Quımaqulaq

Tańǵalarlyǵy, kez kelgen jyrdy bir tyń­daǵannan-aq, ıá, bir oqyǵan­nan-aq útir-núktesine deıin jadyna saq­tap alyp, ile kópshilik aldynda qaıta jyr­lap beretin quımaqulaq jyrshy «Qulagerge» deıin eshbir qıssa-dastan aıtyp kórmepti. Qarııa:

Tasqynda, taý sýyndaı,

kóńil jyry,

Qazaqtyń sýsyndasyn oıy-qyry.

Burqyrat bulaǵyńdy keń dalańa,

Bastyrmaı shópke-sharǵa

toqtap qury.

 Dalańnyń toı bolǵanda búgin kúni,

Júırikteı babyndaǵy júgir, mini;

Oraı shap aldyn,

artyn jıyn jurttyń,

Jyr qyla búgingini, burynǵyny, –

dep kósile jónelgende, sary qymyz ańqyǵan Saryarqa tósinde serilik qur­ǵan Aqan álemine qulashtaı boılap, Kókshe bolyp kúńirenip, Býrabaısha býyrqanasyń, Aqan bolyp túńilip, tul­par tuıaǵynda jarq ete qalǵan jalqyn ǵumyrdyń opasyzdyǵyna nalısyń.

Búginde jetpis jetige aıaq basqan Naǵashybaı aqsaqal Jangeldın aýda­nyndaǵy Albarbóget aýylynda týyp ósti. Keıin toqsanynshy jyldary Tobyl óńirine qonys aýdaryp, Altynsarın aýdanynyń Selantev aýylyna turaq­tap qaldy. Ákesi – Alpys Baıdaly óńir­ge belgili jyrshy, Nurqannyń, Iman­quldyń Ábdirahmanynyń óleńderin bas­tan-aıaq túgel jyrlaıtyn kisi bolǵan. Ahmet Baıtursynulynyń «Qyryq mysalyn» úı ishinde sybyrlap aıtyp otyrady eken.

Naǵashybaı qarııanyń ózi bala kezin­de buıyǵy, tuıyq bolyp ósti. Mek­­tep bitirgenshe óleń nemese jyr aıtqan adam emes.

– 17 jasymda kúzge qaraı qystaqqa qonys aýdardyq. Kún saıyn úıge tal shabam, mal sýaram. Bir kúni túski astan soń tórgi bólmede demalyp jatyr em, ústeldiń ústinde jatqan kitapqa kózim túsip ketti. Qolyma alyp, ashyp qalyp em, «Qulager» poemasy degen jazýdy oqydym. Buǵan deıin úlken kisilerden «Arqada Aqan degen seri bolypty, ­aýzymen qus tistegen júırik ustapty. Úlken bir asta báıgeni bastap kele jatqan Qulagerdi qara nıetti bireýler baltamen shaýyp óltiripti» dep estigem. Álgi poemany bir jarym-eki saǵattyń ishinde oqyp bitirdim. Sodan kitapty jaýyp, aýyldyń syrtynda 500 metrdeı jerde qudyq bar, soǵan baryp mal sýardym. Odan keıin tal shaptym. Tal shaýyp otyryp, manaǵy poema esime túsip ketti. Basymda óz-ózinen oqylyp jatyr. Men ony jattap alam dep oılamap em, biraq sol jerde jatqa aıtyp shyqtym, – dedi qarııa.

Naǵashybaı ataı qanmen kelgen quı­ma­­qulaq­tyq ónerdi bul joly da eren sanamady. Eki jyl aýyldyq prak­­­tıkada bolyp, oqýǵa tústi. Odan 3 jyl Za­baı­kalede áskerı boryshyn ótep kelip, oqýyn qaıta jalǵastyrdy. Osy­laısha, arada 7-8 jyl ýaqyt ótip ketedi. Oqýyn bitirip týǵan jerge ora­lady. Ol kezde aýyl jastary bas qo­syp neshe túrli keshter, konsertter uıym­dastyrady eken. Naǵashybaı ata ómiriniń eń qyzyqty shaqtarynyń biri bolǵan sol bir kezeńdi asa qımastyqpen eske aldy:

– Bolat Qonysbaev degen aǵamyz boldy, Nurqan Ahmetbekovtiń óleńderin aıtatyn. Ol kisiniń aıtqan óleńderi meniń qulaǵymda qalyp qoıa beretin boldy. Sóıtip júrip Bókeń aıtqan Nur­qan óleńderiniń bárin jattap aldym. Oǵan deıin qyz-jigitter salǵan ánge qosylyp, ońashada shamalap terme oryndap júr­genim bolmasa, dombyra ustap kópshi­lik aldynda óleń-jyr aıtyp kórme­gem. Bir kúni Juman degen inim: «Aǵa, osy sizdiń ákeńiz úlken ­jyr-qıssa aıtqan adam. Ákeıden qalǵan óner ushqyny sizde de bar sııaqty» dedi. «Qoı, inim, men buǵan deıin daýys shyǵaryp óleń aıtyp kórgen adam emespin, kóp aldyna shyqsam qysylyp, uıalyp qalam. Biraq 17 jasymda «Qulagerdi» bir oqy­­­ǵannan bastan-aıaq jattap alǵam. Sol áli basymda bar. Biraq aıtýǵa uıalam. Nurqannyń «Esim serisin», Mu­ha­­­met­jan Seralınniń «Jaýyr tory» poe­­masyn jatqa bilem. Biraq kóp al­dyn­­da aıtyp kórgen joqpyn», dedim.
«Qula­gerdiń» shyǵýyna sebep sol inim boldy. Juman ári balýan ári jas ta bolsa kópti kórgen esti jigit edi. «Aǵa, «Esim Serini» Torǵaıda Sardan Ábikeev degen kisi aıtady. Ol kisi endi naǵyz jyrshy, Nurqannyń búkil jyryn qatyryp turyp aıtady. Al myna «Jaýyr toryny» Qyzylásker keńsharynda Begaly Kórpebaev degen úlken kisi aıtady. Endi ol kisilerdi siz qaıtalamaı-aq qoıyńyz. Odan da siz «Qulagerdi» shyǵaryńyz. «Qulagerdi» eshkim bilmeıdi», dedi. Áı qaıdam, dep men qaldym...

Kóp uzamaı Juman taǵy keledi.
– Aǵa, «Qulagerge» jańa maqam shyǵa­rýymyz kerek! – Oıbaı-aý, ony qalaı shyǵaramyz? – Siz shyǵarasyz, sizde bar! – degen inisi erteń bir aınalyp soǵa­­tynyn eskertip ketedi. Sodan ke­lesi kúni keshke taǵy kelip, aǵasyna «Qu­lagerdi» bastan-aıaq aıtqyzyp shyǵady.

– Tańǵa deıin jyr tyńdap, tańerteń árqaı­symyz óz jumysymyzǵa kettik. Kelesi kúni túnge qaraı taǵy keldi. Osylaı úsh-tórt kún júrip, jyrdyń ma­qamyn shyǵardyq. Men yńyldap aıtyp otyram, ol aldymda dırıjer bolyp otyrady. Oı bárekeldi! Áı, jasa! – dep qolyn alaı-bulaı sermep, maqamnyń áýenine arqalanyp ketetin. Sodan qa­zir ózim aıtyp júrgen maqam shyqty. Juman: «Aǵa, osy maqamdy umytpa, endi osy áýenmen aıtasyz «Qulagerdi» dedi. Ol kezde men qurylys sheberi bolyp jumys isteımin. Keshke jumystan kele salyp ekeýmiz taǵy otyrdyq, álgi maqamǵa kádimgideı úırenip aldym, – dedi jyrshy.

Osydan bir-eki kúnnen soń aýylda toı bolyp, Juman jurtqa tanylyp úlgermegen óner­paz aǵasyn sol dýmanǵa alyp barady. Toıdyń bir qyzǵan tusynda ornynan turyp, úlken aqsaqaldarǵa: «Sizder talaı jyrdy tyńdap júrsizder, biraq «Qulagerdi» estigen joq­syzdar. Qazir sol jyrdy tyńdańyzdar, qasymda ózderińizdiń balalaryńyz otyr. Osy jigit oryndap beredi» deıdi. Sol keshten keıin-aq Naǵa­shybaı ataıdyń jyrshylyq óneri týraly habar aýyldan-aýylǵa tarap ketti.

Bir kúni ne túrli eski qıssa-dastan­dar men poema­lardy tańdy tańǵa uryp jyrlaıtyn jerlesin belgili aıtys­ker-aqyn Qonysbaı Ábilov te estıdi. «Aǵa, myna jyrlardy qaıdan jattap júrsiń? Ásirese, «Qulager» degen keremet dúnıe ǵoı. Muny Qazaqstanda siz­den basqa eshkim aıtpaıdy» dep rızashy­lyq bildiredi. Keıin Naǵashybaı jyrshy­nyń óneri týraly gazetke kóldeı maqala ­jarııalanady.

– Odan keıin Almatyǵa shaqyrtyp, televıdenıege jazyp aldy. Birinshi retinde durys jazylmaı qalǵan soń, Ilııas Jansúgirovtiń Úmit esimdi qyzy Alma­tyǵa qaıta shaqyrtyp, «Qulagerdi» qaıtadan bastan-aıaq televıdenıege túsirtti. Maǵan hat jazyp, Qazaqstan­da ákemniń poemasyn sizden ózge oryn­daýshy joq dep rahmetin aıtty. Alma­ty­daǵy úıiniń, Taldyqorǵandaǵy mý­zeı-úıiniń mekenjaıyn aıtyp, qonaq­qa sha­­qyr­dy, – dedi aqsaqal.

Búginde Naǵashybaı Alpysovtyń jyrshy­lyq ónerin Abzal, Serik esimdi uldary jalǵasty­ryp júr. Ekeýi de óńirge tanymal dástúrli jyrshy-terme­shiler. Seksen jasqa taıap qalsa da qara dombyrasyn qolynan túsirmegen qa­rııa Altynsarın aýdanyndaǵy mádenı sharalarǵa belsendi atsalysyp, keıin­gi býynǵa aqylshy bo­lyp keledi.

Qostanaı oblysy