1920 jyly Qazaqstanda halyq sany 5 mıllıonnan kem bolmaǵan

Sol zulmattyń kesirinen qyrylyp qalmaǵanda, halqymyzdyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi. Tarıhymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti, ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek», degen bolatyn.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda «Otandyq jáne sheteldik ǵylymı ádebıettegi 1921-1922 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy ashtyq» ta­qy­rybyna oraı ótken dóńgelek ústelde mamandar keńestik memleket tarıhynyń «jabyq» taqyryptaryn jan-jaqty zer­deleýdiń pisip-jetilgendigin alǵa tart­ty. Instıtýt dırektory Zııabek Qabyl­dınov alqaly jıynda bul máseleni jú­ıeli túrde, jazba derekter men aýyzsha má­li­metterdi sıntezdeı otyryp, zertteý qajettigine nazar aýdarsa, ǵalymdar jaǵy óz tájirıbelerimen bólisti.

Tarıhshy mamandardyń dereginshe, 30-jyldardyń basyndaǵy ashtyqty zertteýge kóp kóńil bólinip, aldyńǵy jappaı ashtyq birshama «kóleńkede» qalyp qoıǵandyqtan, júıeli zertteý nysanyna aınala almady. 1917 jyly bılikke eldi, sonyń ishinde qazaq ólkesin basqarýdyń kúshtik jáne komandalyq-ákimshilik ádis­terin qoldanǵan bolshevıkter kelgeni belgili... Sol tustardaǵy oqıǵalardan beri 100 jyl ótse de, asharshylyqtyń sebep­teri, aýqymy men saldary áli kúnge deıin otandyq jáne sheteldik tarıhnamada tıisti baǵasyn almaı, qalyń jurtshylyqqa usynylmaı keledi. 20-jyldardyń basynda ashtyqtan qaza tapqandardyń sanyn anyqtaý týraly másele áli kúnge deıin ashyq kúıinde qalyp otyr.

Osy oraıda Memleket tarıhy ıns­tıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Erkin Ábil­diń zertteýlerine kóz júgirtsek, keńes­tik tarıhı ádebıettegi 1921-1922 jyldar­daǵy asharshylyq taqyryby qazaq halqy úshin úlken tragedııa, alaıda obektıvti zertteýde kóptegen qıyndyqtar bar. Ǵa­lym­nyń aıtýynsha, asharshylyq taqyryby ǵylymı fenomen retinde zertteýdi qajet etetindigine qaramastan, kóp jaǵdaı­da emosııaǵa boı aldyryp jatamyz. De­­gen­men, birinshiden, asharshylyqty áleý­mettik qubylys retinde qarastyrý qajet. О́ıtkeni asharshylyq qazaqtar­dyń dástúrli áleýmettik jaǵdaıynyń óz­gerýine, qazaq qoǵamdastyǵynyń ydyra­ýyna soqtyrdy. Ekinshiden, asharshy­lyq­ty ekonomıkalyq qubylys retinde qaras­ty­rý mańyzdy. Onyń saldarynan qazaqtar­dyń dástúrli mal sharýashylyǵy joıy­lyp, ekonomıkalyq transformasııalanýyna áser etti. Úshinshiden, asharshylyq – saıa­sı qubylys. Ol qazaq qoǵamyndaǵy dás­túrli elıtanyń álsireýine yqpal etti. Tórtinshiden, zamanaýı tarıhta ashar­shylyqty geografııalyq turǵydan zerttemeı kelemiz. Sońǵy jyldary ótken ǵa­syr­dyń 20-30-jyldaryndaǵy ashar­shylyqta bolshevıkterdiń saıasatyn qa­laıda aqtaýǵa bolatyndyǵyna baıla­nysty birqatar eńbekter jaryq kór­geni belgili. Zertteýshiler kóp jaǵdaıda ashar­­shy­lyq kóshpendi sharýashylyqtyń par­manentti jaǵdaıy ekenin aıtyp júr. Osy asharshylyqpen kúres strategııasy qanshalyqty dástúrli boldy? 1920-1930 jyldarda bul strategııa nege nátıjesin bermedi? Osy turǵydan alǵanda onyń etnografııalyq aspektisi, sondaı-aq bul oqı­ǵanyń hronologııasy qosymsha zert­teýdi qajet etedi.

