek te, osynyń bári saıyp kelgende, el bolashaǵynyń jańa modelin jobalaý, basty qundylyqtar men baǵdarlardy aıqyndaýǵa baǵyttalyp otyrǵany óz-ózinen túsinikti edi. Tarıh ǵylymyna fenomenologııa men germenevtıka ádisteriniń engizilýine baılanysty tarıhı zertteýler sıpaty ózgeretindigi de talap etilip, endigi jerde tarıhshy-ǵalym faktilerdi tizbelep, tirkep otyrýshy emes, zertteletin ýaqyttyń ishki maǵynasyna oı jiberetin, onyń jón-josyqtaryn, qundylyqtaryn logıkalyq turǵydan túsindirip bere alatyn paıymdaýshyǵa aınalýy tıis ekeni aıtylǵan. Sóıtip, Qazaqstan tarıhnamasynan aldyńǵy qatarly ádisnamalar men ádistemelerdiń negizinde sapaly sekiris jasaý talap etildi. Osynaý talaptardy oryndaýdyń alǵy shebinde júrgen ǵylymı ujymdardyń biri – professor Búrkitbaı Aıaǵan basqaratyn Memleket tarıhy ınstıtýty. Osy jarty jylda bul ınstıtýt ulttyq tarıhymyzdy jańa sapadaǵy zerdeleýge arnalǵan birneshe ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar men semınarlar ótkizdi. Onda tarıhshylar ǵana emes, basqa ǵylym salalarynyń da bilikti mamandary qatysyp, ózderiniń oılaryn ortaǵa saldy. Jýyrda osy ıns­tıtýtta «Ulttyq tarıhty zertteýdiń metodologııasy men ǵylymı ustanymyn jańartý joldary» («Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýy aıasynda) taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-metodologııalyq konferensııa ótti. Bul konferensııa jańa Joldaýdyń aıasynda tarıh ǵylymynyń aldynda turǵan maqsattary men onyń álemdik kózqarastarǵa kirigý joldaryn anyqtaýǵa arnaldy. Konferensııany qysqasha sóz sóılep ashqan Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, professor B.Aıaǵan Prezıdent N.Nazarbaevtyń jańa Joldaýyndaǵy «Máńgilik El» dep atalǵan ulttyq ıdeıa tarıhı tujyrymdardy jetildirý úrdisin kún tártibindegi eń ózekti máselege aınaldyryp otyrǵanyn aıtty. Damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý úshin eń birinshi kezekte eldiń ıntellektýaldyq áleýetin arttyrý, sonyń ishinde el tarıhyn zerdeleýdiń naqty tujyrymynyń qajettiligi ósip otyr, dedi ol. Odan ári B.Aıaǵan táýelsizdik jyldarynda memlekettiń ǵylymdy damytýǵa zor kóńil bólip, únemi qoldaǵandyǵy týraly aıtty. – Sonyń ishinde Memleket basshysynyń naqty usynysymen jasalynǵan «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy jumysyn bas­tap ketti. Qazaqstan ǵylymyn qarjylandyrý máselesi – memlekettik basymdyqtardyń biri boldy. Tarıh salasynda ınnovasııalyq serpilis jasaý jolynda Respýblıkalyq tarıhshylar qaýymdastyǵy akademııasy oqýlyqtar men onyń baǵdarlamalaryn jańǵyrtýǵa qatysty jumystar atqarýda, Tarıhshylardyń ulttyq kongresi qyzmet etedi, «Otan tarıhy», «Memleket tarıhy», «Máńgi El» ǵylymı-kópshilik tarıhı jýrnaldary shyǵarylady, deı kelip odan ári ǵalym Memleket tarıhy jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýttarynyń atqaryp jatqan ıgi jumystaryna toqtaldy. Sonyń ishinde 11 synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynyń shyqqany, 10 tomdyq «Qazaqstan tarıhyn» júıeleýde úlken eńbek atqarylyp jatqany jáne t.b. atalyp ótti. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha 10 avtorlyq jáne 10 ujymdyq monografııalar shyǵyp, ondaǵan maqalalar jarııalanǵan eken. Sondaı-aq, arheologııa salasyndaǵy jetistikter, Memleket basshysynyń Jarlyǵymen joǵary ataq alǵan ǵalymdar esimderi de qanaǵatpen atalyp ótti. Búrkitbaı Aıaǵannyń aıtýyna qaraǵanda, búginge deıin ǵylymı ortada Qazaq memlekettiliginiń tarıhy sııaqty taqyryptar boıynsha ortaq tujyrymdar áli qalyptasa qoımapty. Bireýler memleket tarıhyn saq-ǵun dáýirinen, ekinshiler Túrki qaǵanatynan, úshinshiler Aq Ordadan, taǵy bireýler Qazaq handyǵynan, Alashordadan bas­taý alady deıtin kórinedi. Endi osy máselelerdi jańa Joldaýdyń talaptaryna sáıkes sheship, tarıhymyzdy kezeńdeý mindeti aldymyzda tur deı kelip sheshen tarıh salasyn damytýdaǵy búgingi kúnniń ózekti mindetterin atap ótti. Olardyń qatarynda arheologııalyq, muraǵattyq, murajaılyq, kitaphanalyq qorlardan jınaqtalǵan materıaldardy naqty ǵylymı aınalysqa túsirý; «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy aıasyndaǵy tarıhı ǵylymı-zertteý jumystarynyń mindetteri men maqsattaryn aıshyqtaý; «Múmkindikter kózderiniń» biri retinde tarıhshy mamandar ǵana emes, jeke tulǵanyń qarym-qabiletine qarap, sheteldik taǵylymdamalardan ótýine jaǵdaı jasaý jáne t.b. ataldy. Odan ári sheshen Joldaýdyń strategııalyq mindetteri qatarynda Qazaqstan ǵylymyn qarjylandyrý kólemi IJО́-niń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge kóterilýi týraly aıtylǵanyna qanaǵat bildire kelip, onyń ǵylymdy jańǵyrtýdaǵy bastamalar men jetildirý tehnologııalaryn arttyrýǵa úlken sep bolatynyn atap ótti. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan». 
Sońǵy jańalyqtar

Qarsylasyn 7 raýnd boıy sabady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:32

Indonezııada jer silkindi

Álem • Búgin, 09:32

Úshinshi jeńilis

Jekpe-jek • Búgin, 09:02

Josparyn joqqa shyǵardy

Kásipqoı boks • Keshe

Kópirden sekirip ólmek boldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdik ondyqta Golovkın joq

Kásipqoı boks • Keshe

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Keshe

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar