Agroónerkásip kesheni – Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi jáne erekshe bolashaǵy bar ózekti salasy. Álemniń sanaýly elderi ǵana aýyl sharýashylyǵyn damytýda bizdiń áleýetimizben salystyrmaly túrde ǵana teńesedi. Álem halyqtarynyń ósýine oraı azyq-túlikti eksporttaýǵa qabiletti memleketter kóp uzamaı álemdik naryqta kóshbasshy bolatynyn búginniń ózinde de ańǵarý qıyn emes.
Sonymen qatar, aýylsharýashylyq ónimderin syrtqa shyǵarý artqan saıyn, aýylsharýashylyq taýarlarynyń baǵasy ósedi, aýylsharýashylyq eksportynyń qurylymy nege ózgermeıdi degen saýaldar kópshilikti jıi mazalaıdy.
Sebebi, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń basym bóligi álemdik naryqtaǵy básekege túsýge qaýqarsyz. Aýyl sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligi aldymen ónimdi óndirý barysynda qoldanylatyn tehnologııalardyń deńgeıimen anyqtalady. Demek, búgingi kúnniń ózekti taqyryptarynyń qatarynda kóterilgen másele aýyl sharýashylyǵyna bólingen qarjynyń kólemin ulǵaıtý ǵana emes, salanyń ǵylymı ınnovasııalyq jaǵyn qalpyna keltirip, ony jetildirý.
Sondaı-aq, keleshekte Qazaqstannyń Búkilálemdik saýda uıymyna kirýi de kún tártibinde turǵan taqyryptardyń biri, olaı bolsa agroónerkásip keshenindegi memlekettik qoldaý sharalaryn «sary qorjynǵa» baılanysty qysqartý kerek bolady da, sol sátte ǵylymdy memlekettik ınvestısııalaý boıynsha bul sanatqa, atap aıtqanda, «jasyl qorjynǵa» ondaı shekteýler taratylmaǵan.
Sol sebepti tek búgin tehnologııalyq jetildirý máselesine sapaly sekiris pen qoljetimdi, tıimdi ınnovasııalar qajet. Agroónerkásip kesheni úshin ońtaıly agrotehnologııa, joǵary ónimdilik ákeletin suryptar men býdandar, mol ónim beretin maldar, joǵary ónimdilikke qol jetkizetin mashınalar men jabdyqtar kerek. Osyndaı ınnovasııa qurýdyń negizin tek ózindik, joǵary damyǵan agrarlyq zertteý júıesi arqyly ǵana iske asyrýǵa bolady.
Túsinikti bolý úshin birneshe mysaldar keltirip keteıin. Qazaqstanmen salystyrǵanda, tabıǵat jaǵdaıy salqyndaý Avstralııada bıdaıdyń ónimdiligi eki ese kóp. Munyń qupııasy nede? Avstralııa aýylsharýashylyq salasy boıynsha álemdegi eń úzdik ǵylymı-zertteý júıesin qalyptastyrdy. Avstralııa ǵalymdary bıotehnologııany úzdiksiz damytyp, suryptyń sıpattamasy boıynsha erekshe túrlerin jasaýǵa bolatynyn kórsetti. Genomıka salasy boıynsha ǵylymdaǵy jetistikke jetý aýyl sharýashylyǵynda suryptaýdy arzan jáne qysqa ýaqytta júzege asyrýǵa jol ashady. Mysaly, jýyrda Kvınslend ýnıversıtetiniń ǵalymdary bar-joǵy eki jarym jyl ishinde qajetti tuqymdardy jıyntyqtaý arqyly bıdaıdyń jańa surpyn oılap tapty. Burynǵy dástúrli ádispen suryp jasaýǵa 15 jyldan astam ýaqyt ketetin. Qoryta aıtqanda, Avstralııa fermerleri úshin eń zamanaýı agrotehnologııa men seleksııalyq jetistikterde qoljetimdilik bar. Eldegi agrarlyq ǵylym salasyndaǵy kúshti ǵylymı jasampazdyq – Avstralııanyń álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy negizgi básekelestiktegi artyqshylyǵy.
Mal sharýashylyǵy salasynan bir mysal. AQSh, Fransııa, Kanadada iri qara maldy asyldandyrýdy jaqsartý shetelden asyl tuqymdy maldy ákelý jolymen emes, josparly túrde tuqymdyq quramǵa genomdyq suryptaýdy engizý jolymen sheshilýde. Genotıptiń ereksheligimen tanysqan soń arnaıy ádistemeniń negizinde naqty ár malǵa jas kezinen bastap sharýashylyq qundylyǵyn tanyp, onyń úzdik áleýettik baǵytyn damytýdy anyqtaıdy. Odan ári qaraı tabynnyń asyl tuqymdy qundylyǵyn jedel kóterý úshin jańa reprodýktıvti tehnologııa keńinen qoldanylady. Nátıjesinde ońtaıly býdandastyrýdy tańdaý arqyly naqty sharýashylyqqa qajetti sıpattama negizinde tabyndy jasaqtaýǵa múmkindik alady.
Genomdyq suryptaýdy qoldaný nátıjesinde Fransııada sońǵy 20 jylda saýyn sútiniń kólemin bir sıyrǵa shaqqanda jylyna 4-ten 6 myń lıtrge arttyrǵan nemese 1,5 esege ósken. Bul jaǵdaıda súttiń sapasy talapqa saı túrli baǵyttaǵy qaıta óńdeýden keıin de turaqty bolady. Árıne, bul jaı tehnologııa emes, osynyń arqasynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn turaqty jáne ornyqty damytýdy qamtamasyz etý múmkindigi jasalady. Al, maldy asyldandyrý úshin shetten tasymaldanǵan mal ýaqyt óte kele óziniń tektiligin joǵaltady.
Taǵy bir aýyl sharýashylyǵyn ınnovasııalyq damytýǵa jarqyn mysal – Nıderlandy eli. Jer kólemi bizdiń Almaty oblysynyń besten bir bóligine teń bola tura, jylyna quny 50 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn aýylsharýashylyq ónimderin eksportqa shyǵaryp, álemde AQSh-tan keıin ekinshi oryndaǵy eksporttaýshy retinde tanylyp otyr. Bul eldiń aýyl sharýashylyǵynyń qudirettiligi nede? Nıderlandynyń agrarlyq saladaǵy ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq saıasatynyń qalyptasýy negizinen álemdegi aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jetekshi nysan – Vagenıngen zertteý ýnıversıtetimen tyǵyz baılanysty.
Bul elde jeke aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de joq. Barlyq túbegeıli sheshimderdi sheshý óndiristen kóbine shet qalǵan sheneýnikter emes, ǵalymdardyń eksperttik bilimderi men tájirıbeniń naqty máseleleri negizinde daıyndalady. Vagenıngen ýnıversıteti ulttyq agroınnovasııalyq klasterdi uıymdastyrýdyń jemisti qurylymy bolyp tabylady. Ony Nıderlandynyń «Azyq-túlik alqaby» dep atap, AQSh-tyń ataqty Sılıkon alqabymen teńestiredi, bir ǵana bilim ortalyǵynyń keshenine biriktirilgen, ǵylymı-zertteý ınstıtýty, tehnopark pen Vagenıngen ýnıversıteti – gollandııalyq agroónerkásip keremetiniń generatory deýge de bolady.
Kóptegen zertteýler kórsetkendeı, agrarlyq ǵylymdy ınvestısııalaý aýyl sharýashylyǵyn tikeleı ınvestısııalaǵannan barynsha tıimdi. 1992 jyldyń ózinde-aq Kanada ǵalymdary aýyl sharýashylyǵyn zertteýge ketken ár dollardyń ónimdiliginiń ósýi 40 dollarǵa teńeskenin anyqtady. Bul mysaldardan kórip otyrǵanymyzdaı, jalpy, álemdegi aýyl sharýashylyǵy myqty damyǵan memleketter agrarlyq ǵylymdy damytýǵa basymdyq beredi. Ǵylym tek aýylsharýashylyq óndirisiniń negizinde ǵana emes, ol tutasymen memlekettiń saıasatyna da qatysty.
Mine, sondyqtan Elbasy bıylǵy Joldaýynda otandyq aýyl sharýashylyǵyn zertteý júıesin damytý men agroónerkásip keshenin agroınnovasııalyq klaster negizinde damytý qajettiligin atap ótti. Degenmen, búgingi oryn alyp otyrǵan jaǵdaılardy saraptaı otyryp, bizdiń qazirgi aýylsharýashylyq ǵylymy atyshýly tutqasy joq shabadandy eske túsiredi. Eskirgen shabadandy laqtyryp jiberýge qımaısyń, al súıretip júrer bolsań, bıýdjetke túser paıdasy kúmán týǵyzady. Aıta keterlik bir jaıt, aýylsharýashylyq júıesin zertteýde tek qarjy kólemin ulǵaıtý qajettilikti ótemeıdi. Agrarlyq ǵylymdy uıymdastyrýdyń ózinde ózgerister qajet. Biz aýyl sharýashylyǵyn zertteý jaǵynan álemniń jetekshi memleketterinen aıtarlyqtaı kenjelep qalǵanymyz ras, kóptegen bilikti mamandarymyzdy, birtutas ǵylymı baǵyttarymyzdy joǵalttyq. Endi qaıtadan elimizde jańa zamanaýı ǵylymı mektepterdi qurýymyz qajet. Bul máseleni biz tek óz kúshimizben sheshe almaımyz. Sol úshin álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarymen áriptestikti damytyp, qazirgi ýaqyttaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetindegideı sheteldik belgili ǵalymdardy talantty jastarymyzben birigip jumys jasaýǵa tartýymyz kerek. Bul bizge qysqa merzimde salanyń kókeıkesti mindetterin sheshý úshin jetispeıtin jeke quzyrettiligimizdiń ósýine jaǵdaı jasaıdy.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qazirgi ýaqytta agrarlyq ǵylym men joǵary bilimdi uıymdastyrýdyń ońtaıly tásili zertteý ýnıversıtetteri bolyp tur. Tek osy arqyly ǵana ǵylymı-zertteý úderisterdi, mamandardy daıarlaý men ǵylymı nátıjelerdi tájirıbege engizýdi úılesimdi sheshedi. Zertteý ýnıversıtetteri ozat ınnovasııalardy tájirıbede qoldana alatyn jáne salany tehnologııalyq modernızasııalaýdy is júzinde ózgeriske keltiretin jol kórsetýshi mamandardy daıarlaýǵa múmkindik beredi. Qoryta kelgende, Avstralııa men Nıderlandyda agrarlyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetterine shoǵyrlanǵan. Al, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııada sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵy salasyn ǵylymı qamtamasyz etýde zertteý ýnıversıtetteriniń róliniń ósý úrdisi baıqalady. Budan bizdiń túıetinimiz, agrarlyq zertteý ýnıversıteti Qazaqstandaǵy jańa agroınnovasııalyq klasterdiń ózegi bolýǵa tıis.
Prezıdenttiń 2013 jyldyń mamyr aıynda ótken Shetel ınvestorlary keńesiniń otyrysynda bergen tapsyrmasyna oraı S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetin Nazarbaev Ýnıversıtetiniń úlgisimen agrarlyq zertteý ýnıversıtetine aınaldyrýǵa kiristik. Degenmen, búginniń ózinde-aq bul sharalardy uıymdastyrý jóninde birqatar kedergiler kezdesýde. Aýylsharýashylyq keshenin ınnovasııalyq damytý men agroınnovasııalyq klaster qurýǵa baǵyttalǵan Elbasy Joldaýynda aıtylǵan nusqaý bizdiń josparlarymyzdy aıqyndap, ony júzege asyrýǵa senimdilik berdi. Bul arqyly biz ıntellektýaldyq áleýettiń keshendi damýy arqyly Qazaqstanǵa ózindik shuraıly «Azyq-túlik alqabyn» jasaýǵa múmkindik bere alarymyzǵa nyq senemiz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor.
