Másele oqýshyda ǵana ma?
Qoǵam arasynda, ásirese áleýmettik jelilerde ǵylym men bilim áleminde álemdik dodalarda daralanǵan darabozdardy jazbaıdy dep jýrnalısterdi jıi jazǵyrady. Bıylǵy halyqaralyq olımpıadadan altyn medal alǵan balanyń jetistigin jarııalaǵymyz keldi. Sózden nátıje shyǵarý úshin ǵana emes, ózimiz de shoý men toıdan góri ǵylym, bilimdi nasıhattaýǵa múddeli bolǵandyqtan jazýǵa qulyq tanyttyq. Dırektory orynbasaryna, ol muǵalimge, muǵalim kelesi muǵalimge, onysy oqýshyǵa siltep, ázer degende jetip habarlassaq: «Sózimdi jazyp alyp, shyǵarǵanyńyz úshin maǵan qalamaqy tóleısizder me?», deıdi. Ol týraly materıal shyqsa, fılantroptar men rektorlardyń kózine túsýi múmkin ekenin, odan ári qoldaýǵa jol ashylatynyn aıttyq. Sózimizdi sońyna deıin jetkize tyńdamastan tutqany tastaı saldy.
Jas býynnyń baǵyty basqa, oılaý júıesi bólek qoı. Múmkin bir bilmeıtinimiz, biz túsinbeı turǵan tusy bar shyǵar, talqylaý kerek-aq. Mine, osyndaı maqsatta áleýmettik jelidegi paraqshamyzǵa: «Kóbi jýrnalısterdi shoýdan ózgeni jazbaıdy dep jazǵyrady. Jarııalaıyq desek, jaǵdaı mynadaı», dep jazdyq.
Sonda jeli qoldanýshylar arasynda: «Balaniki durys. Eńbek pen sózge aqy tólenýi kerek. Kapıtalızm zańy. Shetelde ár suhbat satylady» nemese «Saqalyn satqan káriden, aqylyn satqan jas artyq», dep burmalanǵan qanatty sózben balany jaqtaǵandar boldy. Ekinshi jaǵynan júldeger-jasóspirimdi «juldyz dertine shaldyqty», dep dattaǵandar da boldy.
Jeliniń «jeli» gýildep turǵan zaman ǵoı. Artynsha álgi olımpıada jeńimpazynyń muǵalimi (qaıdan tapqanyn bilmeımiz) nómirimizdi taýyp alyp, qońyraýlatyp tur. Oqý oshaǵyn, oqýshynyń aty-jónin, qaıdan ekenin kórsetpesek te jazbamyzdy óshirýdi surady. О́tinishin oryndadyq. Biraq balanyń mundaı áreketke ne sebepten barǵanyn búkpesiz baıandaǵanda ǵana ótinishiniń oryndalatynyn jetkizdik. Sebebi bul ózge jeńimpaz balalardyń kókeıindegi másele bolýy ábden múmkin ǵoı degen oıda boldyq. Boljamymyz teris shyqpapty.
«Biz balalardy olımpıadaǵa óz erkimizben, eshkimnen qandaı da bir qarjylyq qoldaý kútpesten daıarlaımyz. Balalar da túrli bilim báıgelerine ata-anasynyń qaltasyn «qaǵyp» barady. Mysaly, siz habarlasqan oqýshy memleketten eshqandaı kómek almastan áke-sheshesiniń qarjysymen olımpıadaǵa qatysyp keldi. Negizi mundaı jaǵdaıda oblystyq «Daryn» ortalyǵy tóleýi tıis-tin. Biraq bizdiń óńirde ortalyq byltyr ǵana ashylǵandyqtan altyn medal alǵan halyqaralyq olımpıadaǵa deıingi 2018 jáne 2019 jylǵy olımpıadalarda (respýblıkalyq, halyqaralyq) bala ata-anasynyń aqshasymen bardy. Keıbir jarystardyń shyǵynyn mektep dırektory atsalysyp, oqý oshaǵy atynan tólep turdy. Degenmen áke-sheshesi balanyń jatyn jerine, júrip-turýyna tóledi ǵoı. Onyń ústine sizder habarlasqanda jolda da sol olımpıadaǵa qatysý kezinde biraz qıynshylyqqa keziktik. Karantınde «qamalyp», eki apta ýaqyt ótkizip kelgende jýrnalıster tolassyz habarlasty. Ol mundaı ashyqtyqqa úırenbegen ǵoı. Oǵan qosa bir nárseni qaıtalap aıta bergennen de mazasy qashqan bolar», dep bir toqtady jeńimpazdyń muǵalimi.
Tapsyrma men talaptan týǵan sheshim
Iá, balanyń jaıyn túrli tarapqa tartyp talqylaı berýge bolady. Muǵalimi aıtqan medıaǵa úırenbeýi de másele emes, aldyn ala kóp qaıtalanatyn suraqtarǵa jaýabyn daıyndap qoıyp ýaqytty da, júıkeni de qurtpaıtyn jol taba alasyz. Bizdi oılantqany – muǵalimniń sonaý jerge oqýshynyń ata-anasy bergen aqshamen barǵanyn aıtqanynda. Jáne osy sóıleminde daýysyndaǵy qynjylysty anyq baıqadyq. Qynjylysy oryndy ma? Bizdińshe, oryndy. О́ıtkeni bir balanyń basyndaǵy jaǵdaı Qazaqstan atynan halyqaralyq olımpıadaǵa qatysyp júrgen basqa da oqýshylarda kezdesýi múmkin.
Memleket basshysy Q.Toqaev osy túıtkildiń túıinin dóp basqandaı, halyqqa Joldaýynda: «Bıyl birneshe oqýshy halyqaralyq pán olımpıadalarynyń jeńimpazdary men júldegerleri atandy. Ondaı daryndy balalarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý qajet. Biz olarǵa joǵary oqý ornyna túsý úshin konkýrstan tys granttar beremiz. Bir rettik aqshalaı syıaqy da tóleımiz», dedi.
Osydan soń «Syıaqynyń mólsheri qandaı bolady?» degen suraq kóptiń kókeıinde turdy. Joldaý jarııalanǵannan keıin kóp uzamaı Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov óziniń áleýmettik jelidegi resmı paraqshasynda:
«Daryndy balalardy qoldaý úshin Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes konkýrsqa qatyspaı-aq granttar berý, sondaı-aq birjolǵy aqshalaı syıaqylar kózdeledi: altyn medal úshin keminde 1 500 AEK, kúmis medalǵa – 1 000 AEK, qola medalǵa 500 AEK usynylady», dep jazdy. Bıylǵy 1 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) – 2 917 teńge. Sonda altyn medal alǵan oqýshy bir ret 4 mln 375 myń 500 teńgelik aqshalaı syıaqy alady. Al kúmis medal ıegeri 2 mln 917 myń teńge, qola medal ıesi 1 mln 458 myń 500 teńgege qol jetkizedi.
Shyny kerek, bul – óte úlken jetistik. Sebebi buǵan deıin olımpıadadan oq boıy ozyq shyǵyp, eldiń namysyn shetelde qorǵaǵan órenderimizge memlekettiń atynan mundaı yntalandyrý bolǵan joq. Desek te Memleket basshysy oqýshylardy ǵana emes, olardy daıarlaǵan muǵalimderin de qalys qaldyrmaýdy, moraldyq jáne materıaldyq turǵydan yntalandyrýdy tapsyrǵan-tyn. Buǵan qatysty mınıstr A.Aımaǵambetov: «Halyqaralyq olımpıadalardyń júldegerlerin daıyndaǵan pedagogterdi qoldaý sharalary kózdeledi», dep qysqa qaıyrdy. Osy oraıda «Naqty qandaı qoldaý sharalary kózdelgen? Aqshalaı syıaqy ma, bolsa qandaı mólsherde? Álde shıpajaıǵa joldama ma, bolsa qaıda?» degen suraq týatyny zańdy. Saýalymyzdy tıisti vedomstvoǵa joldadyq. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen: «Qazirgi ýaqytta «Pedagog mártebesi týraly» zańyna ózgerister engizilýde. Halyqaralyq pán olımpıadalarynyń jeńimpazdary men júldegerlerin daıyndaǵan pedagogterdi birjolǵy aqshalaı syıaqymen qamtamasyz etý bóliginde túzetý qarastyryldy», degen jaýap aldyq. Anyǵyraq aıtar bolsaq, «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń 9-baby 3-tarmaǵynda: «Jergilikti atqarýshy organdar birjolǵy syıaqy tóleı otyryp nemese onsyz, jergilikti erekshelik belgileri men qurmetti ataqtardy taǵaıyndaý jáne yntalandyrýdyń ózge de nysandary arqyly, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda belgilengen merekelik kúnderge oraı pedagogterdi kótermeleýdiń qosymsha sharalaryn belgileýge quqyly», delingen.
Biraq munda, birinshiden, «syıaqy taǵaıyndaýǵa mindetti» delinbegen. Sol sebepti bir ákimdik muǵalimge kólik mingizip jatsa, bir eldegi ekinshi ákimdik alǵys hatpen marapattap qoıa salýy múmkin. Ekinshiden, «olımpıada júldegerlerin daıyndaǵan muǵalimderge» dep naqty kórsetilmegen. Sodan da bir óńirde pedagog jaı ǵana qoǵamdyq belsendiligi úshin, kelesi bir oblysta tórt jyldap oqýshyny olımpıadaǵa daıyndaǵan muǵalim syıaqy alady. Sondyqtan zańǵa túzetý osy baǵytta engizilse, quba-qup.
Tarazyǵa tartqanda...
Tarazylap kóreıikshi. Tarazynyń eki jaǵynda halyqaralyq olımpıadadan júlde alǵan sportshy men oqýshy tur delik. «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Tımýr Seıitqazyuly halyqaralyq pán olımpıadasyna qatysýshylardyń jolyna, tamaǵyna, turatyn jerine memleket tarapynan, ıaǵnı osy ortalyq arqyly tólenetinin jetkizdi.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen másele sheshimin taýyp jatyr ǵoı. Endi halyqaralyq pán olımpıadasynyń jeńimpazdaryna joǵaryda atalyp ótken bir rettik aqshalaı syıaqyǵa qosa taǵy elimizdegi kez kelgen joǵary oqý ornyna grant taǵaıyndalady. Al Qazaqstan atynan bilim báıgesine baratyn oqýshylarǵa jasalatyn jaǵdaıǵa kelsek, birshama nárse jolǵa qoıylǵan. Máselen, respýblıkalyq pán olımpıadasynyń júldegerlerin jınap, áýeli oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizemiz. Sol oqý-jattyǵýdan jaqsy nátıje kórsetkenderdi iriktep, shetelde elimizdiń namysyn qorǵaıtyn Qazaqstan komandasyn jasaqtaımyz. Oqý-jattyqtyrý jıynyna qatysatyn respýblıkalyq deńgeıde irikteýden ótken oqýshylarǵa turatyn jeri men tamaǵyna tóleımiz. Al olardyń jol shyǵynyna jergilikti atqarýshy organnan, ıaǵnı bilim basqarmalarynan aqsha bólinedi», dedi T.Seıitqazyuly.
