«Talıbannyń» Úndistanǵa tóndirgen qaýpi

Aýǵanstanda amerıkalyqtar­dyń 20 jyl boıy «ult qurýdaǵy» sátsiz áreketinen keıingi «Talı­ban­nyń» jeńiske jetýi aımaqtaǵy jıhadshylardy jigerlendirip qana qoımaıdy, sonymen qatar óńirdiń geosaıasatyna da áser etedi. Kabýldyń qulaýy basqa­larǵa qanshalyqty teris áseri bar ekenine kóz jetkizý úshin Aýǵan­stanǵa kórshi jatqan memleket­terdiń áreketine qarańyz.

Pákistan premer-mınıstri Imran Han málimdemesi, atap aıtqanda, «Talıbannyń» bılikke qaıta kelýin «quldyqtyń buǵaýy­nan» bosaýǵa teńeýi burynnan belgili máseleni naqtylaı túsedi. «Talıban» basqaratyn Aýǵanstan Pákistannyń qolshoqpary ispetti. Uıym eldi 1996-2001 jyldar ara­lyǵynda basqarǵanda olardyń «Islam ámirligi» Pákistannyń Inter-Services Intelligence agent­tiginiń enshiles uıymy retinde jumys jasady. Árıne, bul joly Pákistan tolyqtaı baqylaýda ustaı almaıdy. Biraq ISI basshysy Faız Hamıd Kabýl qulap, jańa «Talıban» úkimeti qurylǵanyn keıin kóp uzamaı jeńisti toılaý úshin Aýǵanstanǵa bardy.

Osy oraıda Qytaı áreketin ashyq kórsetpeı, biraq erekshe mańyz berip, oqıǵadan paıda kórip qalýǵa tyrysyp jatyr. Beıjiń bıligi «Bir beldeý – bir jol» transulttyq bas­ta­masyndaǵy eń iri jobasy – Qytaı-Pákistan ekonomıkalyq dálizine (CPEC) 62 mıllıard dollar ın­vestısııa saldy. Bul jobaǵa «Talıban» ekstremısteriniń qaýip tóndire me dep alańdaıdy. Syrtqy ister mınıstri Van I shildede «Talıban» delegasııasyn resmı túrde qabyldady.

Ekonomıkalyq jáne strate­gııa­lyq tabystarǵa qol jetkizgen soń Qytaı «Talıbanmen» bıznes jasaýǵa ázir ekenin málimdedi. Sóıtip, Aýǵanstannyń áli de ta­byl­maǵan paıdaly qazbalaryn, ási­rese, sırek kezdesetin ken oryn­daryn taýyp, Mes Aınaq mys ke­nishin qaıta ashýǵa tyrysady. Tipti CPEC-ti Aýǵanstanǵa deıin sozýy múmkin ekeni aıtyla bastady.

О́zara jyly qatynastar ekinshi tarapta da bar sekildi kórinedi. Aýǵanstan premer-mınıstriniń birinshi orynbasary Mýlla Abdýl Ganı Baradar Beıjiń bıligi­niń eldegi sany az musylmandar­dy júıeli túrde qýdalaýyna qara­mastan, Qytaıdy «senimdi dos» dep atady. Qytaıdyń Aýǵanstanmen qatynas ornatýdaǵy maqsaty – «Talıbannyń» Shyńjańdaǵy zardap kórip otyrǵan uıǵyrlar men musylmandarǵa qoldaý kór­setip, pana bermeýin qamta­masyz etý jáne CPEC jumysyna kedergi keltir­meý. «Talıban» úkimeti patronat­qa óte muqtaj. Aýǵanstannyń bu­rynǵy úkimetiniń 5,5 mıl­lıard dollarlyq bıýdjetiniń 80 paıyzy syrtqy kómek esebinen qar­jylandyrylatyn. Sondyqtan Qytaı bul qarajattyń ornyn jabýǵa taptyrmas múmkindik bolyp kórinedi.

Mundaı aımaqtyq áreket, ıaǵnı Pákistan men Qytaıdyń ózara tıimdi til tabysýy úndistan saıasatkerlerin qatty alańdatýy kerek. О́ıtkeni, olarǵa Pákistan talaıdan beri básekeles sana­lyp keledi. Úndistandaǵy keıbir qarýly toptardy belsen­di túr­de qarjylandyryp, qol­dap otyr. 2008 jylǵy Mýmbaı­daǵy qan­dy shabýyldardy uıym­das­tyrý­shylardy panalatty. Qytaı da Úndistannyń júıeli qarsylasy sanalady. Elge ekonomıkalyq, áskerı jáne strategııalyq qaýip tóndiredi. Endeshe, Aýǵanstan-Pákistan-Qytaı bastaǵan kez kelgen saıası odaqtastyq Úndistan úshin úlken qaýip.

