Rýhanııat • 03 Qazan, 2021

Orta Azııanyń tuńǵysh saıası emıgranty

544 ret kórsetildi

Mustafa Shoqaı (Chokaı, Chokaev, Chokaı-ogly) – Reseıdegi jáne óziniń týǵan jeri Qazaqstandaǵy eń tanymal tulǵa, ǵumyry qysqa bolǵan Túrkistan avtonomııasynyń kóshbasshysy. Qazaqtyń aqsúıek áýletinen shyqqan Mustafa Shoqaı 1918 jyly jańa bılikti qabyldaı almaı, 1921 jyldan 1941 jylǵa deıin Fransııaǵa qonys aýdaryp, sonda ornyǵady. Keńes kezeńinde, 1930 jyl­dar men 1940 jyldardyń basynda oǵan Germanııadaǵy nasıstik rejimmen baılanysyp, yntymaqtastyq ornatty degen aıyp taǵyldy.

Al sońǵy jyldary tarıhshylar Qazaqstan men Tájikstanda júrgizgen zertteýlerinde Mustafa Shoqaıdyń esi­mi taǵylǵan aıyp pen kinádan ada ekenin dáleldep keledi. Qazaqstan men Fransııada oǵan arnap ornatylǵan es­kert­kishter – keıingi urpaq taǵzymǵa la­ıyq azamattyń ómiri men qyzmetine ber­gen zańdy qorytyndy men joǵary baǵa.

 

О́negeli ómir betteri

1917-1921 jyldardaǵy Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Túrkis­tan Ulttyq Keńesiniń bolashaq kóshbas­shysy Mustafa Shoqaı 1890 jyly 25 jel­toqsanda Syrdarııa ózenindegi Áýlıe-Ta­rań­ǵyl aýylynda, Qazaqstannyń qa­zir­gi Qyzylorda oblysynyń jerinde, kózi ashyq aqsúıek otbasynda dúnıege kelgen. Orys mektebinde bastaýysh bi­lim alyp, 12 jasynda Tashkent gımnazııa­synda oqýyn jalǵastyryp, ony altyn medalmen bitirgen Mustafa 1910 jy­ly Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnı­ver­sıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsedi.

Ýnıversıtet dıplomyn alǵannan ke­ıin Mustafa Shoqaı 2 jyl Reseı Mem­lekettik Dýmasynyń musylman frak­sııasynyń hatshysy bolyp qyzmet atqa­rady. Jas saıasatkerdiń eń mańyzdy je­tistigi Tashkenttegi Memlekettik Dýma ko­­mıssııasynyń jumysyna qatysýy bol­dy, nátıjesinde Komıssııa basshysy Aleksandr Kerenskıı (Ýaqytsha úki­met­tiń bolashaq basshysy) patshalyq Re­seıde úlken suraq týdyrǵan Túrkistan hal­qynyń jaǵdaıy jáne adamdardyń nara­zylyǵynyń sebepteri týraly baıandama jasady. Bul qujatty daıyndaýda jas zańger Mustafa Shoqaıdyń da úlesi bar edi.

1917 jyly Reseı ımperııasynda revolıýsııa bolyp, ózgerister bastaldy. Bol­shevıkter bılikti basyp alǵannan keıin Mustafa Shoqaı Túrkistan avto­nomııasy qurylǵan Qoqanǵa qonys­tan­­dy, onda ol aldymen syrtqy ister de­par­tamentiniń basshysy laýazymyn at­qaryp, keıinnen avtonomııany bas­­qardy. Túrkistan avtonomııasynyń Ke­­ńes­tik Reseı quramyna kirýin jaq­ta­ǵan Mustafa Shoqaı «qyzyldar» uıym­das­tyrǵan qanquıly qyrǵyn bas­tal­ǵan­nan keıin bolshevıktik rejim­men yn­tymaqtastyqtan bas tartyp, Tash­kentte jasyrynady. Onda ol bolashaq jary – Pe­terbýrgten shyqqan aqsúıek Marııa Gorınamen tanysady.

Bolshevıkterdiń qýdalaýynan jasyrynyp, 1919 jyldyń kókteminen 1921 jyldyń aqpanyna deıin Mustafa Shoqaı Tıflıste turyp, pýblısıstıkalyq qyz­metpen aınalysqan. Alaıda bolshevıkter Zakavkaze demokratııalyq respýblıkalaryn qulatqannan keıin, saıasatker úshin eń durys sheshim emıgrasııa ekeni anyq bolady.

 

Asyl azamatqa jala juqpaıdy

Mustafa Shoqaıdyń Fransııadaǵy emıgrasııada ótkizgen jıyrma jyly jarqyn bolǵany sonshalyq, onyń BAQ-taǵy beınesine kúıe jaqqysy kelgender ol qatysqan talaı is-shara men oqı­ǵanyń óńin aınaldyryp kórsetip jatty. Olar, ásirese, Mustafa Shoqaıdyń 30-jyldardyń aıaǵy men 40-jyldardyń basyndaǵy áreketterin burmalap, toly­ǵymen túrlendirýge tyrysty. Jal­ǵan zertteýshiler oǵan tipti Vermaht kúsh­teriniń quramynda Túrkistan legıonyn qurý men ony is júzinde júzege asyrý ıdeıasyn tańǵan.

Degenmen saıası emıgrantqa qastyq oılaýshylardyń shabýyldaryn kelesi qujattarǵa súıene otyryp, ońaı teriske shyǵarýǵa bolady: Túrkistan legıonyn qurý týraly buıryqty Gıtler 1941 jyl­­ǵy 22 jeltoqsanda shyǵardy, al fa­shıs­­termen yntymaqtasýdan bas tart­qan Mustafa Shoqaı 1941 jylǵy 27 jel­toqsanda qaıtys boldy (keı málimetter boıynsha ol ýlanǵan).

Shoqaıdyń nasıstermen birigip, Túr­­kistan legıonyn qurǵany týraly tara­ǵan daqpyrt sózdi 2000-jyl­­dar­dyń basynda Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń Qyzylorda oblysy boıynsha departamentiniń aqtaý máseleleri jónindegi arnaıy komıssııanyń basshysy, KSRO memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń polkovnıgi Ámirhan Bákirov joqqa shyǵardy.

Ol 2004 jylǵy 28 sáýirde «AıF-Qazaqstan» basylymynda bylaı dep atap ótti: «Mustafa Shoqaı týraly ashyq baspasózdegi barlyq materıaldan bas­qa, men Qazaqstan Respýblıkasy UQK mu­raǵatyndaǵy 40 tomdyq qylmystyq isti de taldap shyqtym, onda ony «Otanǵa opasyzdyq jasady jáne fashısterge kómektesti» dep aıyptaıdy. Bul aıyp Túrkistan legıony uıymyna negizdelgen. Meniń oıymsha, qasiretpen tanylǵan Túrkistan ulttyq komıteti men Túrkistan legıonyn ol qurmaǵan, olardy Qyzyl Armııamen kúresýge de ol jibergen joq. Ol týraly ne aıtylsa da, 1941-1944 jyl­dardaǵy Túrkistan legıony men ko­mıtetine Shoqaıdyń eshqandaı qatysy joq edi».

Mustafa Shoqaı men Reseı Federasııasy

Shoqaıdyń keńes dáýiriniń tarıhshylary baıandaǵan ómiri men qyzmeti uly tulǵaǵa arnaıy tapsyryspen kúıe jaǵýǵa tyrysqandardyń áreketine uqsaıdy. Keńinen taralǵan jalǵan aqparattardy birneshe «avtor» bireýdi qaralaýdyń barlyq erejesine saı óńdep otyrǵandaı, ıaǵnı olar muraǵattan bir derekti alyp, shyndyqty burmalap, ony ótirikpen sheber kórkemdep jetkizgen.

Shoqaı birde-bir muraǵat qujatynda fashısterdiń Keńes Odaǵyn talqandaýyna shaqyrǵan emes. Sankt-Peterbýrgte bilim alyp, orys jáne Eýropanyń birneshe tilin jetik meńgergen Mustafa Shoqaı Qazaqstannyń bolashaǵyn kórshiles Reseı memleketimen baılanystyrǵan.

Sońǵy jyldary Mustafa Shoqaıdyń qyzmetin zerttegen táýelsiz Qazaqstan­nyń tarıhshylary anyqtaǵandaı, 1917 jyly 27 qarashada Túrkistan avtonomııasy jarııalanǵan Qoqanda ótken IV О́lke musylmandarynyń tótenshe quryltaıynda sóılegen sózinde Mustafa Shoqaı: «Qazirgi jaǵdaıda tolyqqandy memleket qurý ońaı emes. Oǵan laıyq kadr da, tájirıbe de, keleshek avtono­mııa­ny qorǵaıtyn qarýly kúsh te joq. Reseı qa­zir qanshalyqty álsiz bolǵanymen, ol bizden áldeqaıda qýatty. Biz Reseımen dostyqta, beıbit ómir súrýimiz kerek. Osy­ǵan geografııalyq jaǵdaıdyń ózi erik­­siz ıtermeleıdi».

Keıingi jyldar kórsetkendeı, onyń ishinde KSRO ydyraǵannan keıingi ke­zeńde de Qazaqstannyń Reseımen odaǵy men dostyǵy myzǵymastaı berik bolyp qala berdi.

 

Qorytyndy ornyna

2020 jyldyń qazan aıynda О́zbek­standa keńestik kezeńdegi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń ómiri men jaǵdaıla­ryn zertteý men olardyń esimderin máńgi este saqtaý úshin respýblıkalyq jumys toby quryldy. Komıssııanyń jumy­sy jarty jyldan astam ýaqytqa sozyldy jáne 2021 jyldyń tamyz aıynyń sońynda О́zbekstannyń Joǵarǵy Soty ashyq otyrysta Orta Azııadaǵy basmashylar qozǵalysynyń jetekshisi qurbashy Ibragımbekti aqtaý týraly sheshim qabyldaǵany belgili boldy. Táýelsiz О́zbekstannyń Joǵarǵy Soty­nyń osy sheshimine deıin keńes dáýirinde Tájikstan, О́zbekstan jáne Aýǵanstan aýmaǵyndaǵy basmashylar qozǵalysynyń jetekshisiniń esimi keńes ókimetiniń jaýlarymen teńestirilgen.

«Bul tulǵanyń taǵdyrynda Orta­lyq Azııa halyqtarynyń kúrdeli de qa­rama-qaı­shy tarıhy 

kórinis tapqan. Tá­jikstanda, О́zbekstanda, Aýǵanstanda Ibragımbek bireý úshin jekkórinishti ­baskeser, qaty­gez ári saýatsyz jaýyz adam. Al basqalary ony ulttyq batyr retinde maqtan tutyp, esimin úlken maqtanyshpen aıtady», dep jazdy tarıhshy Kamolýdın Abdýllaev.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý prosesi qazir Qazaqstanda da jú­rip jatyr. Kamolýdın Abdýllaevtyń túıindeýinshe, Qazaqstannyń ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi Mustafa Sho­qaı­dy Orta Azııanyń alǵashqy saıası emıg­­ranty dep ataýǵa bolady. Táýelsiz Qazaq­standa basyp shyǵarylǵan bolashaq ta­rıh oqýlyqtarynda ony dál osylaı ataı­tynyna esh kúmán joq.

 

Andreı ZAHVATOV, saıasattanýshy, pýblısıst

(Reseı)

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Uqsas jańalyqtar