Tanym • 10 Qazan, 2021

Qaryz

471 ret kórsetildi

Amangeldi aýdanynyń turǵyny, búginde seksendi ortalap qalǵan zeınetker Bıbılá Rahmetova Qumkeshý aýylynda turady. О́mirlik serigi bolǵan Myrzabaı atanyń ózinen 27 jas úlkendigi bar eken.

«Qosaǵym 1909 jylǵy, men 1936 jy­ly Qyzbelde dúnıege kelgenmin. Táýbe, ekeýmiz ǵumyr boıy shaı despeı tatý-tátti ómir súrdik, 9 balany baǵyp-qaǵyp ósirip, er jetkizdik, jaman bolǵan joqpyz», deıdi Bıbılá ájeı.

Myrzabaı ata tirshiliginde kóp sóz­ge joq, birtoǵa ári isker kisi bolǵan kó­rinedi. Soǵystan keıingi jyldary Úsh­toǵaı, Qaıǵy, Dámdi aýyldarynda kolhoz basqaryp, Qumkeshýde bólimshe meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarady. Batpaqqara óńirine aty shyqqan Ker­besti, Dúısimánkúreń degen júırik at ustaǵan aqsaqal 80 jasynda sal bolyp, jeti jyl tósek tartyp jatyp, baqıǵa attanypty. Sózge sarań qarııa ómiriniń sońǵy jyldary ǵana ájeıdi tóseginiń basyna shaqyryp alyp ótkendi áńgime etýdi shyǵarypty.

El ishin alǵash ret ashtyq jaılaǵan jyldary Myrzabaı qarııa ári ketse 12-13 jasta, Qamysbaı degen kúzekte turady eken. Myrzaǵalı degen inisi bolypty. Arasy 3-4 jas. Qarshadaı eki balanyń anasyn alapat ashtyq alyp tynǵan. Ákeleri Rahmet kire tart­qan kerýenge ilesip, ógizge minip, Qos­tanaı óńirine ketken eken. Bir aı jú­rip Áýlıekólge jetkende aýyryp, ári júrýge jaramaı, sol jerde qystap qalypty. Aıadaı ǵana qorjyn úıde ne áke, ne sheshe joq eki bala ashtan-ash qalady. Jalǵyz býaz sıyrdy bireý-mireý urlap áketpesin dep tórge baılap, ózderi esiktiń aýzyndaǵy kıizdi tósenip jatady eken. Kórshileri soǵym soıýǵa shamasy jetetin aýqattylaý kisi­ler bolsa kerek, inisi Myrzaǵalı qarnym ashty dep jylaı bergen soń, ábden ashyqqan eki bala qarly boran uıtqyp turǵan túndi jamylyp kórshi­niń qorasyna urlyqqa túsedi. Ol kezde qora­nyń tóbesin qorda, qamys, talmen jabady. Aǵasy: «Bir kir sabynnyń ­kó­le­mindeı ǵana et kesip al, kóp alma, bilip qalady. Etti kesip alǵan soń, jipti túrt, men tartyp alamyn, – dep inisiniń beline arqan baılap, ıyǵyna mingizip qoraǵa túsiredi. Etti alyp shyqqan eki bala omby qarǵa maltyǵyp, birin-biri súırelep júrip úıge ázer jetedi. Tún jarymda kebersip keýip qalǵan qazandy qyzdyryp, ettiń jartysyn qýyryp jep, úıdiń buryshynan qum alyp ysqylap qazannyń maıyn ketirip, qalǵan etti kıiz tabaldyryqtyń astyna tyǵyp tastaıdy. Al pyshaqty joǵarydaǵy jabyn taldyń arasyna qadaıdy.

Ol kezde Qamysbaıda 4-5 úı ǵana tursa kerek. Erteńine syrttan «Et urlandy!» degen ashy aıqaı shyǵyp, ý-shý bastalady. Sálden soń sýyt jú­rispen mılısııa da jetedi. Bular tún ortasynda urlyqqa túse qoımas dep oılady ma eken, áıteýir, mılısııa eki baladan kúdiktenbeı, otyz jas shamasyndaǵy Nurmuhambet degen kisini qysa bastapty. Ol kisi: «Myrzabaı-aý, sen aldyń ǵoı, moıyndasańshy, aınalaıyn!», dep jalynyp jylaıtyn kórinedi. Balalar sonda da moıyndamapty, óıtkeni ol kezde bireýdiń bir sabaq jibin alsań da sottatyp jiberedi.

Mılısıoner tóbege shanshylyp tur­ǵan pyshaqty qolyna alyp, júzin sıpap turyp: «Myrzabaı, myna pyshaqtyń ushynda maı qalyp ketipti ǵoı», dep­ti. Sonda 13 jastaǵy bala: «Keshe qur­qyltaı qus tuzaqqa túsip, sorpa etip ishkenbiz», dep qutylypty. Eki bala qys boıy tabaldyryqtyń túbinde ja­typ shyǵady. Tór – býaz sıyrdiki. Abyroı bolǵanda, kóktem shyǵa jalǵyz sıyr buzaýlap, bir múshelden endi ǵana shyqqan esti bala sıyr saýyp, ýyz pisirip, kórshi-kólemin shaqyrypty. Ony qup alǵan kisilerdiń biri jarty tostaq bıdaı, biri bir shókim tary ala kelgen eken. Sóıtip buzaýly sıyrdyń arqasynda kóktemge kóterem bolyp shyqqan balalar jazǵa iligedi.

Ol kezde Qostanaıǵa kire tartyp baryp, sol jaqtan bórene, taqtaı, kartop, tuz ákeledi eken. Sol jyly jaz shyǵa aýyldan 3-4 adam jınalyp, Qostanaıǵa shyqsa kerek. Álgi eti urlanǵan úıdiń ıesi solarǵa bala Myrzabaıdy da qosyp jibergisi kelipti. Jas ta bolsa, bir úıge es bolyp otyrǵan balaqaı: «Men bara almaımyn, qolda inim bar», deıdi. «Balam, inińdi bizdiń úıge tastap ket, sen qaıtyp kelgenshe Myrzaǵalıdy biz baǵamyz, oǵan ýaıymdama, ózińe de, bizge de azyq alyp kelesiń ǵoı», dep kórshisi kóshke qosyp jiberedi. Ol kezde Qostanaıǵa ógizben qatynaıdy. Eki-úsh aı jol júrip, aýylǵa oralady. Áýlıekól asyp, Qostanaı baryp, azyn-aýlaq azyq ta­ýyp, qýanyshy qoınyna syımaı, aýylǵa jalǵyz baýyryn saǵynyp asyǵa jetken oljaly bala kórshi úıdiń bosaǵasynda qur súlderi ǵana qalyp buratylyp, álsiz ǵana yńyrsyp jatqan Myrzaǵalıdy kórip jylap jiberipti. О́zi ketkeli nár tatyp jarytpaǵan. 8 jasqa endi ǵana shyqqan jalǵyz baýyrynyń qańqasy ǵana qalypty. Boıynda qan-sól qalmaǵan, eki kózi shúńireıip turýǵa shamasy kelmeı qalǵan Myrzaǵalı: «Aǵa, meni nege tastap kettiń?», dep jylaı beripti. «Myrzabaı inisine bir kese kóje bergen eken, sony ishe salyp, qolynda ólip ketipti. Ash adamǵa birden kúshti tamaq bermeıdi. As ash ózegine túsip ketedi. Muny 13 jastaǵy bala bilmeıdi, bir tostaq kósheni bir-aq bergen ǵoı. Shalym: «Sol kezde inimdi ózimmen birge alyp ketsemshi, kórshiniń sózine senbeýim kerek edi», dep óle-ólgenshe ókinip ketti», degen keıýana kemseńdep, biraz únsiz otyryp qaldy.

Myrzabaı qarııa otyzynshy jyl­dardan keıingi ashtyqty da kórgen jan­sebil eken. Bul ashtyqta jıyrmanyń ol jaq – bul jaǵynda bolsa kerek, aǵaıyny Sardar degen kisimen birge bir ýys bıdaıdy 5-6 lıtr sýǵa qaınatyp iship amaldapty. Betinde bıdaı qalqyǵan sý shamaly bolsa da qoıýlanatyn kórinedi.

«Bir ýys bıdaıdy qaıta-qaıta qaı­natyp ishe bergen soń, bir kúni álsi­rep qulaǵan ǵoı. Sardar degen kisi: «Myr­zabaı, sen maǵan qarap otyra bermeı, zorman aýlap je», depti. Shalym sonymen zorman etin jep, aman qalypty, al Sardardyń ózi sýmen shyqqan deıdi. Osy óńirde adam etin jegen kisiler de bolǵan. Olar kele jatqanda aýyl adamdary balalaryn tyǵyp qoıatyn kórinedi», deıdi Bıbılá áje.

Qamysbaıda 1933 jylǵa aıaq basqan soń egin bitik shyqqan. Ol kezde shyǵyr tartady eken. Shyǵyrshy Myrzabaıǵa: «Áı, balam, jurttyń bári jep jatyr ǵoı. Biz de jep kóreıik», deıdi. Sodan jas jigit shyǵyrshynyń tergen bıdaıyn kelige túıip, bir sıyrdy saýyp, soǵan shylap, pisirip, ekeýi ystyq asty aldaryna qoıa bergende shash al dese bas alǵyshtardyń biri kelip, aldyndaǵy astaryn alyp ketipti.

Keıin Myrzabaı qarııa eseıip, el qa­taryna qosylyp, úılenip, qyzmetke tu­ryp, óz qoly óz aýzyna jetken soń, bu­ryn­ǵy kórshisin otbasymen qosyp úıine sha­qyryp, bir tabaq et asyp qonaǵasy beredi.

«Baıaǵy etińizdi biz urlap edik, jetis­kennen urlamadyq. Endi inim ashtyqta ólip ketti ǵoı, moınyna qaryz bolmasyn, renjimeı mynany alyńyz», dep bálenbaı som aqsha ustatady.

Jerde zorman, sýda balyq, aspanda qus qalmaǵan, el ishin bir shetinen ashtyq, ekinshi shetinen indet jaılaǵan zulmat kezeńde ólip qalmaý úshin amalsyz tirshilikke talǵajaý eterlik bir kesim et urlaǵan inisiniń moınynda ketken qaryzdy aǵasy kózi tirisinde eselep ótep ketipti.

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Uqsas jańalyqtar