Qazaqtyń jerine 5 Fransııa, 9 Italııa, 11 Ulybrıtanııa syıyp ketedi delinedi. Bul mereıińdi ósiredi. Biraq qazaq sany esińe tússe, oılanyp qalasyń. Ana ǵasyrda Alash arystary «Jer, jer, jer» dep ketipti. Olar ańsap ótken táýelsizdik bizdiń enshimizge tıip, jerdiń ıesi boldyq.
Sol jer jekege ketken kezde qolynan kelgender qonyshynan basyp, qaımaǵyn qalqyp aldy. Bylaıǵy jurt kóp jaǵdaıda qonjıyp qaldy. Sol ádiletsizdik tusynda eń qunarly, jolǵa jaqyn sýarmaly jerden júzdegen, al as atasynyń atamekeni, qazynasy sanalatyn soltústik óńirlerdegi myńdaǵan gektar alqapty bıligi barlar ıelenip ketti.
Alǵashqy kezde ol ańǵaryla qoımaǵan. Aldanyp qalǵandar qazir tabanynan taýsylyp, ár esikti bir qaǵyp júr. Suraǵy kóp, jaýaby kemshin sol dúrbeleń, alda meńzegenimizdeı, keıin jer daýyna ulasyp, osy kúnderi aldanǵan aǵaıyndar órge qaraı hat joldap, silesi qatqandar ár jaqqa kósh basyn túzeýge májbúr. Osyǵan arakidik bolsa da balalaryn tastap ketip jatqan jesirler zary qosyla bastady. Munyń arǵy astarynda naryqqa kóshý kezindegi ala-qulalyq, júıeli uıymdastyrýdy uran basyp ketse, onyń astarynda mıllıondaǵan halyq turatyn, aýyzdy aqqa tıgizip otyrǵan 2095 keńshar, 265 ujymshardyń taram-taram bolyp taraýy, aýyl áleýetiniń álsireýi jatyr. Osydan kelip «bolashaǵy joq aýyl» degen páleniń tóbesi qyltıdy. Al bardy shashpaı-tókpeı uqsatqandardyń usqyny qashqan joq. Sonyń bir dáleli dep Astanaǵa taıaý jerdegi, Aqmola oblysyna qarasty, tórt qubylasy túgel delinetin «Rodına» agrofırmasyn atar edik.
Qazir el boıynsha 6936 aýyldyń 1310-y áleýeti joǵary delinse, 5192-si ortasha bolsa, 409-y qurdymǵa ketip, Qazaq eliniń kartasynan joıylyp tynbaq. Keshegi alasapyran kez artta qaldy, Otanymyzdyń órkendeýi álemdik deńgeıge jetti, aýyl quldyraýdan qutyldy deımiz! Al erteńi kúmándi delinetin aýyldardyń 16,5 paıyzy Arqa tósindegi elordamen irgeles jatqan Qaraǵandy oblysynda eken.
Iá, azattyqtyń arqasynda shekaramyzdy shegendep aldyq. Biraq sol shekaraǵa tıip turǵan biraz aýdan joıylyp, aýyldardyń jaǵdaıy qalt-qult. Munyń ózi esti adamnyń keýdesine sher bolyp baılanǵandaı. Nege deseńiz, arǵy betten bergi betke qaraıtyndar – bul neǵylǵan bos jatqan dalıǵan dala dep kóz súzbes pe eken degen kúmán et júrekke ınedeı qadalady. Anaý zamandary Murat aqyn «Men qaýip etkennen aıtamyn» depti. Qaýip etpesek te, baıaǵy ata-babalarymyzdyń úlgisimen sol shekaraly aýdandarǵa shette jatqan 5 mıllıon qazaqtyń jartysyn ákelip ornalastyryp qoısaq, utylmas edik, utar edik. Jer kólemine qaraı adam sany da artyp, bosaǵan bosaǵamyzdyń qadasy nyǵaıyp, kúdik seıilip, kúmánǵa núkte qoıylyp, «bolashaǵy joq aýyl» degen surqaı sóz tyıylyp, baıtaǵymyzdyń baǵy ashylar edi.
Sol toqyraý jyldary aýyl halqy, shynynda, qala jaǵalady. Qazir olardyń es tapqany qatarǵa qosyldy. Qosyla almaǵany ár bosaǵany bir pana etip, bala-shaǵasymen bazar jaǵalap, shubyryp júr. Bir kezderi jurtty jumyldyrǵan sol bazarlardyń búgingi jaıy jurttyń kóz aldynda – órtke oranyp jatyr. Bul júzdegen emes, myńdaǵan adamdardyń zar-muńyna aınalýda.
Dala men qalany jaqyndastyrý kerek degen uran bolǵan. Osy kúni de aıtylady. Qalaı jaqyndastyrý kerek? Bul túıini sheshilmegen másele sekildi. Qazaq qalaǵa kelsin, qalalyq órkenıetke úlesin qossyn, deıdi bireýler ózeýrep. Quptaıtyn sóz, jaqsy bastama. Degenmen, qandastarymyz qalaǵa kelgende isteıtin jumys bar ma? Baspana qaısy? Zańda kórsetilgen 10 sotyq jerge qoly jete me, qoljetimdi baspana olar úshin arman ekenin oılastyrdyq pa? Bul keıde toq bala ash balamen oınamaıdynyń keri me deısiń. Ondaı aqyl aıtatyndardyń jaǵdaıy, árıne, jaman emes. Qaı qalaǵa barsa da jumys aldynan shyǵady. Úı berilip jatady. Mundaı sharapat aýyldyqtarǵa taıaý jyldary bola qalýy ekitalaı-aý!
Ishki kóshi-qon toqtaǵan joq. Onyń basty sebebi, aýyldyń jaǵdaıy áli kóńil kónshitpeıdi. Sodan da shyǵar, úlkender jyly ornyn sýytpasa, jastar qalaǵa bet burdy. Sóıtip, aýyl «qartaıa bastady». Urpaq ósiretin jastar ketip jatsa, aýyl «qartaımaı» qaıtedi. Ult jaıyn, jurt jaıyn jıi qozǵaıtyn Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov bir suhbatynda mynandaı derekter keltiredi: «Mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaıýyna baılanysty 19 mektep, 2010-2011 bilim berý aralyǵynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıymdastyrý degenimiz – 11 jyldyq mektepterdi 9 jyldyqqa nemese 9 jyldyq mektepterdi bastaýysh mektepter mártebesine aýystyrý. Bul jaǵdaı da halyqtyń aýyldan kóshýine áser etýde», deıdi.
Rasynda, dárigerlik bólimshe men bilim uıalary – aýyldyń tiregi. Ol ekeýi joıylsa, aýyldyń bitkeni. Taǵy bir-eki derekti alǵa tartalyq. Qostanaı oblysyndaǵy tilshimiz Názıra Járimbetova: «Sońǵy bes jyl ishinde óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdiń halqy 4,5 paıyzǵa kemigen, bul – 20 myńdaı adam degen sóz. 2009 jyldan beri oblys óńirlerinde 54 aýyldyń jurty ǵana qaldy», dese, Pavlodar oblysynda 173 aýyl 148 aýylǵa toptastyrylǵan kórinedi. Sóıtip, 25 aýyl joıylyp, jer bos qalmaq.
Osy arada mynandaı bir derek oıǵa oralyp otyr. BUU memleket halqynyń qartaıý úlgisin anyqtaýǵa múmkindik beretin halyq jasynyń kórsetkishin bekitipti. Soǵan úńilip kórseńiz, Qazaq eli 2017 jyly halqy kári memleketter tizimine kiretin kórinedi. Oǵan mynandaı ólshemder keltiripti. 65 jastan asqan halyq sany 4 paıyzdan kem bolsa, ony jas memleket dep ataıdy. Eger 7,4 paıyz aralyǵynda tirkelse, memleket qartaıýdyń aldynda tur degen sóz. Iаǵnı, qart kisiler 7 paıyzdan joǵary bolǵan el kári memleket qatarynan oryn almaq. Mysaly, Germanııada 65 jastan joǵary halyq úlesi – 24, Ulybrıtanııada – 20, Ýkraınada – 18, AQSh-ta – 16, Reseıde – 15 bolsa, Qazaq elinde – 6,6 paıyz. Bul endi 3 jyldan keıin bizdiń elde 7 paıyzdan asyp, 7,4 paıyzǵa jetetin sekildi. Bul derek Máńgilik El armanyna bet alǵan qazaqty qýanta qoımaıdy, oılantpasa. Eń qıyny darqan dalamyzdyń keleshegi ne bolmaq? Biz osyny qazirden bastap sanamyzda saralap, túısigimizde túgendep alýymyz kerek bolar. Osyǵan qarap otyryp, qansha eldi meken Qazaq eli kartasynan múlde joǵalatynyn eseptep shyǵý onsha qıyndyq keltirmese kerek.
Másele bunda da emes. Másele, «Bireýler ultaraqtaı jerge zar bolyp otyrǵanda, turǵyndar kóship ketken bos jerdiń erteńgi taǵdyry qalaı bolady, ata-baba mazaryn qaıtemiz?» demeı, baıtaǵymyzdy ıesiz qaldyrý jaıy oılandyrady. Keıbireýler jer «azyp-tozdy», ǵylymı tilmen aıtsaq, degradasııaǵa ushyrady deıdi. Ondaı jerdi endi paıdalanýǵa bolmaıdy eken ǵoı dep, álemdik kartaǵa úńilseń, odan da soraqy jerdi meken etip otyrǵan Izraıl men Birikken Arab Ámirlikteri – qý medıennen ónim óndirip, eksportqa shyǵaryp jatqanyn ańǵarasyń. Sol elderge barǵandardyń gúlzarlaryn aıtyp, aýyzdarynyń sýy qurıtynyn estigende, bizdiń qum-tas degen jerimiz jumaqtaı elesteıtini bar.
Iá, aýyldaǵy halyq azaıyp, ondaǵy sheneýnikterdiń qulaǵy tynyshtalǵanmen, bul «kósh» qala sheneýniginiń tynyshyn ketirýde. Kóterilip sóıleıtinder «Kópbalaly analar qalada da kóbeıip keledi» degen ýáj aıtady. Al sol kópbalaly analardyń deni aýyldan kelgenin, odan keıin kóp balaǵa qalada jaǵdaı jasalady degen eseppen kúnkóris úshin ómirge sábı ákelip jatqandardy olar bilmeıtin shyǵar.
Osy kóshi-qon úderisi qala sheneýnikteriniń de mazasyn ala bastady dedik. Bul endi aqıqat jaıt. Eń qıyny, mundaı stıhııaly kósh qalalardyń áleýmettik jaǵdaıyn birte-birte qıyndatyp jiberýi kádik. «Osynyń aldyn qalaı alamyz» degen keıbir basshylar azamattardy tirkeýge qoıýdy shekteý jaıyn kóterip qana qoımaı, júzege asyra bastady. Tipti, olar «Mundaı qadamǵa barmasaq, qalada qylmystyń ósýi, sanıtarlyq ahýaldyń nasharlaýy, áleýmettik jaǵdaıdyń shıelenisýi múmkin», deıdi. Májilisshiler de buǵan nazar aýdara bastady. Olar qalanyń ishin qoıyp, saıajaıǵa tirkeýdi de shekteý kerek degen baılamdaryn Úkimet nazaryna joldaýda.