Biz «Sporttyq olımpıadalarǵa Qazaqstan atynan qatysatyn sportshylarǵa tórt jyl boıyna daıyndalýyna, jattyǵýyna memleketten qarjy qarastyrylady. Jattyqtyrýshylaryna da jaǵdaı jasalady. Pándik olımpıadaǵa daıyndaıtyn muǵalimder de bir balany jattyqtyrýǵa kemi 3-4 jyl ketetinin aıtady. Sondaı jaǵdaı muǵalimderge de qarastyrylǵan ba?» dep suradyq. Saýalymyzǵa «Daryn» ortalyǵynyń dırektory: «Muǵalimderge oqýshylardy olımpıadaǵa daıyndaǵan kezde qosymsha saǵat beriledi. Mekteptegi saǵattar ınvarıantty komponent, ıaǵnı mindetti sabaqtarǵa jáne varıatıvti komponent, ıaǵnı qosymsha jumystarǵa dep bólinedi. Sol qosymsha jumysqa bólingen saǵat, jalaqysyna ústemeaqy retinde qosylady. О́zim buǵan deıin mektepte de jumys istedim, dırektorlyq qyzmetimde olımpıadaǵa oqýshylar daıyndaımyn dep kelgen muǵalimderge qosymsha saǵat qarastyrdym. Nátıjesi joǵary bolyp jatsa, kóbeıtýge tyrystym. Bul – endi mektep basshylyǵyna da baılanysty», dep jaýap berdi.
Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, halyqaralyq olımpıadaǵa baratyn oqýshylardyń mı qyzmetin jaqsartýǵa shokolad pen sýsynǵa aqsha bólinedi eken. Buǵan shamamen ár balaǵa 1000 teńge jumsalady desek, 31 myń teńge (jyl saıyn olımpıadaǵa 31 bala barady) ketedi. Osy somany 4-ke kóbeıtsek, 124 myń teńge shyǵady, bul – tórt jylǵa bólinetin qarajat. Al Ulttyq olımpıada komıtetiniń bas dırektory Nurlan Nógerbek bir aıdaı buryn Bas Assambleıanyń otyrysynda: «Ulttyq qurama komandalarynyń múshelerine sporttyq taǵam satyp alýǵa 110 mln teńge jumsaldy», dedi. Bul bir jylǵa bólingen aqsha ma, álde bir sıklge, ıaǵnı olımpıada daıyndyǵy men ótkiziletin tórt jyldyq kezeńge qarastyrylǵan qarajat pa, ony bilmedik. Komıtet ókiline habarlasyp ta anyqtaı almadyq. Áıteýir sportshy men oqýshyǵa bólingen qarajattyń ara qashyqtyǵy jer men kókteı ekeni kórinip tur.
Iá, tarazylaý úshin aqparat alǵymyz kelgenin bilgen komıtet ókiliniń aıtqanyndaı, salystyrýǵa da kelmeıtin dúnıe shyǵar. Alaıda biz oqýshy men sportshy dep emes, bilim-ǵylym, ónertabys pen sport dep qaraıyqshy. Álemdi, tipti adamzatty bilim men ǵylym ıgergender basqaryp, onymen qoımaı elin damytyp, ekonomıkasyn qaryshtatyp otyrǵanyn eskersek, biz úshin tarazynyń qaı jaǵy basym bolýǵa tıis edi? «Sport – densaýlyq kepili» dep ýáj aıtatyndar bolar, biraq bul – buqaralyq sport emes. Odan qaldy, «kásipqoı sporttyń jetistigimen halyqaralyq bedelimizdi kóterip otyrmyz» degen argýmentti alǵa tartatyndar tabylady. Solaı desek, ǵylym men tehnologııany, sapaly bilimdi birinshi orynǵa qoıǵan araldyń ortasyndaǵy Japonııa men joqtan bar jasaǵan Izraıl qazir qaı deńgeıde? Osyndaı suraq týǵanda qaıtadan tarazylaı bastaısyń. Sodan álemdik oqýshylardan oq boıy ozyp, altyn medal alǵan bilim báıgesiniń jeńimpazy men dúnıejúzilik sport dodadasynan daralanǵan altyn medal ıegerine jasalatyn jaǵdaı teńespese de shamalansa eken deısiń...