«Talıbannyń» Aýǵanstandy basyp alýy Úndistanǵa qarsy turǵan Pákistan áskerine talaıdan beri tabylmaı kelgen «strategııalyq tereńdik» beredi. Buǵan qosa, ISI qalasa, Úndistan aýmaǵynda terrorıster men qarýly toptardy qarjylandyra alady. Sońǵy ret «Talıban» bı­lik basynda turǵanda Úndistan tara­py Reseı jáne Iranmen or­taq kelisimge kelip, marqum Ahmad Shah Masýd bastaǵan Soltús­tik Alıanstyń Pandjsher alqa­byn­daǵy kóterilisin  belsendi túr­de qoldady. Alaıda bul joly Qytaımen aýyz jalasqan Reseı Aýǵanstannyń Úndistanǵa qatys­ty máselelerine beıtarap qaraıdy.

Iran da jaqynda saılanǵan qatal prezıdenti Ebrahım Raısı­diń bastamasymen «Talı­bandy» qoldaýǵa daıyn. Ol úshin uıym burynǵy bıliktiń shııtterdi qýdalaý saıasatynan bas tartýy qajet. Eger Aýǵanstandaǵy shııt-hazarlar men parsy mádenıeti áser etken tájikter men ózbekter «Talıbannyń» shırek ǵasyr buryn jasaǵan qýdalaýynan qutylsa, Iran beıtaraptyq saqtaýy múmkin. Qalaı degenmen, Iran da, Reseı de AQSh-tyń Aýǵanstannan áskerin shyǵarǵanyna rıza.

Úndistan tarapy syrtqy ister mınıstri maýsym aıynda Dohada «Talıban» ókilderimen kezdeskenin joqqa shyǵarǵanymen, taıaý arada Kabýldaǵy jańa úkimetpen kelisimge kelýge tyrysýy múmkin. Árıne, Úndistannyń basqa da dıplomattarynyń «Talıban» sheneýnikterimen baılanysy bar. Olardyń ekeýi – Baradar men Sher Muhammed Abbas Stanıkzaı Aýǵanstannyń jańa úkimeti quramyna endi.

Baradar segiz jylyn Pákistan túrmesinde ótkizdi. Sondyqtan onyń ózin qamaǵandarǵa súıispen­shiligi joq dep esepteýge bolady. Biraq keıbir «Talıban» sheneý­nikteri Úndistanmen jaqsy qarym-qatynas ornatýǵa múddeli ekenine emeýrin bildirse de, endi biri Úndistan musylmandaryn, ásirese, Kashmırdegi halyqqa qoldaý kórsetetinin málimdedi.

Buǵan deıin aıtqanymdaı, Pákistan «Talıbannyń» jeńisine qalypty qaraı almaıdy. Pákistan úkimetin jetkilikti túrde ıslamshyl emes dep tóńkergisi keletin «Tehrık-e-Talıban Pákistan» men tamyzda Kabýl áýejaıyn bombalaǵan «Islam memleketi-Horasan» uıymynyń paıda bolýy Islamabadtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzady. Sonymen qatar AQSh áskeriniń Aýǵanstannan ketýi amerıkalyqtardyń Pákistandaǵy qorǵanys salalaryndaǵy logıs­tıkaǵa táýeldiligin tómendetip, ISI-di qarjylaı qoldaý men resýrstarynan aıyrdy.

Úndistan Aýǵanstanda bóget­terge, avtomobıl joldaryna, elektr jelilerine, aýrýhanalarǵa, mektepterge, tipti Parlament ǵı­maratyna 3 mıllıard dollar ınvestısııa saldy. Munyń bári qazir «Talıban»-nyń qolynda bolǵandyqtan, úndistandyq saıasatkerlerdi sharasyzdyǵy úshin halyq keshirmeýi múmkin. Biraq premer-mınıstr Narendra Modıdiń musylmandarǵa qarsy ustanymy men ishki saıasaty eshqandaı jaqsylyq ákelmeıdi, kerisinshe bul ıslam áleminiń narazylyǵyn týdyrýy múmkin.

Úndistan, AQSh, Japonııa jáne Aýstralııa kiretin Quad seriktestigi Úndi muhıtyndaǵy Úndistannyń yqpalyn nyǵaı­tady. Biraq elge qaýip tóndiretin negizgi másele – Qytaı men Pákistanmen qurlyqtaǵy shekaralary. Al ol jaqta Quad-tan keletin paıda az.

Soltústik-batysynda «Ta­lı­­ban» rejimi, batysynda ıadro­lyq qarýy bar, terrorızmdi qol­daıtyn memleket, soltústik-shyǵysynda jaqtyrmaıtyn sýper derjava bar Úndistannyń aýmaqtyq tutastyǵyna únemi qaýip tónip turady. Mundaı jaǵ­daıda ulttyq qaýipsizdik pen aı­maqtyq turaqtylyqty saqtaý úndi dıplomatııasy úshin buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyq týǵyzady.

Shashı TARÝR,

BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary, Úndistannyń burynǵy syrtqy ister mınıstri jáne adam resýrstaryn damytý jónindegi memlekettik mınıstri, Úndi ulttyq kongresiniń depýtaty

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org