«1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq: 1921-1923 jyldarda jaryq kórgen basylymdarda» taqyrybyndaǵy zertteýinde tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, «Ortalyq memlekettik arhıv» RMM dırektory Sábıt Shildebaı «Ashtyqqa baılanysty osy jyldarda qandaı kitaptar shyqty, basylymdar men jýrnaldarda qandaı derekter jaryq kórdi?» degen saýalǵa jaýap bere kelip, tómendegi derekterdi ortaǵa saldy. Ǵalymnyń zertteýlerine qaraǵanda, asharshylyq Qazaqstannyń bes gýbernııasy men bir ýezin ǵana emes, sonymen birge Reseıdiń 30-dan astam gýber­nııasyn qamtydy. «Sol jyldary Qazaqstanda jumys istegen, keıinnen ashar­shylyqqa baılanysty kitap jazǵan I.Mardarovskıı Reseıdiń 36 gýbernııasynda ashtyq bolyp, 33 mln-nan
astam adam ashtyqqa ushyrady dep kórse­tedi. Al resmı málimetke sáıkes, re­seı­lik ǵalymdar 35 gýbernııany mekendegen 90 mıllıon halyqtyń 40 mıllıony ashtyqtyń aýyr zardabyn shekken dep qorytyndy jasap otyr. Biraq resmı málimetterde sol kezeńdegi qorytyndy boıynsha 22 558 550 adam osy alapat ashtyqtyń zardabyn tartty dep kór­se­tilgen. Ásirese, Samara, Saratov, Po­vol­je, Ońtústik Ýkraına, Qyrym, Bash­qurt­stan, Prıýrale jáne Batys Sibir aımaq­tarynda asharshy­lyq qatty bol­ǵan. Al Qazaqstandaǵy ash­tyq zardabynyń qanshalyqty bolǵanyn bilý úshin 1920, 1926 jyldardaǵy sanaq málimetteri negizinde qorytyndy jasaı alamyz», deıdi tarıhshy. Sonymen birge 1922 jyldyń sońynda jáne 1923 jyldary júrgizilgen aýyl sharýashylyǵy sanaqtary bar. Ol halyqtan alym-salyq jınaý maqsatynda júrgizilgen bolatyn. 1920 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha qalada, aýylda, temir jol boıynda qansha halyq turǵany kórsetiledi. Osy jylǵy málimet boıynsha Qazaqstanda jalpy 4 938 383 adam esepke alynǵan. Bul sanaqtyń málimetteri 1923 jyly shyqqan. Onda qaı gýbernııa, ýezde qansha halyq turatyny, olardyń ulttyq, jynystyq quramy taldanyp kórsetilgen. О́kinishke qaraı, osy kezeńdegi demografııalyq máselege qatysty shyqqan kóptegen zertteýlerde negizinen sol málimetterdiń qamtylmaǵanyn kóremiz. Aldaǵy ýaqytta osy máselege ǵalymdar nazar aýdarsa degen tarıhshy «1923 jylǵy málimet bo­ıynsha Qazaqstandaǵy halyq sany 3 786 910 adam bolǵandyǵyn aıtady. 1920-1923 jyldardaǵy eki sanaqty salystyrǵan­­da Qazaqstanda 1 151 473 adamǵa kemige­nine kóz jetkizýge bolady. Biraq 20-jyl­dar­­daǵy sanaqqa Qazaqstandaǵy áskerı oryn­dardyń adamdary men kóship-qonyp júrgenderden kirmeı qalǵandary bar ekenin eskerý kerek. Sonda 1920 jyly Qazaq­standa halyq sanynyń 5 mıllıon­nan kem bolmaǵanyn baıqaımyz», dep atap ótip, Máskeý muraǵatyndaǵy zertteý jumys­taryna keńinen toqtala otyryp, al­daǵy ýaqytta zertteýshi-ǵalymdar qaperde ustaýy qajet degen derektermen bólisti.

A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD doktory Raýan Baıdaly jáne I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń 2-kýrs magıstranty Nurkeldi Perızat zertteý­shi-ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qur­bandarynyń naqty sany týraly ortaq pa­ıymnyń joqty­ǵyn alǵa tartty. Osy oraıda tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetter­di asa muqııat zerdeleý kerektigin usyn­ǵan olar júıeli zertteý qajet degen piki­rin bildire kelip, «1921-1922 jyldarda­ǵy Qostanaı gýbernııasyndaǵy asharshy­lyq» zertteýinde Qostanaı gýbernııasyn­daǵy ashtyqtan halyqtyń qalaı kúızelge­nin naqty derektermen sıpattaıdy: 1921 jy­ly 8-16 naýryz aralyǵynda Reseı Kom­mýnıstik partııasynyń H sezi ótip, onda jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshý týraly sheshim qabyldandy. Sezd sheshimderiniń oryndalýy Qazaqstannyń damýyndaǵy qıyn kezeń – asharshylyqpen sáıkes keldi. Qazaqstannyń kópshilik aýdandary etek jaıǵan asharshylyq qursaýynda qaldy. Oral, Orynbor, Qostanaı, Bókeı, Aqtóbe gýbernııalarynda sebilgen astyq qatty qurǵaqshylyqtan shyqpaı qaldy, shyqqandary jazǵy ystyqta qýrap qaldy. Mal ósirýmen aınalysatyn kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli aýdandardaǵy jaıy­lymdar men shabyndyqtar tolyqtaı kúıip ketti. Onyń ústine 1920-1921 jyl­dardaǵy uzaqqa sozylǵan qatal qys Torǵaı ýezinde maldyń jappaı qyry­lýyna ákep soqty. Asharshylyq qurban­darynyń, ash­tan ólgenderdiń sany kún saıyn kóbe­ıe berdi. 1921 jylǵy asharshylyqtan aýyl sharý­a­shylyǵy kúrt quldyrady. Gýbernııadaǵy halyqtyń kóp bóligi azamat soǵysyna tartylyp, egin egý jaıyna qaldy. Iri qara juttan qyrylyp, Qostanaı gýbernııasy eginniń 80 paıyzynan aıyryldy.

Ashtyqpen birge súzek, tyrysqaq, oba, dińgene jáne basqa aýrýlar da qatar kel­di. Ashtyq pen qaıyrshylyq kúı, epıdemııa, aýrýhanalardyń jetispeýi, osynyń bári aýrýlar arasyndaǵy ólimniń sanyn kóbeıtip jiberdi. Qostanaı gýbernııasynda ashtar men aýrýlardyń 75 paıyzy kóz jumdy.

1921 jyldyń jazynda Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń qaýlysymen gýbernııanyń halqy zattaı salyqtan bosatyldy. Respýblıkada ashtyqty joıý úshin respýblıkalyq jáne gýbernııalyq komıssııalar quryldy. Komıssııa esebi boıynsha: Qostanaı gýbernııasyndaǵy asharshylyq 1921 jyldyń shildesinde anyqtaldy, qurǵaqshylyqtyń saldary­nan gýbernııadaǵy egistik alqaptyń 60, al keıbir aýdandarda 75 paıyzǵa joıy­lyp ketti, al qalǵandary nashar ónim berdi. Jazdyń ortasynda sharýa­lar tur­ǵylyqty jerlerin tastap, gýber­nııa­nyń basqa aımaqtaryna kúnkóris qamy­men bosyp ketti. Gýbernııanyń bar­lyq aımaqtarynda ashtyqtan qutqarý komıssııalary quryldy. 1921 jyldyń 15 qarashasyndaǵy sanaq boıynsha gýbernııada 192 myńnan astam adam ashtyqqa ushyrsa, onyń 7,5 myńy balalar boldy. Bir aıdan keıin ash adamdar sany 237 494 adamdy qurady. Gýbernııadaǵy 537 403 turǵynnyń 59 paıyzy ashtyqqa ushyrady. Osy jylǵy shilde aıyndaǵy kómek jónindegi komıssııasynyń esebinde Qostanaı aýdanyndaǵy 59 460 adamnyń 35 437-si (56%), Semıozer aýdanynda
30 000 adamnyń 22 500-i (75%), Denısovsk aýdanynda 37 000 turǵynnyń 34 480-i
(95%), Ýrıskıı aýdanynda 60 000 tur­ǵynnyń 23 414-i (33%) ashtyqqa ushy­raǵan.

Osy kezeńde Keńes ókimeti amalsyz­dan kapıtalıstik elderden kómek surady. Alǵashqylardyń biri bolyp Gerbert Gýver basqarǵan Amerıkalyq kómek ákimshiligi (APA) kómek qolyn sozdy. Qazaqstannyń soltústik oblystary jáne Qostanaı gýbernııasyna ARA-nyń Ýfa ákimshiliginiń azyq-túlikteri berildi. Bul mıssııany oryndaýǵa AQSh áskeriniń otstavkadaǵy polkovnıgi Ýolter Laımon Bell jetekshilik jasady. ARA-nyń Ýfa óńiri el boıynsha eń aýqymdysy bolatyn. Bul jóninde Bell qyzmettik hattarynda bul terrıtorııany tutas Fransııadan úlken, Polshadaǵy kómekten asyp túsedi dep jazdy. Amerıkalyqtarǵa túsinikti bolý úshin jergilikti jerdiń kartasy da qurastyryldy. Bul jóninde Qostanaı oblystyq muraǵatyndaǵy 1922 jyldyń
4 qańtaryndaǵy qujatynda «Qostanaı ARA kompanııasy qyzmet kórsetetin terrıtorııa quramyna qosylǵan, qańtar aıynda balalardy evakýasııalaý úshin eki poıyzdy batysqa jiberýge usynys jasaldy. Balalardyń ómir súrý jaǵdaıyn jaqsar­tý maqsatynda balalardy evakýasııa­laý máselesin tezdetýdi kóterdi» delingen. 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq Qos­tanaı gýbernııasynyń sharýashylyǵyn kúızeltip, ekonomıkasyn turalatyp, ha­lyqtyń demografııalyq ósýine zardabyn tıgizdi. 1921 jyldyń jazy Qostanaı oblysynda jaýyn-shashyn az túsip, sharýa qojalyqtaryn biraz ábigerge túsirdi. 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqqa baǵa bergende tabıǵı apat juttan bastalǵanyn da aıtýymyz kerek».

Osy zulmattyń kesiri bolmaǵanda, qazaq halqynyń sany qazirgiden áldeneshe ese kóp bolar edi, deıdi tarıhshylar. Tarıhymyzdyń aqtańdaq betteri jan-jaqty zerttele túsýi tıis.