Suhbat • 20 Qazan, 2021

Ketı LICh: Qazaq tilin úırenýdiń artyqshylyǵy bar

94 ret kórsetildi

Bıyl el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy. Osynaý mereıli kezeńde Qazaqstan úshin mańyzdy seriktes memleket­tiń biri – Ulybrıtanııanyń elimiz­degi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ketı Lıchtan suhbat alǵan edik. Ketı hanym dıplomatııalyq qyzmetine kiriskenine birneshe aıdyń júzi boldy. Ol Qazaqstanǵa kelmesten buryn qazaq tilin úırengen eken.

 

– Bıyl Qazaqstan Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Qazirgi ýaqytta eki el ara­syndaǵy dıplomatııalyq qaty­nas­tar qandaı baǵytta damyp jatyr?

– Otyz jyl ishinde munaı-gaz salasynda, bilim berýde, qarjy sektoryndaǵy jáne basqa da kóptegen salalarda tamasha áriptestik ornattyq, bul aldaǵy otyz jylda odan ári jaqsarady. Aldaǵy ýaqytta odan da jaqsy nátıjelerge qol jetkizetinimizge senemin. Qazirgi tańda jasyl ekonomıkaǵa basa kóńil bólip otyrmyz.

Energetıkalyq sektordyń dekarbonızasııasyn, jańartylatyn energııa kózderin, sıfrlandyrýdy jáne bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýdi qarastyryp jatyrmyz. Bul jańa ári bilikti jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Kún tártibinde turǵan mańyzdy másele de osy.

Osy oraıda, myna máselege nazar aýdarǵan jón. Búginde Ulybrıtanııada kóp jyl bilim alyp, birneshe jyldan beri óz mansabyn qalyptastyryp kele jatqan qazaqstandyq jastar óte kóp. Olar eki el arasynda tıimdi baılanysty ilgeriletýge kómektesetini sózsiz.

– Ulybrıtanııa Qazaqstannyń mańyzdy seriktesteriniń biri. Eki el arasynda ózara tıimdi ekonomıkalyq baılanys ornatylǵan. Biraq pande­mııa­nyń kesirinen qarym-qatyna­sy­myzǵa azdaǵan kedergi keldi. Ekijaqty saýda-ekonomıkalyq baı­la­nys­tardy nyǵaıtý úshin bola­shaqta qandaı qadamdar jasalý kózdelýde?

– Pandemııa jaǵdaıdy qıyndat­qanyna kúmán joq. Biraq qazir bızneske jańa múmkindik berip, kómektesýge bel býdyq. Menińshe, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn damytý sheteldik ınvestısııalardy tartýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq daýlardy aǵylshyn jalpy quqyǵy men úzdik halyqaralyq praktıka negizinde sheshý ınvestısııa men saýdany yntalandyrýǵa laıyqty kómektesedi. Men Qazaqstandaǵy dú­kenderde brıtan taýarlary men brendterin kóbirek kórgim keledi.  

– Sońǵy ýaqytta jıi talqyla­natyn máselelerdiń biri – «Breksıt». Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaq­­tan shyǵýynyń qandaı tıimdi jaqtary bar dep oılaısyz?

– 2021 jylǵy 1 qańtarda ótpeli kezeń aıaqtaldy. Pandemııa kezinde ortasynda EO men Keden odaǵynyń biryńǵaı na­ryǵynan shyqtyq. Múmkin, bul qadam jańa salalarda óz zańyn qabyldaıtyn, jeke saýda kelisimderin jasaıtyn el retinde jaǵdaıdy birshama qıyndatqan shyǵar. Biraq Premer-mınıstrimiz de, jańa Syrtqy ister mınıstrimiz Lız Trass ta, ózge de mınıstrler de bıyl­­ǵy jyl búkil álemde jańa múm­kin­­dik­­terdi paıdalanýǵa umtylatyn Ja­han­dyq Ulybrıtanııanyń bastamasy bolatynyna senimdi.

– «Breksıt» Ulybrıtanııa hal­qyna qalaı áser etti? Máselen, Brı­­tan­dyq araldarda jumys isteı­tin eýro­p­alyqtar nemese Eýro­pa­lyq odaq elderinde eńbek etetin Ulybrıtanııa azamattary buryn­ǵydaı erkin jumys isteı ala ma?

– Ulybrıtanııa da, Eýropalyq odaq ta 2021 jylǵy 1 qańtardaǵy ótpeli kezeń aıaqtalǵanǵa deıin Eýropada turyp jatqan brıtandardyń jáne Ulybrıtanııada turyp jatqan eýropalyqtardyń ómir súrý jáne jumys isteý quqyqtarynyń qorǵalýyn muqııat qadaǵalady. Degenmen úkimettiń «Breksıtten» alǵan negizgi sabaǵynyń biri – ımmıgrasııany muqııat basqarýǵa qajettilik.

Osylaısha, Eýropalyq odaq azamattary budan bylaı Ulybrıtanııaǵa kelgende nemese kerisinshe aǵylshyndar Eýro­pada burynǵydaı erkin jumys isteı al­maıdy. Ásirese, biliktilikti qajet ete­tin mamandyqtarǵa barý qıynǵa túse­di. Biraq Ulybrıtanııa shyǵarmashyl ári keleshegi jarqyn adamdar úshin álem­degi eń tartymdy jumys oryndaryn usynýyn jalǵastyra beredi.

– «Breksıtke» qatysty eń kóp tal­­qy­lanatyn máselelerdiń biri – Ir­­landııa men Soltústik Irlan­dııa ara­syndaǵy shekara. Irlandııa­lyq­tar «Breksıtti» qalaı qabyl­dady? Qazirgi ýaqytta shekara másele­sinde qandaı sheshimge keldi?

– Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaq­tan shyǵý kezinde «Belfast» keli­simin saqtap qalýǵa qol jetkizdi. О́mirlik mańyzy bar bul kelisimge 1998 jyly qol qoıyldy. Qujat kóptegen jyl boı­­ǵy qaqtyǵystardan zardap shekken Sol­tústik Irlandııaǵa beıbitshilik ákel­di. «Belfast» kelisiminiń saqtalýyna Ir­landııa tarapy da, Ulybrıtanııa úki­meti de, Soltústik Irlandııanyń bar­lyq partııalary da múddeli.

Atalǵan kelisim túrli qaýym­das­tyqtar arasyndaǵy tepe-teńdikti buzbaıdy. Eýro­palyq odaqpen jasalǵan kelisimge sáıkes, Soltústik Irlandııa Hattamasy bul názik tepe-teńdikti saqtaýǵa tyrys­ty. Iаǵnı Soltústik Irlandııa EO-nyń Biryńǵaı naryǵynda qala beredi.

Sondyqtan Soltústik pen Ońtústik arasynda qatań shekara bolmaǵandyqtan, Ulybrıtanııa ishki naryǵynyń ajyramas bóligi retinde de eseptelmek. О́ıt­keni óńir zańdy túrde Ulybrıtanııa aým­aǵy sanalady. Barlyq tarapqa tıim­di bolý úshin Ulybrıtanııa úkimeti Hatta­many júzege asyrý sharttary áldeqaıda ıkem­di bolýy qajet dep sanaıdy. Atal­ǵan másele jóninde Eýropalyq odaqpen kelissózder áli de jalǵasyp jatyr.

– Birneshe jyl buryn Shotlan­­dııa­da referendým ótkizilip, onda táýel­sizdik máselesi talqylandy. Qazir shot­landyqtar bul máselege qaıta orala ma? Bıliktiń buǵan degen kózqarasy qandaı?

– Sol kezdegi Premer-mınıstr Devıd Kemeron 2014 jyly «Táýelsizdik referendýmyn» ótkizýge ruqsat etkende, Ulybrıtanııa men Shotlandııa úkimetteri atalǵan máseleni sheshý keleshek urpaq úshin ádil jáne zańdy qadam ekenine kelisti.  Ulybrıtanııa úki­meti áli de referendýmnyń nátıjesi sheshý­shi maǵynaǵa ıe dep esepteıdi. Ári máse­le túpkilikti sheshildi degen pikirdi ustanady.

– Ulybrıtanııa óz mádenıetiniń alýandyǵymen asa tanymal. El ár­túr­li etnostyq toptar ókilderiniń beıbit ómir súrýin qalaı qoldaıdy? Múmkin buǵan jetý ońaı bolǵan joq shyǵar?

– О́zim kýá bolǵan kezeńde túrli etnostyq toptar men dinderge kózqaras ýaqyt óte kele birneshe márte ózgeriske ushyrady. Aqyr sońynda, turǵyndar adam quqyqtary barlyǵyna teń ekenin túsindi. Terisiniń túsi, dini, jynysy nemese basqa sıpattamalary boıynsha kemsitý órkenıetti qoǵamda jaǵymsyz jáne qabyldanbaıtyn minez-qulyq belgisi. Bul tujyrymdamany zań da, mektepter de, buqaralyq aqparat quraldary da, bılik te qoldaıdy.

О́kinishke qaraı, áli de násilshildik pen dıskrımınasııany tolyqtaı joıa alǵan joqpyz. Biraq meniń oıymsha, halyqtyń basym bóligi ózin ózi qalaı ustaý kerektigin túsinedi. Ádiletti, tolerantty qoǵam qalyptastyrýdaǵy nıetimizdi moıyndaıdy.  

– Ulybrıtanııada oqyp júrgen kezimde meni aǵylshyn aksenti qy­zyq­tyrdy. Sizde qandaı aksent bar? Jalpy, kishkentaı aralda túrli aksent­terdiń bolýy qazaqtar úshin óte qyzyqty. Aǵylshyn tilinde ak­sent­­ter­diń kóp bolýynyń sebebi nede?

– Men Anglııanyń ońtústiginde, Londonǵa jaqyn jerde óstim. Son­dyqtan mende ońtústiktik aksent bar. Aıta ketetin jaıt, eldegi kóptegen aımaqtyq aksenttiń áli kúnge deıin qalaı saqtalyp qalǵanyna tańǵalamyn! Meniń oıymsha, bul – týǵan qalasy men shyqqan jerimen maqtanýdyń naqty belgisi. Sondyqtan qazirgi ómir birtektes bolǵan kezeńde aǵylshyndar ózderiniń aksentin saqtap qala aldy.

– Anglııa fýtboldyń otany sana­la­dy. Siz fýtboldy unatasyz ba? Qandaı klýbty qoldaısyz? Uly­brı­tanııadaǵy fýtbol mádenıeti, jankúıerlerdiń mádenıeti týraly aıtyp berińizshi?

– Bul óte kúrdeli suraq! Men bir naq­ty komandanyń jankúıeri emespin, biraq ulttyq quramanyń oıynyn tamasha­la­ǵandy unatamyn. Bıyl Eýropa chem­pıonatynyń fınalynda Italııadan utylǵanymyz óte aýyr tıdi. Biraq men shyn júrekten oınaǵan jas komandany maqtan tutamyn. Anglııadaǵy fýtbol jankúıerleri óz komandalaryn jaqsy qoldaıdy. Buzaqylyqtan týyndaǵan keı máseleler óte tıimdi saıasat pen polısııa kúshteri arqyly sheshiledi dep senimdi túrde aıta alamyn. Aǵylshyndar úshin fýtbol otbasymen birge kórip, demalatyn oıyn.

– Ulybrıtanııa sonymen birge ǵalamdyq jylyný máselesin sheshýde erekshe oryn alyp otyr. Osy­laı­sha, kún tártibinde 2050 jylǵa deıin parnıktik gazdar shyǵaryn­dy­larynyń kólemin qysqartý máse­lesi tur. Bul mindettemeni oryndaý úshin qandaı sharalar qoldanylady?

– 31 qazanda tarıhqa baı, ádemi Glazgo qalasynda Klımattyń ózgerýi týraly BUU negizdemelik konvensııa­sy taraptarynyń 26-shy konferensııasyn ótkizemiz (COP26). Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 125-ten astam memlekettiń kóshbasshylarmen birge Álemdik kóshbasshylar sammıtine qatysatynyna óte qýanyshtymyz.

Eki apta boıy Konferensııa sheń­berinde ótkiziletin keıbir kelissóz­derdiń taqyryby tehnıkalyq máse­lelerdi qamtıdy. Biraq jalpy maqsat aıqyn. Klımattyń jylynýyn 1.5°C ólshemin­de saqtap turý. Iаǵnı ujymdyq kúsh-jigerdi salyp, 2050 jylǵa qaraı jylynýdy 1,5 gradýstan aspaıtyn deńgeıde ustap turýǵa qol jetkizýimiz qajet. Bul maqsatqa jetý úshin kóbirek jumys isteýimiz kerek.

Onyń ústine, Premer-mınıstrimiz tórt salanyń – kómir, avtomobılder, aǵashtar jáne qolma-qol aqsha­nyń erekshe rólin atap ótti. Kómirden, ıaǵnı álemdegi eń lastaýshy otynnan kezeń-kezeńmen bas tartý saıasatyn belgi­leýimiz qajet.

Sonymen qatar benzındi qoldanatyn avtomobılderdi 2040 jylǵa deıin tabıǵı taza kólikterge almastyrýymyz kerek. Álemdik ormandardy qorǵap, jerdi paıdalaný kezinde kómirtegi shyǵarylymyn barynsha tómendetýge tıispiz. Sondaı-aq dekarbonızasııa úshin de, klımattyń ózgerýine beıimdelý úshin de qajet ınvestısııalardy jumyl­dyrǵanymyz jón.

– Sizdi qazaqtardyń qandaı óner men mádenıeti qyzyqtyrady? Elshi retinde elimizde qandaı erekshelikterdi baıqadyńyz?

– Men klassıkalyq mýzykany, opera men baletti jaqsy kóremin. «Qyz Jibek» sekildi buryn-sońdy kórmegen spek­taklderdi tamashalaýdy asyǵa kú­tip júrmin. Maǵan djaz ben óner unaıdy, biraq olardyń ekeýin de jetik bil­meı­min. Sondaı-aq tarıh jáne onyń sáýlet ónerine qalaı áser etkeni qy­zyq­tyrady. Nur-Sultannyń zamanaýı ǵımarattary óte qyzyqty. Biraq solar­dyń arasynda Ulttyq mýzeı áli kúnge deıin meniń súıikti jerim. Bul – asa keremet, ádemi ári erekshe ǵımarat, al onyń qazynalary bizge tarıhtyń qyzyqty kezeńderin ashady.

– Elshilik qyzmetke kiriser aldynda biraz ýaqyt qazaq tilin úırengen ekensiz. Tilimizdi úırený sizge qıyn bolǵan joq pa?

– Qazaq tili – qıyn til! Biraq mundaı qyzyqty tildi úırenýdiń artyqshylyǵy da bar. Qazaq tilinde erkin sóıleý úshin áli uzaq eńbek etýim kerek. Biraq jattyǵa berýge bel býdym. Qazaq tilin jetik meń­gerý, árıne, maǵan Qazaqstannyń ta­rıhy men mádenıeti týraly kóbirek bilýge áldeqaıda kómektesedi degen oıdamyn.  

– Bizdiń elge keletinińiz jaıly esti­gende otbasyńyzdyń alǵash­qy áseri qandaı boldy?

– Biz 18 aıǵa jýyq oqshaýlaný men shekteýlerden óttik. Eshqaıda shyqpaı, Hartfordshır okrýgindegi úıimizde turdyq. Sondyqtan kenetten erekshe zamanaýı qalaǵa kóshý – biz úshin óte keremet jańalyq boldy. Biz áli de saıahattaı almaımyz, biraq men olarǵa Qazaqstandy tolyq aralatyp shyqqym keledi.

– Bıyl Qazaqstan Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Osy otyz jyldyń ishin­de eldiń damý deńgeıine elshi retinde qandaı baǵa berer edińiz?

– Men 1991 jyly Keńes Odaǵyna kelip ketkenmin. Naqtyraq aıtsam, 15 táýel­siz el qalyptasa bas­taǵan kezde úshin­shi kýrs stýdenti edim. Saıası jáne eko­nomıkalyq júıe­niń qul­dyraýyn óz kózimmen kórgendik­ten, onyń qan­­daı bolatynyn eshqashan umyt­paı­myn. Sol sebepti osy zamanǵy, órken­­degen, kóp­kon­fessııaly jáne kópet­nos­ty mem­le­ketti qurǵan Qazaq­stan halqynyń qol jet­kizgen bıik jetis­tik­terin jeke ózim joǵary baǵalaımyn.

– «Egemen Qazaqstan» oqyrman­daryna aıtatyn tilegińiz?

– Men egemenqazaqstandyqtardy, son­daı-aq barsha qazaqstandyqtardy El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen shyn jú­rekten quttyqtaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Álimhanuly-Andrade: Toǵyz aı kútken tolǵaqtaı

Kásipqoı boks • Búgin, 20:35

Japon teńizine 8 tonna kómir tógildi

Oqıǵa • Búgin, 19:35

Ýsık aqsha usynsa, Djoshýa kúte turady

Kásipqoı boks • Búgin, 19:20

Jalǵas qarsylasyn jazalaýǵa daıyn

Jekpe-jek • Búgin, 18:30

Almatyda 5G jelisi iske qosyldy

Tehnologııa • Búgin, 18:05

Pavlovtyń kezekti jekpe-jegi Máskeýde ótedi

Kásipqoı boks • Búgin, 16:50

Jeńilisten keıingi jańa qadam

Kásipqoı boks • Búgin, 16:05

Uqsas jańalyqtar