Qoǵam • 20 Qazan, 2021

Eskertkishter eńse kóterip, mýzykalyq muralar jańǵyrtyldy

94 ret kórsetildi

Táýelsizdik jyldary Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan mańyzdy shara «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń Tujyrymdamasynda kórsetilgen basym baǵyttyń biri elimizdiń mańyzdy tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishterin qaıta jańǵyrtý bolatyn.

Osy oraıda, Elbasy Nursultan Ábishuly Baǵdarlamany tyńǵylyqty júzege asyrý maqsatynda qurylǵan Qoǵamdyq Keńestiń 2007 jyly 13 aqpanda ótken keńeıtilgen otyrysynda, buǵan deıin atqarylǵan isterge joǵary baǵa berip, kelesi kezekte  mádenı muranyń zattyq blogy halyqtyń materıaldanǵan jady ispettes arheologııalyq nysandardyń barlyq túrin saqtap, jańǵyrtýǵa kóńil bólýmen birge, halqymyzdyń baı qazynasy mýzykalyq mátinderge de erekshe nazar aýdarýdy eskertken edi.

78 eskertkish jóndelip,

28 nysanǵa rekonstrýksııa jasaldy

Rasynda, otandyq arheologııalyq má­denı muralarymyzdyń mańyzyna toqtalar bolsaq, birinshiden, ózimizdiń ejelgi tarıhymyzdy bilý bolsa, ekin­shi mańyzdy bóligi, elimiz aýmaǵynda alǵashqy memlekettiń qashan paıda bol­­ǵanyn anyqtaý arqyly tarıhy­myz­dyń tereń qatparlaryna úńile ala­myz. Mysaly, Esik, Shilikti, Qyr­qabat aýmaǵynda júrgizilgen qazba ju­mys­tary Qazaqstannyń jerinde alǵash­qy memleket VIII ǵasyrda quryl­ǵanyn dáleldep otyr. Ásirese, Esik qor­ǵanynan tabylǵan muralar ondaǵy mádenıettiń óte joǵary, álemdik deń­geı­de bolǵanyna kepildik etýde. Son­daı-aq arheologııalyq muralardyń ar­qa­synda Aral boıy men Altaıda saq­tardyń, Batys Qazaqstanda sarmattar memleketi bolǵany aıǵaqtalsa, atalmysh baǵdarlama nátıjesinde, qań­ly, úısin memleketteri týraly jańadan ǵy­lymı derekter ashyldy. Sondaı-aq, arheologııalyq mádenı muranyń úshinshi mańyzdy bóligi – týrızm ındýstrııasyn damytýǵa muryndyq bolý. Bul baǵytta qazirdiń ózinde kóptegen josparly ju­mystar atqarylýda.

Joǵaryda Elbasy usynǵan baǵdar­lama aıasynda táýelsizdik jyldary res­pýblıkalyq dárgeıdegi ǵylymı-zert­teý mekemeleri, murajaılar men kitapha­nalar ulttyq mádenıetimizde aıryq­sha oryn alatyn qoldanbaly, tarıhı-má­­denı, sáýlet jáne arheologııalyq es­­kert­kishterge ǵylymı zertteý-sa­rap­taý jumystaryn júrgizdi. Nátı­je­sinde, 2004 jyldan bastap, keıingi on­ shaqty jyl aralyǵynda 78 tarıh jáne mádenıet eskertkish jón­de­lip, olardyń barshasyna qalpyna kel­tirý jumystary jasaldy. «Qasıetti Qazaq­stan» jobasy boıynsha 28 tarıhı nysan jańǵyrtyldy.

Baǵdarlama sheńberinde alǵashqy eki jylda (2004-2006) 35 tarıhı jáne mádenıet eskertkishke jańǵyrtý ju­mystary júrgizilip, aıaqtaldy. Osy­lardyń ishinde Aısha Bıbi, Arystan bab, Abat Baıtaq, Ysmaıyl ata, Syrly tam, Esim han, Shoqaı datqa, Oqshy ata, Qara sopy, Aqqoıly meshit-med­resesi, Qaraqoja, Aqtas, Úsharal, Sho­pan ata, Qaraman ata mazary qatar­ly ma­ńyzdy obektiler bar. Bul ny­san­­dardyń irgetastary bekitilip, qabyr­ǵalary men kúmbezderine, shatyrlary men edenderine qaıta jańǵyrtý ju­mys­tary júrgizilip, osy is úshin eski úl­gidegi kirpishter daıyndaldy. Sóı­tip, Baǵdarlama sheńberinde tarı­hı-mádenı mura nysandaryn qaıta jań­ǵyrtý jáne konservasııalaý jumystary úzdiksiz jalǵasyn tapty. Ásirese, eli­miz tarıhyna baılanysty alys jáne ja­qyn shetelderdegi tarıh pen máde­nıet eskertkishterin qalpyna keltirý, zert­teý isi qolǵa alyndy. Atap óter bol­saq, Monǵolııa qatarly shet elder aýma­ǵy­nan tabylǵan kóne túrki rýnıkalyq jazýlary bar tastardyń kóshirmesin alý jumystaryna alǵash ret qadam jasaldy.

