Eldiń rýhyn serpiltip, eńsesin kótergen, sóıtip, eldigimizdiń eren úlgisin pash etken «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy ekenin barsha jurt biledi.
Naqty aıtar bolsaq, 2003 jyly Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezıdent «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn jarııa etip, ony júzege asyrýdy Úkimetke tapsyrǵan edi. Baǵdarlamanyń is-sharalaryn ázirleýshi, uıymdastyrýshy, úılestirýshi ortalyq memlekettik organ retinde Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi belgilendi.
Elbasy belgili merzim qoıyp tapsyrǵan baǵdarlamany ázirleý jumysy memlekettik deńgeıde buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan asa kúrdeli joba bolǵandyqtan, birshama ýaqytqa sozylyp ketti. О́ıtkeni, munshalyqty aýqymdy jobaǵa neni engizý kerek, neni qoıa turý kerektigin, onyń krıterıılerin anyqtaýda, talaby men talǵamyna kelgende kópshiligimiz abdyrap qaldyq. Osy túbirli máselelerdi sheshýde sol kezdegi mınıstr Muhtar Qul-Muhammed óziniń alǵyrlyǵy men biliktiligin taǵy tanytty. Men bastyqpyn demedi, qolyna qalam alyp, bizben birge baǵdarlama jasaýdyń qara jumysyna aralasyp ketti. Aldymen baǵdarlamanyń Tujyrymdamasyn ázirlep, bekittirdi. Mınıstrliktiń qyzmetkeri Asqar Smaǵulovty eki márte Máskeýge jiberip, ol jaqtan qap-qap kitap aldyrtty. Áıteýir, túni boıy uıyqtamaı kitap aqtaryp, qaǵaz qoparyp, jumysqa kózi qyzaryp sharshap kelip júrgenine biz kýámiz. Ǵalymdarmen keńesti, mamandarmen pikirlesti, súrlenip jatyp qalǵan muraǵattardy kótertti. Sóıtip, «Álemdik tarıhı oı sana» 10 tom, «Qazaqstan tarıhy ejelgi dúnıe shyǵarmalarynda» 2 tom, «Qazaqstan tarıhy IH-HVII ǵasyrlardaǵy arab derekkózderinde» 3 tom, «Qazaqstan tarıhy V-HVII ǵasyrlardaǵy ıran-parsy derekkózderinde» 5 tom, «Qazaqstan tarıhy HV-HH ǵasyrlardaǵy túrkitildi derekkózderde» 5 tom, «Qazaqstan tarıhy qytaı derekkózderinde» 5 tom, «Qazaqstan tarıhy mońǵol derekkózderinde» 3 tom, «Qazaqstan tarıhy HVI-HH ǵasyrlardaǵy orys derekkózderinde» 10 tom, «Qazaqstan tarıhy HII-HH ǵasyrlardaǵy Batys derekkózderinde» 10 tom, «Álemdik fılosofııalyq mura» 20 tom, «Álemdik mádenıettaný oı-sanasy» 10 tom, «Álemdik áleýmettaný oı-sanasy» 10 tom, «Álemdik saıasattaný oı-sanasy» 10 tom, «Ekonomıkalyq klassıka» 10 tom, «Álemdik psıhologııa» 10 tom, «Álemdik psıhologııa oı-sanasy» 10 tom shyǵaramyz dep josparlatty. Apyr-aý, munshalyqty materıaldardy qalaı, qaıdan tabamyz dep mamandar mınıstrdiń bul sıfrlaryna kúdik keltirip, bastaryn shaıqasty. Halqymyzdyń «kóz qorqaq, qol batyr» deıtini ras eken, arada 7-8 jyl ótkende osylardyń keıbiriniń jınaqtalǵan materıaldary atalǵan tomdyqtarǵa syımaı, olarǵa 3,5,10 tomnan qosymsha bólinip jatty.
Al arheologııalyq qazba zertteýlerin retteý, tarıhı-mádenı eskertkishterdi qalpyna keltirý, restavrasııalaý nysandaryn túzip, suryptaý, shetelderge tarıhı-etnografııalyq ekspedısııalar kestesin jasap, olardy Baǵdarlamanyń is-sharalar josparyna engizý máselesimen sol kezdegi vıse-mınıstr Ermek Amanshaevtyń toby aınalysty.
Bizge dýaly aýyz jazýshylarmen, Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen, Jazýshylar odaǵymen keńese otyryp, álemdik kórkem ádebıettiń klassıkalyq 100 tomyn tizý, ensıklopedııalyq anyqtamalyq ádebıetterdi naqtylaý tapsyryldy.
Al qazaq folklorynyń kóp tomdyǵyna kelsek, mınıstr aldymen Aqseleý Seıdimbekti shaqyrdy. Ol áńgimege men de qatysqan edim. «Aqa, burynnan qazaq folkloryn júz tom etip shyǵarý kerek dep ár jerde aıtyp júrgenińizdi bilemin. Sol sózińizde negiz bar ma? Júz tomdyq dep josparlap alyp, erteńgi kúni uıatqa qalyp júrmeımiz be?!» degen maǵynada áńgime ótti. Aqań, taza ǵalymdyǵynan buryn shejireligi basym, talantty qalamger aǵamyz ǵoı. Ol kisi «Qazaqtyń halyq ádebıeti» degen aıdarmen buryn jaryq kórgen 17 tomdy qosqanda, jalpy qazirdiń ózinde folklordyń 50 tomdyǵy daıyn ekenin jetkizdi.
Kelesi keleli áńgime áıgili folklorshy, akademık Seıit Qasqabasov aǵamyzben boldy. Ol kisi bizdiń arhıvimizde folklorlyq qazyna asa mol ekenin, neler bir qundy materıaldar jatqanyn, keńes zamanynda olardyń talaıyn jaryqqa shyǵarý túgili, jatqan jerinen qozǵaýǵa da ruqsat etilmegenin sóz etti. Ol materıaldardyń bári de eski, kúlge aınalyp joǵalyp ketýdiń aldynda turǵan, bári de qadim jazýymen saqtalǵan eken. Búginde ol jazýdy tanıtyn mamandar múldem sıredi. Qazaq bir dúnıesimen maqtanar bolsa – ol aýyz ádebıetiniń teńdesi joq eren úlgilerimen, folklorymen maqtanatyny sózsiz. Sondyqtan, sórelerde shań basyp, qushaq-qushaq súrlenip jatqan qaǵazdar júz tomnan asyp ketýi de múmkin degendeı tujyrym jasady.
Seıit aǵamyz ár tomǵa qandaı materıal, ne dúnıe engizýge bolatynyn taldap-taratyp, júztomdyqtyń qurylymyn jasap ákeldi. Osy joba negiz bolyp, mınıstr baǵdarlamaǵa qazaq folkloryn «Babalar sózi» degen ataýmen júz tom etip bekittirdi.
Baǵdarlamanyń is-sharalar jobasy daıyn bolǵan kezde ony júzege asyrýshy Qoǵamdyq keńes quryldy. Qoǵamdyq keńeske alǵashqy tóraǵa – sol kezdegi vıse-premer, ulttyq rýhanııatymyzdyń úlken janashyry Imanǵalı Tasmaǵambetov belgilendi. Keıinnen Keńes jumysynyń oıdaǵydaı jalǵasyp, belsendi qarqyn alýyna Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev qyrýar eńbek sińirgenin aıtýǵa tıispin. Sońǵy jyldary Keńes jumysyn Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Baǵlan Maılybaev júrgizip, baǵdarlamany aıaǵyna deıin jetkizdi, sátti qorytyndylady.
Baǵdarlamanyń eń iri jobasyn – «Babalar sóziniń» 100 tomdyǵyn aıaqtaýǵa basshylyq jasaý keıingi kezde taǵy da osy istiń bastaýynda turǵan Muhtar Qul-Muhammedke júkteldi. Bul jobanyń kóńildegideı júzege asýyna Muhtar Abrarulynyń óz isin baspagerlikten bastaǵany kóp kómektesti deı alamyz.
Endi, minekı, arada 10 jyl ótkende ár saladan belgilengen kóptomdyqtardyń bári de jarqyrap jaryqqa shyqty. Sóıtip, olar qalyń oqyrmannyń kózaıymyna, Qazaqstan ǵylymynyń ıgiligine aınalýda. Arheologııalyq qazba muralary da, etnografııalyq ekspedısııa materıaldary da jınaqtalyp, naqty júıege tústi. Qazaqtyń talaıly taǵdyrynda aıshyqty orny bar kóptegen tarıhı-mádenı nysandar qalpyna keltirildi. Qol jetken sol jetistikterdiń qatarynda «Babalar sóziniń» alar orny bólekshe... Buǵan deıin ár jerde shashylyp, quryp ketýdiń az-aq aldynda qalǵan halqymyzdyń rýhanı murasy 100 tomǵa jınaqtalyp, óziniń máńgi ólmes ómirine bet aldy. Bul qýanysh – el mártebesi, memleket abyroıy. Tasqa basylǵan osynaý mol mura endigi kezekte qazaq halqynyń baǵa jetpes qazynasyna, keler urpaqtyń baqılyq ıgiligine aınalady. Máńgilik El bolýdyń bul da bir kemel kepili.
Shyntýaıtynda, áli de 10-15 tomǵa jetetin materıaldar bar dese-di mamandar. Jáıi kelse olar da aldaǵy ýaqytta retimen jaryqqa shyǵa jatar. Biraq, aldymen mádenı ómirimizdegi mynaý jarqyn jańalyqtyń maǵynasyn túsinip, tereńine boılap, bir túıindep alǵan jón sekildi. Eń bastysy – bul tomdyqtar álemde analogy joq biregeı basylym ekenin árbir qazaqtyń bilip júrgeni, árdaıym aıtyp júrgeni, qashanda maqtanysh etip júrgeni jón bolmaq.
Sóz retinde, arhıv sórelerinde jatqan qısapsyz qoljazbalardy burqyratyp shańyn qaǵyp, qadim jazýynan kırıllısaǵa aýdarý kóp-kóp qıyndyq týdyrǵanyn aıtý paryz. О́ıtkeni, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda kóne qadimdi taldaı biletin úsh-tórt maman ǵana bar eken. Olar ınstıtýttaǵy óziniń tikeleı mindetimen qosa, osy Qoǵamdyq keńestiń jumysyn da kóz maıyn taýysyp, shańǵa tunshyǵyp, túshkirip-pysqyryp júrse de, on jylǵa jýyq izdenis jasap, abyroımen atqaryp shyqty. Sóıtip, olardyń jylyna 9-10 kitaptan artyq daıyndaýǵa múmkindigi bolmady. Biz ony da túsindik, tyqaqtap mazalaryn ala bermedik. Bastaǵan isti abyroımen aıaqtasaq dep arman ettik.
Inshalla, búginde sol armanǵa da jettik...
Aıtaıyn degenim – «Babalar sózi» júz tomdyǵy qalaı bastalyp, oqyrmanǵa jol tartqany týraly qysqasha málimet berý edi.
Osy ıgi istiń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen qolǵa alynǵany, Prezıdenttiń halyq murasyna mundaılyq naqty qamqorlyq kórsetkeni, bar jaǵdaıdy jasap bergeni – bizdiń memleket retindegi mereıimiz, ult retindegi uly jetistigimiz.
Álibek ASQAR,
«Mádenı mura» baǵdarlamasy
Qoǵamdyq keńesiniń burynǵy
jaýapty hatshysy.
