Is-sharada álemniń túkpir-túkpirinen kelgen jetekshi zertteýshiler, klınısıster jáne ártúrli bilim salalarynyń ǵalymdary irgeli ǵylymnan bastap densaýlyq saqtaý jáne ekonomıka salasyndaǵy saıasatqa deıingi keń aýqymdy máselelerdi talqylady. Is júzinde árbir spıkerdiń aýzynan shyqqan negizgi ıdeıa – qoǵamdyq densaýlyq saqtaý sheńberinde zııandy azaıtý strategııasyn engizýdiń mańyzdylyǵy.
Temeki shegý jyl saıyn 8 mıllıonnan astam adamdy óltiredi. Temeki shegýshilerge qatań shekteýler tıisti nátıje bermese de, bul kórsetkishti qalaı azaıtýǵa bolady? 2005 jyly DDU temekige qarsy kúres jónindegi Negizdemelik konvensııanyń qabyldanýyna qaramastan, qazirgi ýaqytta álemde burynǵysynsha shamamen 1,14 mıllıard belsendi temeki shegýshiler bar.
«Eger biz onyń aldyn-alý jáne onyń aýyrtpalyǵyn azaıtý úshin is-shara qoldanbasaq, temeki shegý epıdemııasy eshqaıda ketpeıdi», dep sanaıdy professor Djýzeppe Bondı-Sokaı:
Forým sarapshylary atap ótkendeı, temeki shegý azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamdyq densaýlyq saqtaý júıesi úshin joǵary qaýip deńgeıimen baılanysty. Temeki shegýden bolatyn zııannyń kóp bóligi temekiniń janýy jáne sol kezde bólinetin zııandy zattar: shaıyr, kómirtegi totyǵy, 69 kanserogender jáne shamamen taǵy 6000 túrli hımııalyq qosylystar bolyp tabylady.
Sarapshylardyń pikirinshe, nıkotınniń ózi temeki shegýmen baılanysty negizgi aýrýlardyń, atap aıtqanda qaterli isik aýrýynyń sebebi bolyp tabylmaıdy. Bul ǵylymı dáleldengen fakt. Biraq dál osy nıkotın táýeldilikti týdyrady, bul temeki shegýshilerdiń jaman ádetten bas tartýyna kedergi keltiredi. Sondyqtan qazir jańa úrdis tanymal bolyp keledi – táýeldilikpen kúresýdiń ornyna temeki shegýshilerge tútinsiz jáne janýsyz ónimderge ótýdi usynyp, zııandy azaıtý usynylady.
Sarapshylar bolashaqpen baılanystyratyn Zııandy azaıtý tujyrymdamasy dep atalatyn bul tásil keıbir elderde óziniń tıimdiligin kórsetti.
Qyzdyrylǵan temeki jáne quramynda nıkotıni bar tútinsiz ónimder dástúrli temekige qaraǵanda az qaýip týdyrady, óıtkeni olarda janý prosesi tolyǵymen joq.
«Nıkotınniń ózi negizgi másele bolyp tabylmaıdy. Uzaq merzimdi perspektıvada temekiden janý prosesi bolmaıtyn buıymdarǵa ótý halyqtyń densaýlyǵyn aıtarlyqtaı jaqsartýy múmkin. Zııandy azaıtý strategııasy – bul kúshti qarý, ony tıimdi qoldanýdy úırený kerek, ol temeki shegýden bas tartý jáne temeki shegýdiń aldyn-alýmen qatar temekige qarsy kúrestiń úshinshi tiregi bolýy tıis», dep belgiledi SCOHRE prezıdenti professor Ignatıos Ikonomıdıs.
Zııandy azaıtý strategııasy temeki shegýmen kúresýdiń qoldanystaǵy sharalaryn tıimdi túrde tolyqtyrady dep sanaıdy narkologııa professory Keıtlın Notlı. Maman Ulybrıtanııanyń temeki shegýge qarsy tásilin taldap, osy eldegi múddeli taraptardyń arasynda temekige qarsy kúrestiń basty maqsaty nıkotınge táýeldilikti tómendetýdiń ornyna temeki tutynýynan bolatyn ólim men aýrýdy azaıtýǵa qatysty konsensýs bar ekenin atap ótti. Sonymen birge, Ulybrıtanııa aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkize aldy – temeki shegýshilerdiń 21 paıyzdan astamy zııandy azaıtý tujyrymdamasynyń arqasynda temekiden bas tartty.
Álemdegi temeki shegý problemalaryn eń yqpaldy zertteýshilerdiń biri Klaıv Beıts temeki ındýstrııasyndaǵy ózgerýdiń qozǵaýshy kúshi tutynýshylardyń qajettilikteri ekenin, olardyń tarapynan zııandy azaıtý týraly suraý bar ekenin atap ótti. Al ǵylym – qaı baǵytta qozǵalý kerektigin kórsetetin kompas.
«Temeki shegýden bas tartýdyń tıimdiligin arttyrýdyń, densaýlyq pen qarjylyq aýyrtpalyqty shekteýdiń jańa quraly temekiden keletin zııandy azaıtý bolyp tabylady. Al temeki shegýdiń qarjylyq aýyrtpalyǵy orasan zor. Eger biz Eýropada temeki shegýdi bir paıyzǵa qysqarta alsaq, onda biz basqa salalarǵa ınvestısııa salýǵa bolatyn 40 mıllıard eýrony únemdeımiz», dedi Tomas Drýker, burynǵy densaýlyq saqtaý mınıstri, Slovakııa Respýblıkasynyń ishki ister mınıstri.
Ǵalymdardyń pikirinshe, temeki shegýge jáne zııandy azaıtýǵa qarsy kúreste kúsh-jigerdi biriktirý kerek, al úkimetter máseleni túsinbesten jetistikke jetý múmkin bolmaıdy. Atap aıtqanda, sarapshylar toby ınnovasııalyq áleýetti zııany azyraq ónimderge saralanǵan salyq salýdy usyndy. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, sarapshylardyń pikirinshe, quramynda nıkotın bar azyraq zııandy ónimderge qoǵamdyq densaýlyq saqtaý men ekonomıkaǵa tıgizetin paıdasy boıynsha az salyq salynýy kerek. Osyǵan uqsas tásil birqatar elderde alkogolge qoldanylady, munda kúshti sýsyndarǵa joǵary aksız, al kúshtiligi azyraq sýsyndarǵa tómenrek aksızder salynady.
Ǵylymı qoǵamdastyqtyń temeki shegý máselesine kózqarasy 2021 jylǵy 8-12 qarashada ótetin DDU temekige qarsy kúres jónindegi Negizdemelik konvensııa taraptarynyń Konferensııasy (Conference of the Parties) qarsańynda erekshe mańyzdy. Konvensııaǵa 130 el qosyldy jáne bul BUU tarıhyndaǵy eń keń taralǵan sharttardyń biri bolyp tabylady.
DDU TQNK temeki epıdemııasynyń jahandanýyna jaýap retinde ázirlendi, biraq ázirge onda jasalǵan usynys sharalary álemdegi temeki shegýshilerdiń sanyn aıtarlyqtaı azaıta almady. Ǵylymı qaýymdastyq usynatyn zııandy azaıtýǵa negizdelgen temekige qarsy kúrestiń jańa tásili aldaǵy konferensııada qaralýy jáne eskerilýi qajet.
