Qaırat KELIMBETOV: Teńge tómendegenimen, ekonomıka kóteriledi

Keshe Astanadaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Ulttyq banktiń tóraǵasy Qaırat Kelimbetov jýrnalıstermen kezdesip, teńge baǵamyna túzetý engizý sharasyna qatysty túsinikteme berdi. Biz mundaı sharaǵa ne úshin bardyq? Buqaralyq aqparat quraldary arqyly osy máseleni taǵy bir túsindirip ótkim keledi. О́ıtkeni, bul oqıǵanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı úshin mańyzy zor. Osyǵan baılanysty osy másele týraly jekelegen toptardyń áńgime qyzdyratyndyǵy belgili, degen Ulttyq bank basshysy óz sózin áýeli Ulttyq banktiń shuǵyldanatyn negizgi qyzmeti jóninde qysqasha túsinikteme berýden bastady. Onyń ulttyq valıýtanyń baǵamyna jaýap beretindigin, sondyqtan ony únemi qadaǵalap otyratyndyǵyn jetkizdi. Teńge baǵamyna qatysty aıtatyn bolsaq, jalpy qalyptasqan tártip boıynsha ulttyq valıýtalardyń qozǵalysynyń birneshe túri bolatyn kórinedi. Olar – erkin qozǵalys, basqarylatyn qozǵalys jáne belgilengen baǵa baǵamy. Bizdiń túsinigimizshe, Qazaqstanda teńgeniń baǵamy basqarý jaǵdaıynda, ıaǵnı belgili bir baǵamdyq aralyqta qozǵalyp kelgen. Osy jaǵdaıǵa oraı Qaırat Kelimbetov 2009 jyldan bergi 5 jyldyń ishinde bizdegi teńge baǵamy 1 dollarǵa 145-155 teńge aralyǵynda qozǵalyp kelgendigin jetkizdi. – Osy baǵam boıynsha, óz­derińiz bilesizder, Qazaqstan ekonomıkasy jaqsy damyp keldi. О́tken jyldyń ózinde ol 6 paıyzǵa ósse, ınflıasııa deńgeıi 4,8 paıyz mólsherinde shekteldi. Degenmen, sońǵy kezderi bul baǵamdy ustap turý bizge tym qıynǵa aınaldy. О́ıtkeni, buǵan álemde bolyp jatqan úderisterdiń áseri kúshti boldy. AQSh-tyń federaldyq júıesi dollar shyǵarýdy qysqartty. Osydan baryp 22 eldiń ulttyq valıýtalary álsiredi. Munyń jaqsy mysalyn kórshimiz Reseıden de baıqaýǵa bolady. Bul elde rýbl ótken jyly 7 paıyzǵa álsiredi. Bıylǵy qańtar aıynda osy úderis odan ári jalǵasty. Árıne, osy jaǵdaıdyń bizge de áser etetindigi anyq edi. Onyń ústine kóptegen ekonomıkalyq faktorlar bizdi teńge baǵamyn ózgertýge májbúrleı tústi. Ekonomıkada eksport kólemi tómendep, ımport kólemi artty. Mine, osyndaı jaǵdaıda biz teńgeniń burynǵy baǵamyn odan ári qorǵaı beretin bolsaq, onda jınaqtaǵan qorymyzdy shashyp alatyndyǵymyz anyq edi, – dedi Qaırat Kelimbetov. Ekonomıkada aıqyndalǵan osyndaı ózgeristerge baılanys­ty Ulttyq bank 6 aı boıy zertteý jumystaryn júrgizip kelgen eken. Sonyń nátıjesinde baryp teńgeniń qalyptasqan baǵamyn ózgertýge baılanysty sheshim qabyldaǵan. Árıne, osyndaı jaǵdaıda teńge baǵamy ózgerýin halyqty birden esten tandyrarlyqtaı etip emes, neǵurlym jumsaq jaǵdaıda júrgizýge bolmas pa edi degen suraq týatyny túsinikti. Qaırat Kelimbetov bul másele jóninde de bári eskerilip otyrǵandyǵyn aıta ketti. Onyń sózine qaraǵanda ulttyq valıýtaǵa jumsaq jaǵdaıda túzetýler engizý neǵurlym uzaqqa sozylatyn qubylys. Onyń aqyrynda utqanymyzǵa qaraǵanda utylǵanymyz molyraq bolyp shyǵýy da ábden múmkin. Máselen, mundaı jaǵdaıda bizdegi teńge baǵamy qazirgidegideı 20 paıyz emes, 40 paıyzǵa deıin tómendep ketýi de ǵajap emes edi. Ulttyq bank basshysy osyǵan oraı teńgemizdiń baǵamyna túzetý engizý bir sáttik shara bolyp tabylǵandyǵyn, endi ol Ulttyq bank belgilep bergen jańa baǵam dálizi boıynsha júrip otyratyndyǵyn, ıaǵnı kóp aýytqymaıtyndyǵyn, bul úderistiń basqa elderdegideı uzaqqa sozylyp ketpeıtindigin jetkizdi. Sonymen elimizde, Ult­tyq bank basshysy aıtyp ket­kendegideı, kóptegen sebepterge baılanysty teńge baǵamyna túzetý engizý sharasy júzege asty. Endi ne bolmaq? Osy másele týraly sóz qozǵaı ketken Qaırat Kelimbetov eń aldymen buqaralyq aqparat quraldary arqyly halyqty sabyrǵa shaqyratyndyǵyn jetkizdi. О́ıtkeni, mundaı sátte kóptegen adamdar halyq abyrjýshylyǵynan paıda taýyp qalmaq maqsatynda el arasynda ártúrli áńgime qozdyrýy múmkin. Saıası pıǵyldar da bolýy ǵajap emes. Osy jaǵdaılardyń aldyn alý úshin qazir Úkimet belsendi áreketke kiristi. Halyq úshin qajetti birinshi kezektegi taýarlarǵa, ásirese, azyq-túlik pen janar-jaǵarmaı baǵalaryna turaqtylyqty saqtaý jóninde sharalar belgilenýde. Tez ýaqyt aralyǵynda teńgeniń jańa baǵamy da Ulttyq bank belgilengen shekte qalpyna keletin bolady. Sondyqtan birinshi kezekte sabyr kerek. Al, teńge baǵamyn shyrqatýǵa áreket etýshiler bolsa, olar jazalanady. Máselen, teńgeni Ulttyq banktiń belgilegen baǵam sheginen shyrqatýǵa tyrysatyn aqsha aıyrbastaý pýnktteri ózderiniń lısenzııalarynan aıyrylatyndyǵy qatań eskertilýde. Baspasóz máslıhatynda Ult­tyq bank basshysyna jýrnalıs­ter tarapynan kóptegen suraqtar qoıyldy. Jasyratyny joq, ol suraqtardyń barlyǵy buryn­ǵydaı jaıma-shýaq emes, ashylaý bolyp jatty. Jýrnalıstiń qyz­meti qoǵam qoltyǵyna qoıylǵan gradýsnık sekildi ǵoı. Osyǵan qarap-aq qoǵam qyzýynyń kúsheı­gendigin ańǵarýǵa bolady. Suraq: Siz jańa teńge ba­ǵamyn ózgertýge 6 aı boıy zertteý júrgizdik dedińiz. Demek, sizge teńge baǵamynyń osylaısha kúrt ózgeretindigi kóp buryn belgili bolǵan. Endeshe, ony halyqtan nege jasyrdyńyz? Jaýap: Men 6 aı zertteý júrgizdik degende máseleniń ıdeologııalyq qyryn aıtyp otyrmyn. Naqty qalaısha ózgeretini jáne qaı sátte ózgeretini sońǵy ýaqytta ǵana aıqyndaldy. Onyń ústine bul qupııany men eshkimge asha almas edim. О́ıtkeni, ony eshkimniń bilmeýi qajet boldy. Áıtpese, bizdiń teńge baǵamyn ózgertý sharamyzda qandaı aqıqat bolar edi. Sondyqtan men qajetti sharany barynsha adaldyqpen júrgizdik dep esepteımin. Suraq: Siz joǵaryda osy ýaqytqa deıingi teńge baǵamyn ózgertý eki ret júrgizilgendigin, bul joly úshinshi ret júrgizilip otyrǵandyǵyn aıtyp kettińiz. Baıqap qarasaq, sonyń barlyǵynda teńgemizdiń quny tómendetilip kelgen eken. Osydan keıin oǵan degen senim álsirep ketpeı me? Jaýap: Suraq oryndy. Biraq, men osy máselege baılanysty kóńilsizdikke salyný qajet emes dep esepteımin. О́ıtkeni, teńgeniń quny tómendegenimen ekonomıkamyz kóteriletin bolady. Osydan túbinde barlyǵymyz utyp shyǵamyz. Máselen, osynyń aldynda teńge baǵasy eki ret tómendegenimen, odan bizdiń ekonomıkamyz utylǵan joq qoı. Qaıta kóp utysqa shyqty. Halyq jaǵdaıy jaqsarǵan ústine jaqsaryp keledi. Jaqsaryp kele jatqan ekonomıka jaǵdaıynda onyń ulttyq valıýtasy qalaısha qadirsiz bolady. Kerisinshe, endi osy sharadan keıin teńge satyp alýshylar kóbeıýge tıisti. О́zim de osylaı dep keńes bergen bolar edim. Bul jerde másele – ekonomıkalyq jaǵynan tıimdilikke jetý. Teńgeniń baǵamyna engizilgen túzetýdi de osynyń bir sharasy retinde qarastyrý qajet. Qaırat Kelimbetov basqa da kóptegen suraqtarǵa jaýap berdi. Eshbir suraq jaýapsyz qalǵan joq. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».