Keıns teorııasy

Bul baǵyttyń negizin qalaýshy – aǵylshyn­nyń kórnekti ǵalym-ekonomısi Djon Meı­nard Keıns (1883-1946). Ol óziniń 1936 jyly shyq­qan «Jumyspen qamtý, aqsha jáne pa­ıyz­dyń jalpy teorııasy» degen eńbeginde eko­nomı­kalyq máselelerdi retteýdiń makroeko­no­mı­kalyq negizderin jasaı otyryp, mıkro­ekono­­mı­kanyń biraz máselesin taldap kórsetip berdi. Osy teo­rııa negizinde ekonomıkanyń ekin­shi qu­ramdas bóligi – makroekonomıka qalyptas­ty. Keınstiń bul teorııasy álemge keńinen tanyldy.

Keıns neoklassıkalyq ilimniń negizgi qaǵıdalarynan bas tarta otyryp, naryq ózin-ózin retteı almaıtyn tetik ekenin dáleldep berdi. Keınstiń basty ıdeıasy – ekonomıkany memlekettik retteýdiń qajettiligi. О́ıtkeni taza naryq jaǵdaıynda ekonomıkanyń kúrdeli máseleleri, atap aıtsaq, jumyssyzdyq, ınflıasııa, ekonomıkanyń kezeńdik aýytqýy, áleýmettik qamsyzdandyrý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý sııaqty kúrdeli máseleler ózdiginen sheshilmeıdi, ony retteý úshin memleket naryqqa mindetti túrde aralasýy qajet. Keıns eń aldymen ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi dep usynysty emes, suranysty birinshi orynǵa qoıady, demek, onyń teorııasy boıynsha, jıyntyq suranysty kóterý nemese qoldaý úshin aldymen memlekettiń bıýdjet-salyq jáne aqsha-nesıe saıasatyn qolǵa alý kerek.

Keınstiń makroekonomıkalyq teorııasyn Elvın Hansen, Pol Samýelson, Djon Hıks, Evseı Domar jáne Roı Harrod sııaqty ǵalym­dar ári qaraı ilip áketip, neokeınstik baǵytt­yń negizin qalady. Qazirgi jaǵdaıda qaı mem­leketti alsańyz da ekonomıkanyń barlyq sala­syn memleket aralasýymen rettelgenin kóre­miz, biraq retteý tetikteri ǵana ártúrli. Basty qa­ǵıdasy – halyqqa jaǵdaı jasaý, memleket múd­desin qorǵaý, t.b. Aıtalyq, Amerı­kada eko­no­mıkany mem­lekettik retteý­diń bas­ty quraly – fede­ral­dyq bıýdjet. Munda álem­degi óner­kásip­tiń 34%-y shoǵyrlanǵan, bú­kil elder­degi shıki­zat­tyń úshten birin paı­­dalanady, sondyqtan olar eks­­port­tyq saıasat­qa qoldaý kórsetkendi táýir kó­re­di. Amerı­kanyń eksport shyǵaratyn el­deri – Kana­da (23%), Japonııa (10,3%), Meksıka (10,1%), Ve­lıkobrıtanııa (5,3%), Germanııa (3,7%), Oń­tús­tik Koreıa (3,4%) jáne Taıvan (3,2%).

Eýropalyq odaq memleketteri agrarlyq salany memlekettik qoldaýǵa kóbirek kóńil bólip keledi. Ondaǵy basty talap – azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý. Bul elderge azyq-túlik eksporty boıynsha búkil álem kórsetkishiniń 17%-y keledi,  sút pen shoshqa etinen jasalǵan ónimderdi eksporttaýda ekinshi orynda jáne qus ónimderi men dándi-daqyl boıynsha úshinshi orynda. Bul salany memlekettik retteý san salaly. Munda 1957 jyldan bastap birkelki agrarlyq saıasat qalyptasqan. Agrarlyq salany qarjylandyrý Eýropa elderinde óndiriletin ónim qunynan 1,5-2 esege deıin kóp. Eýroodaq ónimniń sapasyna, azyq-túliktiń jetkilikti bolýyna, álemdegi  naryqta tepe-teńdik bolýyna yqpal etýge, aýyldyq jerdi órkendetýge, klımat ózgerýi men qorshaǵan ortany saqtaýǵa nazar aýdarady. Sondaı-aq memleket baǵa belgileý,óndiriske kvota, eksporttyq tólemder, ımporttyq tarıf jáne tarıfke kvota belgileý máselelerin qalt jibermeı, rettep, qadaǵalap otyrady. Bul elderde fermerlerdi tikeleı qarjylandyrý da jaqsy jolǵa qoıylǵan. Mine, osyndaı sharalardyń negizinde Eýropa turǵyndaryn ózderinen shyǵatyn azyq-túlikpen tolyq derlik qamtyp otyr. Mysaly, Fransııa óziniń ónimimen turǵyndardy 100% qamtysa, Germanııa – 93%, Italııa 78%-ǵa jetkizgen.

Al Qazaqstanda memlekettik retteý mehanızm­deri barlyq salany tıimdi qamtyp otyr dep aıta almaımyz. Ekonomıkany damytýda ártúrli memlekettik, salalyq, jergilikti jerlerde kóptegen baǵdarlama qabyldanyp jatady, onyń bárine bıýdjetten shyǵyn kóp, paıda az. Aıtalyq, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý baǵdarlamalary olardyń ishki jalpy ónimdegi úlesi esebinen qymbatqa túsýde. Qazir azyq-túlik baǵasynyń qymbattyǵy da kópshiliktiń kókeıkesti máselesine aınalǵaly qashan. Taǵam ónimderiniń qunyn túsirý úshin ım­port­pen keletin taǵamdarǵa kedendik baj salyǵyn kóbeıtip, kerisinshe, ózimizden shyǵa­tyn ónimderge qoldaý kórsetý kerek. Sol sııaqty merzimdik ónimderdiń tapshylyǵy kezinde olardyń eksportqa shyǵýyna tyıym salyna tursa, naryq retteler edi.

Sondyqtan ekonomıkany betimen jibermeı, memleket ózi rettep otyrǵany jón. Bul – Úkimet­tiń jaýapkershiligindegi  sharýa. Sondyqtan «Adam Smıt myrza demala turyńyz, Keıns, qosh keldińiz» deımiz.