Álem • 12 Qazan, 2021

Damýshy elderdiń daýysyn estýimiz qajet

110 ret kórsetildi

MADRID. «Biz óz dáýirimizdegi eń úlken daǵdarystarǵa tap kelip otyrmyz», dedi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh. Muny 193 memlekettiń basshysy qatysqan BUU Bas Assambleıasynyń joǵary deńgeıdegi kezdesýiniń ashylýynda sóılegen sózinde aıtty. Osy oraıda, daǵdarystardyń ekeýine – klımattyń ózgerýi men koronavırýs pandemııasyna toqtalsaq, bul máselede álemdegi alpaýyt derjavalardyń emes, kishigirim jáne damýshy elderdiń kóshbasshylary jaýapkershilikti sezinedi.  

Máselen, Nıgerııanyń syrtqy ister mınıstri Hasýmı Massaýdý klımat ózgerýiniń óz eline tıgizgen joıqyn áserlerin atap ótti. Olardyń qatarynda qurǵaqshylyqtyń kúsheıip bara jatqany bar. 2010 jyly osyndaı apattyń saldarynan shamamen 4,8 mıllıon iri qara mal óldi. Bul eldegi iri qaranyń 25 paıyzyn quraıdy. О́lgen maldyń jalpy quny 700 mıllıon dollardan asty.

Sonymen qatar teńiz deńgeıiniń kóterilýi Tynyq muhıtynda ornalasqan aral memleketterdegi ekojúıege aıtar­lyq­taı áser etip, odan kelgen zalal múldem joıylmaýy múmkin. Tipti keı araldardyń tolyǵymen sý astyna ketý qaýpi týyp tur.

«Eger Tývalý aqyr sońynda sýǵa batyp ketse, BUU-nyń múshesi bolyp qala bere me?» dep surady atalǵan eldiń premer-mınıstri Kaýsea Natano.

Damýshy elderdiń osyndaı qıyndyq­tar men ekzıstensııalyq qaterlerge tap bolýy klımattyń ózgerýi jóninde tıimdi yntymaqtastyq jasaýdyń moraldyq turǵydan qajetin kórsetedi. Biraq bul máseleni ekonomıkasy damyǵan elder de jeke múddesine aınaldyrýy kerek. Eýropalyq ortalyq banktiń baǵalaýyna súıensek, jahandyq jylynýǵa qarsy áreket jasalmasa, Eýropanyń ishki jalpy ónimi 10 paıyzǵa qysqarady. Bul kor­poratıvtik tólemderdiń 30 paıyzǵa ósýine ákeledi. Al aýa raıynyń kúrt qubylyp, tótenshe jaǵdaılardyń jıileýi jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine zardabyn tıgizedi.

Degenmen jahandyq jylyný saldarynan týyndaıtyn qıyndyqtarǵa jol bermeý múmkindigimizdi tıimdi paıdalana almaı otyrmyz. Ýaqyt ótip barady. Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq paneldiń sońǵy esebi­ne sáıkes, eger parnıktik gazdar shyǵary­ly­myn jedel, tez jáne aýqymdy túr­de azaıtpasaq, jahandyq jylynýdy óner­kásiptik revolıýsııaǵa deıingi deńgeıde – 1,5°C nemese 2°C kólemde saqtap qala almaýymyz múmkin.

Sonymen qatar BUU Bas Assambleıa­synda Jahandyq ońtústik (damýshy elder) koronavırýs daǵdarysymen kúreske qatysty mańyzdy pikirler aıtty. Mysaly, Namıbııa prezıdenti Heıg Geıngob pandemııany toqtatýǵa kedergi keltirip otyrǵan «aparteıdtik vaksına» áreketine toqtal­dy. Shynynda da, kópjaqty júıemiz búkil álemge vaksınany teń taratyp, bárin qamtamasyz etý jónindegi óz min­det­temelerin oryndamady. Uly­brı­ta­nııanyń burynǵy premer-mınıstri Gordon Braýn jaqynda atap kórset­kendeı, tabysy tómen elderdegi eresek­ter­diń tek 2 paıyzy ǵana tolyqtaı ekpe alǵan. Bul kórsetkish baqýatty el­der­degi eresekterdiń 50 paıyzyna jetti.

Álem koronavırýsqa qarsy vaksına jasaýda óte tıimdi jumys istep otyr. Qazirgi tańda aıyna 1,5 mıllıard doza ekpe shyǵaramyz. Sóıte tura, olardy taratý máselesinde ysyrapshyldyqqa jol berdik. Airfinity iri zertteý fırmasynyń málimetine sáıkes, eger qoldanylma­ǵan ekpelerdi taratýǵa qazirden bastap kirispesek, onda osy jyldyń sońyna deıin 100 mıllıon doza vaksınanyń jaram­dylyq merzimi ótip ketedi. Afrı­kaǵa jáne basqa da tabysy tómen elderge 2021 jylǵa deıin 2 mıllıard vaksına jetkizýge tıis COVID-19 Vaccine Global Access (COVAX) jobasy nebári 300 mıllıon ekpe ǵana tarata aldy.

Klımattyń jylynýyna qarsy áreketter sekildi, vaksınany teń bólý – damyǵan ekonomıkalar úshin moraldyq jáne praktıkalyq qajettilik. Vırýstyń taralýyna jol bergen saıyn onyń mýtasııaǵa ushyraý yqtımaldyǵy da joǵarylaı túsedi. Sóıtip, ol tez taralatyn, kóp ólimge ákeletin, vaksınalarǵa tózimdi nusqaǵa aınalady. Qazirdiń ózinde ekpe salý deńgeıi joǵary elder, máselen, Izraılde tamyz aıyna deıin halyqtyń 60 paıyzy vaksınany eki ret qabyldaǵanyna qaramastan, «Delta» nusqasynyń tez taralýyna baılanysty karantındik shekteýlerdi qaıta engizýge májbúr boldy.

