Daryn aǵashynyń máýesi

Hımııa – matematıkamen qatar organıkalyq jáne beıorganıkalyq sıntez arqyly óz zertteý nysandaryn ózi týǵyzatyn sırek ǵylymdardyń biri. Mundaǵy jetistikter jınalǵan bilimniń qoryna ǵana emes, sonymen qatar, zertteýshiniń ıntýısııasyna, túısigine, boljaý qabiletine, ótkir fantazııasyna, zor eńbekqorlyǵyna, maqsatqa jetýge degen umtylysyna, kúndelikti usaq-túıek isterdiń ishinen eń mańyzdysyn anyqtaı bilýine táýeldi. Hımııa ǵylymynda tabysty jumys isteý úshin Tabıǵatqa suraq qoıý jáne oǵan tapqan jaýaptardan lázzat alý degen qasıetti qabiletti ǵumyr boıy saqtaı bilý qajet. О́z boıynda osy qasıetterdi ǵylymı adaldyqpen, kúreskerlik jáne azamattyq ustanymdarmen ushtastyrý naǵyz ǵalymnyń sıpaty bolyp keledi. Bolat Ahmetuly Jubanovtyń ómiri men izdenis joldaryn ǵylymdaǵy laýlap janýdyń naǵyz úlgisi deýge bolady. Pedagogıkada tulǵanyń negizi ba­lalyq shaǵynda, januıasynda qalyp­tasady degen qaǵıda belgili. Bolat Ahmetuly 1929 jyly 4 aqpanda Aqtóbe oblysy Temir aýdanynyń № 9 aýylynda keıinirek kompozıtor, akademık bolǵan qazaq kásibı mýzykalyq mektebiniń negizin qalaýshy Ahmet Jubanovtyń januıasynda dúnıege kelgen. Jubanovtyń januıasyndaǵy shyǵar­mashylyq kózqaras balalardyń jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasady, degenmen olardyń mamandyq tańdaýynda mýzyka men hımııa erekshe oryn alady. Ahmet Jubanovtyń uldary Bolat pen Qaıyrdyń hımııaǵa búkil ómirlerin arnaǵandyqtary bul ǵylymnyń da shabyt pen oıdyń asqaqtyǵyn talap etýi mýzykadan kem bolmaǵanynan shyǵar! Árıne, Bolat Ahmetulynyń ómirlik kásiptik keńistigin anyqtaýyna ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń hımııa ǵylymyn aldyńǵy qataryna shyǵarǵan zamannyń da áseri bolǵany sózsiz. Ol 1947 jyly Almatydaǵy №25 orta mektepti támamdap, D.I.Men­deleev atyndaǵy Máskeý hı­mııa-tehnologııalyq ınstıtýtyna tú­sedi. 1952 jyly ınstıtýtty bitir­gennen keıin aspırantýraǵa qabyl­danady. B.A.Jubanovtyń ǵy­lymı jáne azamattyq kózqarasynyń qa­lyptasýyna joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy salasyndaǵy belgili ǵalymdar – KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi V.K.Korshak jáne professor G.S.Kolesnıkov úlken yqpal jasady. Osy ǵalymdardyń jetekshiligimen Bolat Ahmetuly 1955 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaıdy jáne 1956 jylǵa deıin KSRO Ǵylym akademııasynyń Elementti organıkalyq qosylystar ınstıtýtynda jumys isteıdi. Bolat Ahmetulynyń 1956 jyldan bastap osy kezge deıingi búkil ǵumyry Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Hımııa ǵylymdary ınstıtýtymen baı­lanysty. Osy kıeli ǵylym orta­lyǵynda ol polıkondensasııalyq polımerler – polıımıdterdi sıntezdeý jumysyn bastap, tııanaqty izdenis nátıjesinde nebári 37 jasynda dok­torlyq dıssertasııa qorǵaıdy, sóıtip 40 jasqa jetpeı respýblıkalyq Aka­demııanyń aldyńǵy qatardaǵy ıns­tıtýttarynyń biriniń dırektory bolady. 41 jasynda Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń korrespondent-múshesi, 43-inde – osy Akademııanyń hımııa-tehnologııalyq bóliminiń akademık-hatshysy, al 46 jasynda – aka­demıgi bolyp saılanady. Polımerler hımııasy salasynda ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar daıyndaý maqsatynda 1963 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetinde joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy kafedrasyn ashý týraly sheshim qabyldanady. Bul kafedrany uıymdastyrý úshin hımııa fakýltetiniń dekany B.A.Birimjanov tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, keıinirek osy kafedranyń meń­ge­rýshisi bolǵan B.A.Jubanovty shaqyrdy. Bolat Ahmetuly osy kafedranyń oqý isin qajetti dárejege qoıýǵa, dárister kýrstarynyń baǵdar­lamalaryn, arnaıy jáne jalpy praktıkýmdardy daıyndaýǵa úlken úles qosty. Sonymen qatar, Bolat Ahmetuly kafedranyń ǵylymı-zert­teýleriniń damýyna óz úlesin qosty, onyń jetekshiligimen polımerler hımııasynyń ár salasynda ǵylymı-zertteýler bastaldy. Akademık B.A.Jubanovtyń ǵy­lymı-zertteýleri polımerler hı­mııa­synyń ártúrli bólimderin qam­tıdy. Ol tepe-teńdikti jáne te­pe-teńdiksiz polıkondensasııalaý reaksııalarynyń teorııalyq negizderin usynyp, jańa monomerler men jo­ǵarymolekýlalyq qosylystar alý­dyń tıimdi joldaryn tapqan. Sın­tezdelgen erigish polıımıdterdiń negizinde «Plastık», «Plastmassa», «Hımtalshyq» ǵylymı-óndiris oryndarymen jáne kabel óndiris ókilderimen birigip, termoturaqty talshyqtar, qabyrshyqtar, laktar, boıaý­lar j­á­ne emal-ótkizgishter shyǵarǵan. Ma­ıysqaq aınalar, kollektorlar jáne sáýle shaǵylystyrǵyshtary, ýltrajuqa kondensatorlar, mıkrochıpter jáne mıkroaktıvatorlardy metalmen qaptaý úshin qoldanylatyn jańa materıaldar jasalǵan. 80-jyldardyń basynda Qazaq­standa alǵash ret B.A.Jubanovtyń jetekshiligimen bıoúılesimdik jáne terapııalyq qasıetteri bar polımerler alý baǵytynda zertteýler qoıyldy. Sıntetıkalyq jáne tabıǵı polımerler qatarynyń qoldanylýymen anestezııalyq áserli sýda erigish makro­molekýlalyq júıelerdiń ıneksııalyq jáne úldirlik formalary alyndy. Oftalmohırýrgııada, asqazan-ishek traktynyń hırýrgııasynda, proktologııada, sonymen qatar, teri jaraqattary men kúıikterin emdeýde fýnksıonaldy jáne terapııalyq ımplanttar retinde qoldanylǵan bıoúılesimdi polımerlik materıaldar jasaldy. Qabynýǵa qarsy qoldanatyn preparat glıderınniń, glaýkomany emdeýge arnalǵan preparat pılokarpınniń polımerlik formalary, RP-3 radıoprotektorlary, «Klofeoptık» atty kóz dárisiniń qabyrshyqty formasy alynyp, kózdiń onkologııalyq aýrýlarynyń fotodınamıkalyq terapııasyna arnal­ǵan fotosensıbılızatorlardyń polı­merlik formalary jasaldy. Polımerler qatarynyń mıkro-jáne nanotúzilýiniń zamanaýı prınsıpterin qoldana otyryp, gormondyq hrono- jáne pýlsoterapııada qoldanýǵa, sonymen birge, zaqymdanǵan organdarǵa mıkro-jáne nanobólshekterdi lokaldi engizýge arnalǵan belsendiligi baqy­­­­­­­laý­ly jańa terapııalyq júıeler jasaldy. Dándi daqyldardyń, ósimdikterdiń jáne maqtanyń ósýine oń áseri uzar­tylǵan jańa polımerlik júıeler usynyldy. Bolat Ahmetuly boıynda ǵalym men pedagogtiń talanty birdeı úıles­ken. Ol Qazaqstanda polımerlermen aınalysatyn ǵalymdar mektebiniń ne­gizin qalap, olardyń elimizdegi ár­túrli óndiris salalarynda qoldanys taýyp jatqan qasıetteri retteýli ja­ńa polımerlik materıaldar alý ju­mysyna jetekshilik jasap otyr. Ǵalym polımerlerdiń hımııa­sy men tehnologııasy salasynda jo­ǵa­ry sanatty kadrlar daıyndaýǵa erekshe mán beredi. Bolat Ahmetulynyń jetekshiligimen 19 doktorlyq jáne 100 kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵan. Qazirgi onyń shákirtteri álemniń belgili ǵylymı ortalyqtary men joǵary oqý oryndarynda qyzmet etedi. B.A.Jubanovtyń qalyptastyrǵan polımerlik ǵylymı mektebi elimiz­de de, halyqaralyq deńgeıde de moıyndalǵan. Akademık B.A.Ju­banov 1400 ǵylymı eńbektiń, 20 monografııanyń, 3 ki­tapshanyń já­ne qazaq, orys, aǵylshyn, nemis til­derinde shyqqan hımııalyq sózdik­tiń, hımııa termınderiniń qazaq-orys sózdiginiń, 350-den astam óner­tabystardyń avtory nemese avtorlasy. Bolat Ahmetulynyń jumystary halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqqa keńinen tanymal. B.A.Ju­banov 20 jyldan astam Qazaq KSR Ǵylym aka­­demııasynyń Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory bola tura bar kúshi men energııasyn ǵylymı-uıymdastyrýshylyq jumysqa saldy. Hımııa ǵylymdary ınstıtýty Bolat Ahmetuly Jubanovtyń dırektor bolý kezeńinde hımııany damytýdaǵy jáne ǵylymı nátıjelerdi praktıkaǵa engizýdegi jetistikteri úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Onyń jetekshiligimen Almatyda birtalaı iri halyqaralyq sımpozıýmdar júrgizilip, jan-jaqty halyqaralyq baılanystar aıasynda zertteýler júrgizilip otyr. Ol birtalaı halyqaralyq merzimdi ǵylymı basylymdarynyń bas redaktory jáne redaksııa alqalarynyń múshesi boldy. Ǵylymdy damytýdaǵy jáne jo­ǵary sanatty ǵylymı mamandardy daıyndaýda jetken jetistikteri úshin Bolat Ahmetuly Jubanov Qazan Re­volıýsııasy, Eńbek Qyzyl Tý orden­de­rimen jáne medaldarmen marapattalyp, «Qazaq KSR ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri», Qazaq KSR-iniń Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Mem­­­lekettik syılyǵynyń laýreaty (1984 jyl), jańa bıoúılesimdi polımerler salasyndaǵy Q.I.Sátbaev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty (2000 jyl) ataqtaryn ıelendi. Bolat Ahmetulynyń boıynda joǵary mádenıettilik, prınsıpshildik, demokratııalyq, uıymdastyrýshylyq talant pen hımııalyq másele ǵylym­darynyń ózekti máselelerin sheshýde ustanatyn memlekettik sana-sezim úlken adamgershilikpen, keńpeıildilikpen jaqsy úılesim tapqan. Ol ár adamdy úlken tulǵa dep esepteıdi jáne onyń shyǵarmashylyq talantynyń ashylýyna barlyq jaǵdaıdy jasaý­ǵa tyrysady. Sondyqtan Bolat Ah­met­­ulynyń polımerlik mektebin tolyq­tyratyn jastardyń ustanatyn baǵyty – ustaz ben shákirttiń ara qaty­nasynyń tazalyǵy, kásibı adaldyq pen joǵary adamgershilik. B.A.Jubanov Qazaqstannyń irgeli ǵylymynyń damýyndaǵy iri tulǵalardyń biri bolyp keledi. Pavel MESSERLE, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor.