Nan kóterilisi

Nan monopolııasy

Revolıýsııa tusynda «Jer – sha­rýalarǵa!» degen urandy kó­terip shyqqan bolshevıkterge qol­daý kórsetip, olardyń jeńiske jetýin qamtamasyz etken buqara halyq keıin tap solardyń ózderi­ne jem boldy. Azamat­tyq soǵys bastalysymen, Ońtústik Edil bo­ıynyń qunarly jerleri «aq­tar­dyń» baqylaýynda qaldy. Qoı­malardaǵy azyq-túlik qory tez ortaıyp, elge ashtyq qaýpi tón­di. Osydan keıin Keńes ókimeti azyq-túlik dıktatýrasyn ornat­ty. Azyq-túlik óndirýshilerge egin­di jınap, artyǵyn satýǵa tyıym salyn­dy. Nanǵa memlekettik monopolııa qaı­ta ornatyldy. Azyq-túlik komıs­sarlary erekshe quqyqtarǵa ıe boldy, olar aýyl-aýyldardy aralap, tekserý júrgizdi. Sonymen qatar jer-jerlerde kedeıshilikpen kú­res komıtetteri quryldy. Olar azyq-túlik otrıadtaryna kómekte­sý maqsatynda «kýlaktardyń» ja­syrǵan azyq-túlik qorlaryn iz­­des­tirip, tárkilengen astyqty, mal men eńbek quraldaryn qaıta bólip berýge tıis boldy. Qyzyl gvar­dııashylardyń qoldaýymen ke­deıshilikpen kúres komıtetteri sharýalardyń qoldaǵy bar azyq-túlikterin zorlyqpen tartyp aldy. Bul zorlyq, ásirese, «ký­lak­tarǵa» aýyr tıdi. Olardan bir ǵana astyq emes, aldaryndaǵy jylqylaryn, iri qara maldaryn, aıaq kıimderin, jyly kıimderin, tipti kórpe-jas­tyq­taryn da sypyryp aldy. Sha­rýalarǵa arasha túsetin eshkim bol­mady.

Astyq zańy

Proletarıat kósemi V.I.Le­nın 1920 jyly 20 shildede ás­kerı kommýnızm saıasatynyń rýhyna súıe­ne otyryp, Halyq Komıssar­la­ry Keńesiniń «Sibir aımaǵyn­da­ǵy ar­tyq astyqty jınaý týra­­ly» qaýlyǵa qol qoıdy. Jarlyq­qa sáı­kes 1921 jyldyń 1 naýryzyna deıin alty gýbernııa – Úrkit, Omby, Enıseı, Semeı, Altaı jáne Tomby aımaqtary memleketke 110 mıllıon put astyq tapsyrýǵa min­detteldi. Túmen gýbernııasy – 8,1 mıllıon put astyq tapsyrý qajet boldy. Onyń negizgi bóligi – Esil aýdanyna tıesili boldy.

Bul jospar tek nanǵa ǵana emes, sonymen qatar et, kókónis, maı, jumyrtqa, taýyq, kartop, te­meki, bylǵary, jún, múıiz, tuıaq, zyǵyr, kendir, jemshóp jáne kıiz etikke deıingi zattarǵa qatysty lımıt engizildi. Olar­dyń barlyǵy 37 zattyq tizimdi qurady.

Bul bir sharýa basyna túsken aýyr jyldar edi. Bılik halyq tarapynan bolatyn narazylyqtar­dy boljap, Sibir aımaǵyna 11 myń adamdyq áskerdi shoǵyrla­dyr­dy. Júıeniń belgilegen tár­tibi­ne moıynsunbaǵandar­dy jáne azyq-túlik tapsyrý men múlkin tár­kileýge qarsy shyqqandardy kons­lagerlerge aıdap, olardy «Ju­mysshy-sharýa revo­lıý­sııa­synyń isine qarsy shyqqan sat­qyndar re­tinde» jazalaýdy qolǵa aldy.

Biraq qolaısyz aýa raıy bol­­­shevıkterdiń josparyna tú­­zetý engizdi. 1920 jyldyń jazy Sibir ól­­kesinde jańbyrly bolyp, kún­­­niń qyzýy kóterilmedi. Bul egin­niń ­bas alýyna kedergi keltirdi.

Nan jınaý boljamy iske aspady

Josparly azyq-túlik jınaý boljamy iske aspady. 1920 jyl­dyń qarasha-jeltoqsan aıynda onyń negizsiz ekeniniń beti ashyl­dy. Komıssarlar óz ba­ǵy­nysh­tylarynan jospardy kez kel­gen jaǵdaıda oryndaý­dy ta­lap etti. Jergilikti basshy­lar ony oryn­daýǵa baryn saldy. Keıbir kishi bas­shylar úrki­tý, zábirleý amaldaryn da qol­dandy. Osy qylyqtary úshin olar­dyń keıbi­ri ómirimen de qoshtasyp jatty. Máselen, Túmen gýbernııalyq azyq-túlik komıssary Grıgorıı Sa­moılo­vıch Indenbaým okrýg orta­lyǵyna sırkýlıar málimdeme jol­daıdy. Onda: «Qurmetti jol­dastar! Ke­ńes respýblıka­sy úshin ádetten ­tys qıyn sátte men Túmen gýber­nııa­synda azyq-tú­lik júıesi­niń bas­taýynda tu­rýǵa májbúr bol­dym... Aýyl­dyq jer­lerdegi menshik júıesin ıge­rýge qatysty bir sát te tar­tyn­­badyq. Jumysshylar men sha­rýalar bıliginiń berik qoly siz­der arqyly júzege asýy tıis... Men osy tapsyrylǵan buı­ryq­tardy buzýǵa tyrysqan ju­mys­shylarǵa qatańdyq tanytyp, aıaý­­syz shara qoldanatyn bolamyn». Memlekettik azyq-túlik jı­naý júıesiniń az bolmaǵany­na qa­ra­mastan, Indenbaým azyq-túlik bó­lý­diń ishki norma­syn da engizdi. Oǵan sáıkes azyq-tú­lik túsimderin tek kýlaktardan ǵana emes, sonymen qatar orta sharýalar men kedeı-kep­shik­terden de jınaý tártibi en­gi­zildi. Indenbaým sonymen birge bul qatań sharany bel­gili bir aýlaǵa, fermaǵa nemese jekelegen adamdarǵa emes, bú­kil aýylǵa engizý ıdeıasyn us­tan­dy. Komıssar osyǵan baıla­nys­t­y óz oıyn únemi jedelhat­tar­­men tolyqtyryp, jer­gilikti jer­ler­ge jiberip otyrdy. On­da: «Qaty­gez jáne meıirimsiz bolyń­dar. Temirdeı tártip ornatyp, ony qýatty qoldaryńmen aıaýsyz janyshtap, barlyq qarsy tejegishterdi joıyńdar...» degen.

Sonymen qatar Indenbaým­ǵa jergilikti jerlerden túrli ma­­­ǵy­nadaǵy aryz-shaǵymdar da tú­­­­sip otyrǵan. Olardyń biri ekin-­
­­­­shisinen úreıli bolǵan. Abat aýy­­­lynyń mılısııa bastyǵy by­­­laı dep jazady: «...Ýákiletti azyq-
túlik or­gandary barlyq as­­­­tyq­ty 1921 jyldyń tu­qy­my re­­tin­de jáne azyq-túlik re­tin­de de shy­ǵarýǵa buı­ryq berip otyr. Aza­mat­tar munyń ­saldary ash­­tyq­qa áke­lip soǵatynyna qat­ty alań­­­daı­dy. Aýdan halqynyń kó­­­ńil kúıi bu­zylǵan. Azamattar tol­­­­qý ús­tin­de, mun­daıda kóterilis­tiń oryn alý múm­kindigi bolja­nyp otyr.

Indenbaým jaǵymsyz aqpa­ratty shybyn qurly kórmegen. Ol azyq-túlik jınaý júıesine ta­­bysty joba engizgeni týraly Más­keýge jeke Lenınniń ózine týra jedelhat joldaıdy. Túmen gýber­­nııasyndaǵy jospardyń 102%-ǵa oryndalǵany baıandalady. Biraq onyń qandaı shyǵynmen oryn­­dalǵany týraly bir aýyz sóz aı­tyl­maıdy. Azyq-túlik otrıad­ta­ry adamdardyń aýzynan soń­ǵy bir úzim nandaryn tartyp alyp, áıelder men qarttardy vın­­tov­­kanyń dúmimen uryp, aýyr qam­­shymen soǵyp, jeńil kıim­de­ri­men sýyq qoralar men jertóle­ler­­ge qamap, sotsyz atyp tastap otyr­ǵan.

Komıssardyń ıt ólimi

Qany qaraıǵan adam ne iste­­meıdi? Ondaı jandar tún qa­typ, jemtigin ańdıdy. 1921 jyl­dyń aq­pan aıynyń basynda bel­gisiz bi­reýler gýbernııa boıyn­sha tekserý saparyna shyqqan Inden­baýmdy Tobyl tas jolynda toq­tata­dy. Olar at aıdaýshyny sol jer­de atyp tastap, komıssar­dy arbadan súıreı jóneledi, jala­ńashtap, tirileı jon terisin sypy­ryp tas­taıdy. Sodan keıin qar­nyn jaryp, oǵan astyq tolty­rady. Aqyr sońynda ashýǵa býlyqqan jandar qaıyń aǵashyn ekige jaryp, arasyna jar­tylaı óli Indenbaýmdy myj­ǵylap tyǵady.

Bul qylmys boıynsha tergeý júrgizilmeıdi. Sebebi Esil aýdany bıliginiń oǵan murshasy bolmady. Sharasyzdyqqa ushyraǵan sharýalar kóteriliske shyǵyp, onyń órti Batys Sibir ólkesin tez sharpıdy. Okrýgter birinen soń biri kóterilisshilerge qosylady. Kóterilisshiler «Ashtyqtan ól­gen­­she, oqtan ólgen jaqsy» de­gen urandy kóterip shyǵady.

Kóterilisshiler aýyldyq jerlerde Keńes ókimetin qulatyp, tiz­gindi óz qoldaryna alady. Kom­­­mýnıster barlyq qıynshy­lyq­­tyń sebepkerleri bolyp sa­na­lady. Olar­ǵa naǵyz ańshy­lyq ja­salady. Indenbaým sııaqty, olar­dyń qaryndaryna astyq toltyrylyp, keýdelerine «Azyq-túlik jınaý naýqany tolyq aıaqtaldy!» degen sózder ilinip qoıylady. Olardyń otbasy múshelerine de qııanat jasalady. Ashýly jurt tipti júkti áıelderge de aıanysh bildirmeıdi. Halyq «Kom­mýnıstersiz keńester úshin!» ura­ny aıasynda túrli jınalystar ótkizip, sóz bostandyǵyn talap etip shyǵady. Eń bastysy, olar as­tyq monopolııasyn joıýdy jáne sha­rýa­lardyń óz eńbeginiń jemisin óz­deri kórip, adal eńbeginiń ıesi bolý quqyǵyn qaıtarýdy talap etedi.

Kóterilis úlken aýmaqty qam­tı­dy. Alǵashqy sherýge 100 myń adam qatysady. Kóterilisshiler Si­birdiń iri qalalaryn basyp ala­­dy. Sherý Tobyl, Kókshetaý, Pet­­ropavl, Sýrgýt, Qarqaraly óńir­­lerin qamtıdy. Olar tipti ózderiniń shtabtaryn da qurady. Biraq olarǵa uıymshyldyq pen 

jaýyngerlik tájirıbe jetispeı­di. Olarǵa qar­sy eki atqyshtar dıvızııasy, birne­she atty polk áskeri, eki pýlemet bata­lony, tórt bron­dy poıyz já­ne mılı­sııa jiberilip, olardyń taǵ­dyry al­dyn ala sheshiledi.

Kóterilisshilerdiń negizgi kúsh­­teri 1922 jyldyń basynda je­ńi­liske ushyraıdy. Biraq jeke par­tızan otrıadtary qurylyp, uzaq ýaqyt boıy ormandarda ja­syryna­dy. Olar keıin ustalyp, tergeý-tek­serissiz kózderi joıy­lyp otyry­lady. Kóterilisti bas­qannan keıin, bı­lik burynǵy eski súrleýge tús­peı, azyq-túlikti men­shikteý júıe­sinen bas tartyp, ony jańa ekono­mı­kalyq saıa­sattyń bastalýyn bil­diretin zattaı salyqpen almas­tyrady.

Ol barlyq zardaptarymen ha­­lyqty bojyratyp jiberdi. Egin shyǵyny da mardymsyz boldy, sha­rýalar kúdikpen astyqty óz­de­rinde ustaı bastady. Buǵan ja­ýap retinde memleket adamdar­dy ar­tyq astyqtaryn arzan baǵamen sa­týǵa májbúrleı bas­tady. Aqsha qun­syzdanyp ketti. Sharýalar mu­nyń artyn baǵyp, artyq astyq­ta­ryn satýǵa peıildilik tanytpady. Sodan keıin bılik astyq mo­no­polııasyn quryp, sharýalar qolyn­daǵy astyqty kúshpen tartyp alýǵa kóshti. Azyq-túlik pen egis­tik tuqymdyqqa óte az astyq qal­dyrdy. Ol kezekti ashtyqqa ulasty.

 Ermek JUMAHMETULY