Vaksınany teń taratýdy qamtama­syz etýden bólek, halyqaralyq qoǵamdas­tyq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mymen birge medısınalyq mekemeler­diń tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndy­ǵyn kúsheıtýi kerek. Keleshekte kezigýimiz múmkin daǵdarystardy erte anyqtaý úshin bizge qabiletti, jaqsy qarjylandy­ry­latyn kópjaqty organ qajet. Biraq min­detti jarnalar DDU bıýdjetiniń tórtten bir bóligin ǵana quraıdy. Sondyqtan uıym erikti jarnalarǵa táýeldi.

Buǵan ózgeris jasaýǵa jol bermeıtin úlken kedergiler bar. BUU Bas Assambleıa­synyń otyrysy kezinde Úndi-Tynyq mu­hıty aımaǵynda geosaıası qarama-qaı­shy­lyq shıelenise tústi. Amerıka Qu­rama Shtat­tary Aýǵanstannan shyqqan­nan ke­ıin AUKUS dep atalatyn Aýs­tralııa men Uly­brıtanııa elderimen bir­lesip, jańa qaýip­sizdik jáne tehnologııa­lyq odaq qurdy. Qytaımen aradaǵy shıelenis kúsheıdi.

Álem halqynyń shamamen 65 paıyzyn, álemdik ishki jalpy ónimniń 62 paıy­zyn jáne taýar aınalymy kóleminiń 46 paıyzyn quraıtyn Úndi-Tynyq muhı­ty aımaǵynda qaqtyǵystardyń órshýi joı­qyn zardaptarǵa ákelýi múmkin. Máse­leniń ýshyǵýyna yqpal etetin máseleler de jeterlik. Taıvan AQSh pen Qytaı qarym-qatynasyndaǵy asa qaýipti túıt­kil ekenine taǵy bir márte kózimiz jetti. Atal­ǵan aralda áskerı jattyǵýlar ót­kizý jıi qaıtalanatyn oqıǵaǵa aınaldy. Endeshe, sál qatelikten týyndaıtyn kút­pegen apat kez kelgen sátte oryn alýy yqtımal.

Shıelenis osylaısha órship turǵan kezde klımattyń jylynýyna qarsy yntymaqtasa áreket etý barǵan saıyn qıyndaı túsedi. Bul AQSh-tyń klımat jónindegi ókili Djon F.Kerrıdiń jaqynda Tıanszınge barǵan sapary kezinde anyq ańǵaryldy. Kezdesý barysynda saýda, adam quqyqtary men demokratııa, Ońtústik Qytaı teńizindegi qorǵanys pen qaýipsizdik sekildi kóptegen salada ekijaqty qarym-qatynastyń qan­shalyqty shıeleniskenin baıqadyq. Qytaı syrtqy ister mınıstri Van I AQSh ókili Kerrımen beınebaıla­nys ar­qyly sóılese otyryp, eger qarym-qaty­nas jaqsarmasa, jahandyq jylyný­ǵa qatysty yntymaqtastyq turaqsyzdana túsetinin eskertti.

AQSh pen Qytaıdyń básekelestigi koronavırýs pandemııasyn toqtatýǵa qatysty áreketterdi de qıyndatady. О́ıtkeni eki el de «vaksınalyq dıplomatııa­­men» aınalysady. Iаǵnı basqa memleketterge uzaq merzimdi saıası táýeldilik pen geosaıası yqpaldy nyǵaıtý ádisi retinde vaksına beredi. Bul tásil ekpeniń qaýipsiz ári ádil taralýyna nuqsan keltiredi. Sebebi mundaı pıǵyldaǵy basshylar vırýstyń taralýy jalǵasyp, mýtasııaǵa ushyrap jatqan Latyn Amerıkasynyń, Taıaý Shyǵystyń jáne Afrıkanyń kóptegen memleketin elemeıdi.

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń otyrysy kezinde qatysýshylar dejavıý sezimin bastan ótkergendeı keıipte boldy. Barbados eliniń premer-mınıstri Mıa Amor Mottlıdiń: «Áli qansha ýaqyt boıy bir nárseni qaıta-qaıta aıtyp, aqyrynda túk shyǵara almaı tarqaı beremiz?», degen suraǵy óte oryndy qoıyldy. Munyń jaýaby, negizinen, BUU-ǵa baılanysty.

BUU-nyń kemshilikterine qaramastan, bul uıym talaıdan beri kópjaqtylyq júıeniń júregine aınaldy. Glazgoda óte­tin BUU-nyń Klımattyń ózgerýine ar­nalǵan konferensııasy (COP26) ja­qyn­daǵan saıyn uıym is-áreketke shaqyrýdy naqty áreketke aınaldyra alatynyn dálel­deýi kerek. Ári damýshy elderdiń nazyn tyńdaýdy da umytpaýǵa tıis.

 

Haver SOLANA,

Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty boıynsha burynǵy joǵary ókili,

NATO-nyń burynǵy bas hatshysy, Ispanııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri, EsadeGeo jahandyq ekonomıka men geosaıasat ortalyǵynyń prezıdenti jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń qurmetti oqytýshysy

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar