Jıyn barysynda qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrýdyń ózekti tustaryn tilge tıek etken tilshi-ǵalymdar Prezıdent atap ótkendeı, tehnologııalar men robottar basty ról atqaratyn jańa dáýirdegi ıgilikti ómirge tarıhtan sabaq ala otyryp barý kerektigine mán bere kelip, sonaý Alash zııalylarynan bastap kúni búginge deıingi tildiń qoǵamdaǵy rýhanı ári ultty biriktirýshi qýatty kúsh retindegi rólin arttyrýǵa sanaly ǵumyryn arnaǵan, ulttyń saıası jáne rýhanı kúresinde ıgi isterimen erekshelengen tulǵalardyń ǵylymdaǵy jolyna erekshe mán berdi. Osy baǵytqa súbeli úles qosqan ǵalymdardyń ólsheýsiz eńbegi jýyrda Ulttyq ǵylym akademııasynyń 75 jyldyǵyna oraılastyryp jaryq kórgen UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kárimbek Qurmanálıevtiń «Til jáne tulǵa» kitabynda keńinen kórinis tapty. Jıyn barysynda tanystyrylymy ótken bul eńbekte qazaq til biliminiń damýyna súbeli úles qosqan tulǵalardyń ǵylymdaǵy jolymen qatar, adamı bolmysy, rýhanı kelbeti qatar qaýzalǵan.
Is-sharaǵa moderatorlyq etken A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljan osy oraıda UǴA prezıdenti Murat Jurynovtyń quttyqtaý sózin oqydy. «Qazirgi kezde naqty ǵylymdarmen birge qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar da udaıy órkendep keledi. Sala mamandary tilimizdi, ádebıetimizdi, tarıhymyzdy, ónerimizdi zerdelep, sol arqyly qazaqtyń ulttyq mádenıeti men rýhanı deńgeıin kóterýge eleýli eńbek sińirip, tıisti jetistikterge qol jetkizip otyr. Ulttyq ǵylym akademııasynyń 75 jyldyq tarıhynda til bilimi boıynsha jıyrma shaqty ǵalym múshelikke saılanǵan. О́z salasynda árqaısysy bir-bir ónegeli mektep qalyptastyrǵan I.Keńesbaev, N.Saýranbaev, M.Balaqaev, A.Ysqaqov, Ǵ.Musabaev, Á.Qaıdarov, Sh.Sarybaev, R.Syzdyqova, О́.Aıtbaev, taǵy basqa aıtýly akademıkter týraly taǵylymdyq maqalalar toptamasynda tarıhy baı, dástúri berik áıgili ǵylym ordasynyń ónegeli shejiresi men berekeli belesteri meılinshe qamtylǵan», delingen quttyqtaýda.
Ári qaraı kitap avtory, akademık Kárimbek Qurmanálıevtiń memlekettik tildiń mártebesin arttyrý jolyndaǵy pikirimen jalǵastyrar bolsaq, «Qazaq tilin naqty memlekettik mártebe deńgeıine jetkizý úshin zańdy oryndatatyn ózindik tetiktermen tolyqtyrý kún tártibine kóterilýge tıis. Atap aıtqanda, barlyq memlekettik qyzmetker, mınıstr men depýtat memlekettik tildi meńgerý kerektigi zańmen belgilenýi kerek. Sonda ǵana qajettilik týyp, qazaq tilinde sóılep, jazýǵa mashyqtanatyn bolady».
Osy oraıda A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljan Ulttyq ǵylym akademııasynyń bastaýynda turǵan tulǵalardyń ıgi isteri, ǵylymdy damytýdaǵy eren eńbekterine qatysty birqatar derekpen bólisti.
Akademık Kárimbek Qurmanálıevtiń eńbegine arqaý bolǵan til tarlandarynyń eńbek joly, olardyń jas ǵalymdarǵa qamqorlyǵy jaıyndaǵy estelikterimen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Zeınep Bazarbaeva bólisti. Ǵalym óz esteliginde latyn qarpine kóshýdi birinshi bolyp usynǵan akademık Ábdýálı Qaıdardyń qaıratkerlik qyry týraly aıtyp, anasynyń ǵylymı jetekshisi bolǵan Nyǵmet Saýranbaev jaıyndaǵy taǵylymdy derektermen, sondaı-aq ákesi – ádebıettanýshy ǵalym Músilim Bazarbaevpen joldas bolǵan Ismet Keńesbaev syndy til biliminiń maıtalmany týraly qyzyqty jaıttardy ortaǵa saldy.
Ana tilimizdiń damýy týraly derekterdi Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵymen baılanystyra jalǵastyrǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jamal Mankeeva: «Tarıhtyń qaı kezeńinde de qazaq tili erekshe mánge ıe bolǵan. Memlekettik mártebege ıe bola otyryp, ózegi aıqyndalyp, áleýeti artyp, rýhymyzdy oıatatyn úlken kúshke aınaldy. Degenmen de áli de til mártebesin arttyrýda kóptegen máseleniń kúrmeýi sheshilmeı keledi. Al oǵan qatysty qoǵamdyq pikirtalastardyń oryn alýy da zańdy», dep atap ótken professor onyń sebebin tildiń mánin qoǵam keńistiginde tolyq túsine almaı júrgendigimizben baılanystyrady.
Jıyn taqyrybyn Ulttyq ǵylym akademııasymen birlese júzege asyryp kele jatqan «Tilim biliminiń tarlandary» jobasymen baılanystyra sóılegen «Ana» tili gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı avtordyń «Til jáne tulǵa» eńbegin tulǵatanýǵa qosylǵan úles dep atap ótti. Osy oraıda Shora Sarybaev syndy eren ǵalymnyń qarapaıym ómirdegi adamı qasıetteri, jan-jaǵymen baılanysy týraly aıta kelip, elimizdiń rýhanı, ǵylymı damýyna úles qosqan tulǵalar ómirin zerttep almaıynsha ilgeri baspaımyz degen oıyn aıtty.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Qazaq til bilimi kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Anar Salqynbaı qaısar minezdi, qaıratty bola tura tilshi ǵalymdar eńbeginiń kóp jaǵdaıda eskerilmeı jatatyndyǵyn olardyń qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigimen baılanystyra sóıledi. Kezinde akademık О́mirzaq Aıtbaevtyń «Ǵylymda tulǵataný degen ǵylym bar, bul baǵytta kórshi Reseıde tom-tom kitap jazylyp, olar ózderiniń lıngvıstıka ǵylymynyń tarıhyn jazyp qoıǵan», dep aıtqanyn eske túsirdi.
Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Jańalyq Baltabaeva jańa eńbekti qýana qabyldaǵan stýdentter qaýymynyń tilegin jetkize otyryp, kitap keıipkerleriniń sportqa, ónerge jaqyn bolǵanyn, tulǵalyq qasıetteri, otbasyndaǵy róli, bos ýaqytyn qalaı ótkizgendigi týraly derekter asa qyzyqty dep atap ótti. Osy oraıda áńgimesin «Tulǵataný» ǵylymynyń ózge salalardan aıyrmashylyǵymen baılanystyra jalǵaǵan Qyzdar ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tynyshtyq Ermekova jeke tulǵany zertteý, daralyq qasıetterine mán berýmen qatar, árbir ǵalymnyń ǵylymdaǵy ustahanasy týraly derekterdiń mańyzdy ekendigin eskersek degen oılarymen bólisti.
«Til jáne tulǵa» eńbeginiń ǵylymı kópshilik baǵytyna kóńil bólgen pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Jarqynbıke Súleımenova «О́skeleń urpaq uly tulǵalardy taný arqyly ǵylymǵa kóńil bóledi. Sondyqtan da bul kitapty túrkitildes qaýymǵa qoljetimdi etip, ózge tilderge aýdaryp, joǵary oqý oryndary men arnaıy mamandandyrylǵan mektepterde jeke pán retinde oqytý qajettigi» týraly usynysyn bildirdi. Al áńgimesin Álıhan Bókeıhanovtyń «Ǵumyr báıgesinde bizdiń qazaq tili óziniń báıgesin alar» degen sózimen bastaǵan «Qaınar» ýnıversıtetiniń prorektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdijapar Saparbaev «Alash ardaqtylarynyń jolyn jalǵastyryp, ıdeıalaryn damytyp, til bilimi ǵylymynyń ilgerileýine, túrkitaný salasynda ózindik oryn alýyna ólsheýsiz úles qosqan ǵalymdardy nasıhattaý men zertteýdiń búgingi jahandaný zamanynda mańyzdy qadam ári jas urpaqqa berer taǵylymy men maǵynaly mazmuny tereńde ekendigine kópshiliktiń nazaryn aýdardy.
Osy oraıda akademık Shora Sarybaevtyń taǵylymdy ómirinen birqatar derek keltire otyryp, tulǵalar jaıyndaǵy eńbektiń tushymdy tustaryn sózine arqaý etken Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary Bıjomart Qapalbek bul eńbektiń jalǵasy bolsa degen usynys aıtty.
Almaty qalasy Tilderdi damytý jáne latyn grafıkasyna kóshý ortalyǵy basshysynyń mindetin atqarýshy Baqyt Qalymbet: «Tilimizdiń mereıin asqaqtatqan ardager-akademık tulǵalardyń eńbegin tanytý dál qazirgi kezeńde mańyzdy, – dedi. – Búginde tildiń joǵyn joqtap, shyndyqty aıtatyn tulǵalar jaǵy kemshin. Til saıasatyn júrgizýde tilshi ǵalymdardyń zertteýlerine arqa súıeý, kúrmelgen máseleni soǵan arqa súıeı otyryp sheshý zańdy másele desek, tildi damytýdy júzege asyrýda tilshi ǵalymdar eńbeginiń orny aıryqsha. Osy oraıda ǵalymdardyń tulǵalyq taǵylymy, ustazdyq ulaǵaty, qazaq tiliniń aıasyn keńeıtýdegi ustanymdary, qoǵamdyq pikir qalyptastyrýdaǵy rólin barynsha ashyp kórsetý, nasıhattaý ýaqyt talabynan týyndap otyr.