Qazaqqa aýyl taǵdyrynan buryn jer taǵdyry qymbat. Bolashaǵy joq degen jeleýmen keı aýyldardy shómishten qaǵyp, shókken túıeniń kúıin keshtirýdiń arǵy jaǵynda qasıetti ataqonys jatqanyn nege eskermeımiz? Onyń ústine isher as, kıer kıim sol aýyldan jetetinin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Qulqynymyzdy toltyrar, tánimizdi jabar eldi mekenderge qazir 10 myńdaı mehanızator, agronom, mal dárigerleri qajet eken. Qazir sondaı jumystardy atqaryp júrgen adamdardyń kóbi zeınet jasyna jetip qalǵan.
Iá, qazir aýyldyń qadiri bolmaı tur. Nege deseńiz, álgi isher as, kıer kıim shetten keledi. Tapqan tabys solardyń qaltasyna bulaqtaı quıylyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, Qazaq eli bar baılyqtyń tabysyn ózimizge emes, ózgelerge enshiletýde. Osynyń aýyldy kenje qaldyryp, tipti, toqyratyp otyrǵany da ras.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń 10 jahandyq syn-qateriniń biri azyq-túlik problemasy ekenin atap ótkeni málim. Sol azyq-túlikti Jer-Ana beredi. Túptiń túbinde qazaq osy Elbasy aıtqan problemany azyq-túlik óndirý isimen sheship, Máńgilik Eldiń Máńgilik jeriniń ústi ústemdik quratyn bolady. Sondyqtan aýyldyń jaıyn, halyqtyń tynys-tirshiligin tolyq zerttep, zerdelep almaı, ushqary málimetpen keńsedegi keńeste bolashaǵy joq dep bal ashýmen búgingi jyrtyqty jabarmyz, biraq erteńgi aqıqattan attap óte almasymyz belgili. Qazirgideı alyp tehnıka bolmasa da, bereke-birligimen aralasa júrip kún keshken ata-babalardyń bizge qaldyrǵan uly murasy – Jer-Ananyń qasıetin qazir qadirleı almasaq, erteń kesh bolady. О́kinerimiz sózsiz. Memleket basshysynyń «Dıplommen – aýylǵa!» degen ataly sózin aıaqsyz qaldyrmaı ispen jalǵastyrsaq, aýyl qaıta gúldenedi. Aýyl gúldense – qazaq gúldenedi. Osydan kelip qala men aýyldyń arasy jaqyndasady. Al nátıjesi shamaly bolyp otyrǵan irilendirý jeleýimen sol aýyldy túrtpekteı bersek túlemeıdi, kóz qyrymyzdy salmasaq, joǵaltyp tynamyz. Sóıtip, baıtaǵymyzdy bos qaldyramyz. Eldiń bos qalýy ult úshin jaqsylyq emes.
Áńgimemizdi túıindeı kele aıtqanda, qaladaǵy jaǵdaısyz jastardyń bir shoǵyryn yntalandyrsa, aýylǵa bet burady. Bul birdiń emes, kóptiń isi ekenin ár qazaq este ustasa, qane. Ásirese, ishkenimiz artta, ishpegenimiz alda deıtin baı-baǵlandar da tek-tamyrym osy qazaq jerinen edi, men de qol sozaıyn. Babadan qalǵan baılyqtan úles alyp, úkilegen turmysymdy túzep otyrmyn ǵoı dese, nur ústine nur bolmaq. Eger osylaı uıymdasa alsaq, elimizde bolashaǵy joq degen aýyldyń ajary kirip, qaratas degen óńirinen bal jalap, sýsyǵan qumynan ónim óndirip, máńgilik armanymyzǵa jeter edik.
Qalaı desek te, jerasty baılyǵyna súıenip, baıtaǵymyzdyń qadir-qasıetin, biz bilmegenmen, keıingi urpaq biledi. О́ıtkeni, álgi jer astyndaǵy dáýlet sarqylyp, búkil jan baǵys, qam-qareket jer betine aýysady. Sol tusta «qartaıǵan aýylǵa» qaıta jan bitedi. Elbasy aıtqan máńgilik maqsat saltanat qurady. Endeshe, biz de osyǵan óz úlesimizdi qosýdy, erteńnen uıalmaýdyń tirligin oılasaq, qazirden aýyl jaıyna mán berip, tek-tamyrymyz sol darqan dalada ekenin esten shyǵarmasaq eken.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Sol jer jekege ketken kezde qolynan kelgender qonyshynan basyp, qaımaǵyn qalqyp aldy. Bylaıǵy jurt kóp jaǵdaıda qonjıyp qaldy. Sol ádiletsizdik tusynda eń qunarly, jolǵa jaqyn sýarmaly jerden júzdegen, al as atasynyń atamekeni, qazynasy sanalatyn soltústik óńirlerdegi myńdaǵan gektar alqapty bıligi barlar ıelenip ketti.
Alǵashqy kezde ol ańǵaryla qoımaǵan. Aldanyp qalǵandar qazir tabanynan taýsylyp, ár esikti bir qaǵyp júr. Suraǵy kóp, jaýaby kemshin sol dúrbeleń, alda meńzegenimizdeı, keıin jer daýyna ulasyp, osy kúnderi aldanǵan aǵaıyndar órge qaraı hat joldap, silesi qatqandar ár jaqqa kósh basyn túzeýge májbúr. Osyǵan arakidik bolsa da balalaryn tastap ketip jatqan jesirler zary qosyla bastady. Munyń arǵy astarynda naryqqa kóshý kezindegi ala-qulalyq, júıeli uıymdastyrýdy uran basyp ketse, onyń astarynda mıllıondaǵan halyq turatyn, aýyzdy aqqa tıgizip otyrǵan 2095 keńshar, 265 ujymshardyń taram-taram bolyp taraýy, aýyl áleýetiniń álsireýi jatyr. Osydan kelip «bolashaǵy joq aýyl» degen páleniń tóbesi qyltıdy. Al bardy shashpaı-tókpeı uqsatqandardyń usqyny qashqan joq. Sonyń bir dáleli dep Astanaǵa taıaý jerdegi, Aqmola oblysyna qarasty, tórt qubylasy túgel delinetin «Rodına» agrofırmasyn atar edik.
Qazir el boıynsha 6936 aýyldyń 1310-y áleýeti joǵary delinse, 5192-si ortasha bolsa, 409-y qurdymǵa ketip, Qazaq eliniń kartasynan joıylyp tynbaq. Keshegi alasapyran kez artta qaldy, Otanymyzdyń órkendeýi álemdik deńgeıge jetti, aýyl quldyraýdan qutyldy deımiz! Al erteńi kúmándi delinetin aýyldardyń 16,5 paıyzy Arqa tósindegi elordamen irgeles jatqan Qaraǵandy oblysynda eken.
Iá, azattyqtyń arqasynda shekaramyzdy shegendep aldyq. Biraq sol shekaraǵa tıip turǵan biraz aýdan joıylyp, aýyldardyń jaǵdaıy qalt-qult. Munyń ózi esti adamnyń keýdesine sher bolyp baılanǵandaı. Nege deseńiz, arǵy betten bergi betke qaraıtyndar – bul neǵylǵan bos jatqan dalıǵan dala dep kóz súzbes pe eken degen kúmán et júrekke ınedeı qadalady. Anaý zamandary Murat aqyn «Men qaýip etkennen aıtamyn» depti. Qaýip etpesek te, baıaǵy ata-babalarymyzdyń úlgisimen sol shekaraly aýdandarǵa shette jatqan 5 mıllıon qazaqtyń jartysyn ákelip ornalastyryp qoısaq, utylmas edik, utar edik. Jer kólemine qaraı adam sany da artyp, bosaǵan bosaǵamyzdyń qadasy nyǵaıyp, kúdik seıilip, kúmánǵa núkte qoıylyp, «bolashaǵy joq aýyl» degen surqaı sóz tyıylyp, baıtaǵymyzdyń baǵy ashylar edi.
Sol toqyraý jyldary aýyl halqy, shynynda, qala jaǵalady. Qazir olardyń es tapqany qatarǵa qosyldy. Qosyla almaǵany ár bosaǵany bir pana etip, bala-shaǵasymen bazar jaǵalap, shubyryp júr. Bir kezderi jurtty jumyldyrǵan sol bazarlardyń búgingi jaıy jurttyń kóz aldynda – órtke oranyp jatyr. Bul júzdegen emes, myńdaǵan adamdardyń zar-muńyna aınalýda.
Dala men qalany jaqyndastyrý kerek degen uran bolǵan. Osy kúni de aıtylady. Qalaı jaqyndastyrý kerek? Bul túıini sheshilmegen másele sekildi. Qazaq qalaǵa kelsin, qalalyq órkenıetke úlesin qossyn, deıdi bireýler ózeýrep. Quptaıtyn sóz, jaqsy bastama. Degenmen, qandastarymyz qalaǵa kelgende isteıtin jumys bar ma? Baspana qaısy? Zańda kórsetilgen 10 sotyq jerge qoly jete me, qoljetimdi baspana olar úshin arman ekenin oılastyrdyq pa? Bul keıde toq bala ash balamen oınamaıdynyń keri me deısiń. Ondaı aqyl aıtatyndardyń jaǵdaıy, árıne, jaman emes. Qaı qalaǵa barsa da jumys aldynan shyǵady. Úı berilip jatady. Mundaı sharapat aýyldyqtarǵa taıaý jyldary bola qalýy ekitalaı-aý!
Ishki kóshi-qon toqtaǵan joq. Onyń basty sebebi, aýyldyń jaǵdaıy áli kóńil kónshitpeıdi. Sodan da shyǵar, úlkender jyly ornyn sýytpasa, jastar qalaǵa bet burdy. Sóıtip, aýyl «qartaıa bastady». Urpaq ósiretin jastar ketip jatsa, aýyl «qartaımaı» qaıtedi. Ult jaıyn, jurt jaıyn jıi qozǵaıtyn Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov bir suhbatynda mynandaı derekter keltiredi: «Mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaıýyna baılanysty 19 mektep, 2010-2011 bilim berý aralyǵynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıymdastyrý degenimiz – 11 jyldyq mektepterdi 9 jyldyqqa nemese 9 jyldyq mektepterdi bastaýysh mektepter mártebesine aýystyrý. Bul jaǵdaı da halyqtyń aýyldan kóshýine áser etýde», deıdi.
Rasynda, dárigerlik bólimshe men bilim uıalary – aýyldyń tiregi. Ol ekeýi joıylsa, aýyldyń bitkeni. Taǵy bir-eki derekti alǵa tartalyq. Qostanaı oblysyndaǵy tilshimiz Názıra Járimbetova: «Sońǵy bes jyl ishinde óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdiń halqy 4,5 paıyzǵa kemigen, bul – 20 myńdaı adam degen sóz. 2009 jyldan beri oblys óńirlerinde 54 aýyldyń jurty ǵana qaldy», dese, Pavlodar oblysynda 173 aýyl 148 aýylǵa toptastyrylǵan kórinedi. Sóıtip, 25 aýyl joıylyp, jer bos qalmaq.
Osy arada mynandaı bir derek oıǵa oralyp otyr. BUU memleket halqynyń qartaıý úlgisin anyqtaýǵa múmkindik beretin halyq jasynyń kórsetkishin bekitipti. Soǵan úńilip kórseńiz, Qazaq eli 2017 jyly halqy kári memleketter tizimine kiretin kórinedi. Oǵan mynandaı ólshemder keltiripti. 65 jastan asqan halyq sany 4 paıyzdan kem bolsa, ony jas memleket dep ataıdy. Eger 7,4 paıyz aralyǵynda tirkelse, memleket qartaıýdyń aldynda tur degen sóz. Iаǵnı, qart kisiler 7 paıyzdan joǵary bolǵan el kári memleket qatarynan oryn almaq. Mysaly, Germanııada 65 jastan joǵary halyq úlesi – 24, Ulybrıtanııada – 20, Ýkraınada – 18, AQSh-ta – 16, Reseıde – 15 bolsa, Qazaq elinde – 6,6 paıyz. Bul endi 3 jyldan keıin bizdiń elde 7 paıyzdan asyp, 7,4 paıyzǵa jetetin sekildi. Bul derek Máńgilik El armanyna bet alǵan qazaqty qýanta qoımaıdy, oılantpasa. Eń qıyny darqan dalamyzdyń keleshegi ne bolmaq? Biz osyny qazirden bastap sanamyzda saralap, túısigimizde túgendep alýymyz kerek bolar. Osyǵan qarap otyryp, qansha eldi meken Qazaq eli kartasynan múlde joǵalatynyn eseptep shyǵý onsha qıyndyq keltirmese kerek.
Másele bunda da emes. Másele, «Bireýler ultaraqtaı jerge zar bolyp otyrǵanda, turǵyndar kóship ketken bos jerdiń erteńgi taǵdyry qalaı bolady, ata-baba mazaryn qaıtemiz?» demeı, baıtaǵymyzdy ıesiz qaldyrý jaıy oılandyrady. Keıbireýler jer «azyp-tozdy», ǵylymı tilmen aıtsaq, degradasııaǵa ushyrady deıdi. Ondaı jerdi endi paıdalanýǵa bolmaıdy eken ǵoı dep, álemdik kartaǵa úńilseń, odan da soraqy jerdi meken etip otyrǵan Izraıl men Birikken Arab Ámirlikteri – qý medıennen ónim óndirip, eksportqa shyǵaryp jatqanyn ańǵarasyń. Sol elderge barǵandardyń gúlzarlaryn aıtyp, aýyzdarynyń sýy qurıtynyn estigende, bizdiń qum-tas degen jerimiz jumaqtaı elesteıtini bar.
Iá, aýyldaǵy halyq azaıyp, ondaǵy sheneýnikterdiń qulaǵy tynyshtalǵanmen, bul «kósh» qala sheneýniginiń tynyshyn ketirýde. Kóterilip sóıleıtinder «Kópbalaly analar qalada da kóbeıip keledi» degen ýáj aıtady. Al sol kópbalaly analardyń deni aýyldan kelgenin, odan keıin kóp balaǵa qalada jaǵdaı jasalady degen eseppen kúnkóris úshin ómirge sábı ákelip jatqandardy olar bilmeıtin shyǵar.
Osy kóshi-qon úderisi qala sheneýnikteriniń de mazasyn ala bastady dedik. Bul endi aqıqat jaıt. Eń qıyny, mundaı stıhııaly kósh qalalardyń áleýmettik jaǵdaıyn birte-birte qıyndatyp jiberýi kádik. «Osynyń aldyn qalaı alamyz» degen keıbir basshylar azamattardy tirkeýge qoıýdy shekteý jaıyn kóterip qana qoımaı, júzege asyra bastady. Tipti, olar «Mundaı qadamǵa barmasaq, qalada qylmystyń ósýi, sanıtarlyq ahýaldyń nasharlaýy, áleýmettik jaǵdaıdyń shıelenisýi múmkin», deıdi. Májilisshiler de buǵan nazar aýdara bastady. Olar qalanyń ishin qoıyp, saıajaıǵa tirkeýdi de shekteý kerek degen baılamdaryn Úkimet nazaryna joldaýda.
Qazaqqa aýyl taǵdyrynan buryn jer taǵdyry qymbat. Bolashaǵy joq degen jeleýmen keı aýyldardy shómishten qaǵyp, shókken túıeniń kúıin keshtirýdiń arǵy jaǵynda qasıetti ataqonys jatqanyn nege eskermeımiz? Onyń ústine isher as, kıer kıim sol aýyldan jetetinin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Qulqynymyzdy toltyrar, tánimizdi jabar eldi mekenderge qazir 10 myńdaı mehanızator, agronom, mal dárigerleri qajet eken. Qazir sondaı jumystardy atqaryp júrgen adamdardyń kóbi zeınet jasyna jetip qalǵan.
Iá, qazir aýyldyń qadiri bolmaı tur. Nege deseńiz, álgi isher as, kıer kıim shetten keledi. Tapqan tabys solardyń qaltasyna bulaqtaı quıylyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, Qazaq eli bar baılyqtyń tabysyn ózimizge emes, ózgelerge enshiletýde. Osynyń aýyldy kenje qaldyryp, tipti, toqyratyp otyrǵany da ras.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń 10 jahandyq syn-qateriniń biri azyq-túlik problemasy ekenin atap ótkeni málim. Sol azyq-túlikti Jer-Ana beredi. Túptiń túbinde qazaq osy Elbasy aıtqan problemany azyq-túlik óndirý isimen sheship, Máńgilik Eldiń Máńgilik jeriniń ústi ústemdik quratyn bolady. Sondyqtan aýyldyń jaıyn, halyqtyń tynys-tirshiligin tolyq zerttep, zerdelep almaı, ushqary málimetpen keńsedegi keńeste bolashaǵy joq dep bal ashýmen búgingi jyrtyqty jabarmyz, biraq erteńgi aqıqattan attap óte almasymyz belgili. Qazirgideı alyp tehnıka bolmasa da, bereke-birligimen aralasa júrip kún keshken ata-babalardyń bizge qaldyrǵan uly murasy – Jer-Ananyń qasıetin qazir qadirleı almasaq, erteń kesh bolady. О́kinerimiz sózsiz. Memleket basshysynyń «Dıplommen – aýylǵa!» degen ataly sózin aıaqsyz qaldyrmaı ispen jalǵastyrsaq, aýyl qaıta gúldenedi. Aýyl gúldense – qazaq gúldenedi. Osydan kelip qala men aýyldyń arasy jaqyndasady. Al nátıjesi shamaly bolyp otyrǵan irilendirý jeleýimen sol aýyldy túrtpekteı bersek túlemeıdi, kóz qyrymyzdy salmasaq, joǵaltyp tynamyz. Sóıtip, baıtaǵymyzdy bos qaldyramyz. Eldiń bos qalýy ult úshin jaqsylyq emes.
Áńgimemizdi túıindeı kele aıtqanda, qaladaǵy jaǵdaısyz jastardyń bir shoǵyryn yntalandyrsa, aýylǵa bet burady. Bul birdiń emes, kóptiń isi ekenin ár qazaq este ustasa, qane. Ásirese, ishkenimiz artta, ishpegenimiz alda deıtin baı-baǵlandar da tek-tamyrym osy qazaq jerinen edi, men de qol sozaıyn. Babadan qalǵan baılyqtan úles alyp, úkilegen turmysymdy túzep otyrmyn ǵoı dese, nur ústine nur bolmaq. Eger osylaı uıymdasa alsaq, elimizde bolashaǵy joq degen aýyldyń ajary kirip, qaratas degen óńirinen bal jalap, sýsyǵan qumynan ónim óndirip, máńgilik armanymyzǵa jeter edik.
Qalaı desek te, jerasty baılyǵyna súıenip, baıtaǵymyzdyń qadir-qasıetin, biz bilmegenmen, keıingi urpaq biledi. О́ıtkeni, álgi jer astyndaǵy dáýlet sarqylyp, búkil jan baǵys, qam-qareket jer betine aýysady. Sol tusta «qartaıǵan aýylǵa» qaıta jan bitedi. Elbasy aıtqan máńgilik maqsat saltanat qurady. Endeshe, biz de osyǵan óz úlesimizdi qosýdy, erteńnen uıalmaýdyń tirligin oılasaq, qazirden aýyl jaıyna mán berip, tek-tamyrymyz sol darqan dalada ekenin esten shyǵarmasaq eken.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