Sonymen qatar Damask qalasynda ál-Farabı kesenesi men etnomádenı or­­ta­lyǵyn salý jáne monýmentaldyq es­kert­kish ornatý, Kaır qalasynda sul­tan Beıbarys­tyń meshitin qaıta jań­ǵyrtýmen qatar, О́zbekstan Respýb­lı­ka­sy aýmaǵyndaǵy Áıteke bı kesenesin zertteý jáne qaıta jańǵyrtý jobalary iske asty.

Al respýblıka kóleminde Baǵdarla­ma­nyń alǵashqy jyldary Soltústik Qa­zaq­stan, Qyzylorda, Almaty, Aqmola, Aqtóbe, Pavlodar oblystary boıynsha eskertkishter jınaǵyna materıal­dar suryptaldy. Oblystardaǵy tarıh jáne mádenıet eskertkishterine zert­teý jumystary júrgizilip, elektrondy bazasy quryldy. Barlyq óńirdegi eskertkishterdiń karta-shemalary ja­sa­lyp, saraptan ótken mátinder bas­paǵa daıyndaldy. Eń mańyzdysy, el aýma­ǵynda tarıh jáne sáýlet eskertkish­ter jınaǵyn daıyndaıtyn jumysshy toby qurylyp, bul iske bazalyq ǵyly­m­ı áleýeti zor memlekettik mekemeler tartyldy.

Sondaı-aq IýNESKO tizimine en­gi­zilgen mádenı jáne aralas mura ny­san­­daryn qorǵaý, olardyń aýmaǵy men aımaq­­tyq shekarasyn aıqyndaý jo­basy júzege asty. Nátıjesinde, ny­sandardyń qorǵalý aımaǵynyń kar­tasy ázirlenip, qujat mátinderi quras­ty­ryldy. Bul eskertkishterdiń qorǵalý aımaǵy negizinde túsindirmelik jazba jumystary atqarylyp, mańyzdy nysan­dar­dyń derekqoryn jasaý jumysy aıaq­taldy. Atap aıtqanda, arnaıy qa­byl­danǵan joba negizinde málimet baza­synyń ınteraktıvtik baǵdarlamasy ázirlendi.

Iаǵnı IýNESKO-nyń aldyn ala qa­byldaǵan nysandar tizimin málimet bazasyna engizý (redaksııalaý, skanerleý, formattaý) jáne grafıkalyq materıaldardy daıyndaý jumysta­ry sátti atqarylyp, dızaın formasyn ázirleý, baǵdarlamaǵa málimetter en­gizý men paıdalaný jumystary oı­da­ǵydaı oryndaldy. Interaktıvtik baǵ­d­arlamaǵa engizý úshin daıyndalǵan má­limettik baza men operasııalyq jú­ıe­ni aprobasııalaý, sonymen qatar ın­ter­feısti júzege asyrý jónindegi usy­nystar óz sheshimin tapty. Mysaly, Eshkiólmes kesheniniń qujaty qazaqsha, oryssha daıyndalyp, keshen­niń arheo­logııalyq kartasy men onyń qorǵa­latyn aımaǵy qosymsha berildi. Osy qosymshada ıllıýstrasııalyq tásilmen bezendirilgen albom, keshenniń negizgi ýchaskileri kórsetilgen karta, keshen es­kert­kishteri men landshafttarynyń fo­to­panoramasy, fotosýretteri men frag­mentteri qarastyryldy. Osy ba­ǵytta Ońtústik Qazaqstan men Jambyl oblysyndaǵy Qarataý jotasyndaǵy paleolıttik eskertkishterdi aldyn ala jáne muraǵattaǵy zertteýiniń esebi da­ıyndaldy. Bundaı kúrdeli jobalar bolashaqta Nursultan Ábishuly usyn­ǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy negizinde jal­ǵa­sa­dy dep kútilýde.

Mýzykalyq muralar jańǵyrtyldy

Baǵdarlamanyń taǵy bir mańyzdy jobasy – tarıh jáne mádenıet eskert­kishter jınaǵyn basyp shyǵarý ju­mystary. Bul óz kezeginde ǵylymı-anyq­­tamalyq ensıklopedııalyq basylym sanatyna jatqyzyldy. Sonymen qatar baǵdarlamada kórsetilgen joba­lardy oryndaý úshin – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ulttyq kitaphanasy ja­ny­nan Ulttyq kitap jádigerlerin ta­bý, sa­typ alý, kitaptar men kóne qoljaz­ba­lar­dy qalpyna keltirý jóninde, Pre­­zı­denttik mádenıet ortalyǵy baza­syn­da ulttyq tarıh úshin erekshe ma­ńyzy bar, Qazaqstan Respýblıkasy Orta­lyq memlekettik muraǵaty janynan Mu­ra­ǵat qujattarynyń saqtandyrý kóshir­mesin jasaý jáne qalpyna keltirý jó­ninde Murajaı qoryn qalyptastyrý jáne qalpyna keltirý maqsatynda orta­lyqtar quryldy.

Ásirese, mádenı mańyzy zor «Turan murasy» jobasy aıasynda – Qazaqstan tarıhynyń ónertaný, mádenıettaný, tarıhı-mádenı aspektilerin qamtıtyn jınaqtar men ǵylymı eńbekterdiń bas­­pa serııalary ázirlendi. Jobany jú­ze­ge asyrý josparyna sáıkes, osy se­rııa­­lardyń «Aral-Kaspııdiń tarı­hy men mádenıeti» atty birinshi kita­by jaryq kórdi. «Saryarqa – dala órke­nıetiniń besigi» atty ǵylymı jı­naq­qa materıal­dar jınaldy. Jınaq «Ta­rıh», «Arheologııa», «Etnografııa», «О́ner. Sáýlet. Mýzyka» atty úsh bólim­nen quraldy.

Sonymen qatar «Qazaq halqynyń dástúrleri men ádet-ǵuryptary» sózdigin daıyndaý jumystary júrgizildi. Sóz­dikti daıyndaý maqsatynda úılený ádet-ǵuryptary, balalardy tárbıeleý salt-dástúri týraly, dinı ádet-ǵuryptar men merekeler, qazaqtardyń nanymdary men tanymdary, januıalyq, sharýashylyq, óndiristik jáne qolóneri jaıly ǵylymı ádebıetter zerdelenip, tıisti materıaldar jınaldy.

Baǵdarlama aıasynda at­qa­rylǵan taǵy bir ıgi is – halqymyz­dyń ejel­gi rýhanı qazynasy ulttyq mýzyka mura­larynyń jańǵyrtylýy. Atap aıtar bolsaq, Qurmanǵazy atyn­daǵy Qazaq memlekettik konservatorııa qo­ry­nan, elimizdiń muraǵattary men qoı­m­a­laryndaǵy asa kórnekti aýyz­eki kásibı dástúrde oryndaýshy – mýzy­kanttardyń fonojazbalary qal­pyna keltirip, qazirgi zamanǵy aýdıo­tasymaldaýshylarǵa qóshirý jobasyn júzege asyryldy. Osy maqsatta Orta­lyq memlekettik kınematografııa men dybysjazba muraǵatynyń janynan sı­rek únjazbalardy saqtandyrý qory qurylyp, qazirgi zaman talabyna saı, aýdıotasymaldaýshylarǵa dybysjazbalar men beınematerıaldardy jazyp alý úshin arnaıy qondyrǵylar satyp alyndy. «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy 255 qazaqtyń eski kúılerin aýdıotasyǵyshtarǵa jazyp shyǵardy.

Sońǵy jańalyqtar

Jetim kórseń, jebeı júr

Aımaqtar • Keshe

Ar aldynda arylý

Rýhanııat • Keshe

Talanttar Otanyn tastap ketkende...

Rýhanııat • Keshe

Kedeı elderge kómek

Ekonomıka • Keshe

Ǵasyr ájimi

О́ner • Keshe

Ǵazymbektiń ǵazız beınesi

Aımaqtar • Keshe

Almatyǵa jaryq qaıta berildi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar