Is-shara barysynda Senat Tóraǵasy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda elimizdi ekologııalyq taza ónimder naryǵynda jahandyq deńgeıge kóterý mindeti belgilengenin aıtty. El Prezıdenti óz Joldaýynda osy máselege nazar aýdarǵany belgili.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda bul máselege arnaıy toqtalyp, elimizdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy áleýeti jáne organıkalyq ónim óndirý múmkindigi tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyn atap ótti. Qazirgi tańda organıkalyq ónim óndirý naryǵynda uzaq merzimdi ósý trendi baıqalady. Sondyqtan bul salanyń damý múmkindigi óte joǵary deýge tolyq negiz bar», dedi Máýlen Áshimbaev.
Senat Spıkeri óz sózinde elimizde organıkalyq ónim óndirý salasy boıynsha aıtarlyqtaı jumys atqarylǵanyn aıta kele, bul baǵytta ózekti túıtkilder de bar ekenin sóz etti. Onyń ishinde zańnamalyq retteý máselesiniń mańyzy joǵary. Sondyqtan senatorlar osy saladaǵy zańdardy jetildirý úshin birqatar zań jobalaryna bastamashy boldy.
Soǵan sáıkes, «Organıkalyq ónim óndirý jáne onyń aınalymy týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine organıkalyq ónimderdi óndirý jáne olardyń aınalymy týraly ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna jańashyldyqtar engizý kózdelip otyr.
Jańa normalardyń bári organıkalyq ónim óndirýshiler úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa jáne osyndaı ónimderdi tutynýshy azamattardyń suranystaryn qanaǵattandyrýǵa arnalǵan.
Atap aıtqanda, memleketke ótpeli kezeńniń shyǵystaryn sýbsıdııalaý usynylady. О́ıtkeni aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler birneshe jyl boıy ónim ala almaýy múmkin. Soǵan sáıkes ótpeli kezeńge tap bolyp, bos qalǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerinen paıda da kóre almaıdy.
Zań jobasyn talqylaý barysynda senator Aqylbek Kúrishbaev negizgi baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, organıkalyq ónimniń baǵasy dástúrli ónimge qaraǵanda álemdik naryqta eń az degende 15 paıyzǵa, kóp degende eki ese qymbat.
«Qazirgi tańda organıkalyq ónimdi alpys shaqty otandyq kásiporyn óndirip, eksporttaıdy. Sońǵy jyldary eksporttyń mólsheri 15-17 mln dollarǵa jetti. Bul kórsetkish boıynsha TMD memleketteriniń ishinde ekinshi orynda turmyz. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, Qazaqstan men Reseıdiń organıkalyq ónim óndirý boıynsha álemdik naryqtaǵy áleýettik úlesi 20 paıyz. Bul – úlken kórsetkish ári mejeli maqsat. Eksportty bolashaqta 2-3 mlrd dollarǵa deıin kóterýge múmkindik bar. Iаǵnı qazirgi deńgeıden kem degende 100-200 ese kóbeıte alamyz», dedi A.Kúrishbaev.
Senator óz sózinde osy mańyzdy salanyń damymaı turǵanynyń sebebine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, buǵan kedergi keltirip turǵan eki úlken mańyzdy másele bar. Birinshi másele – óndiretin organıkalyq ónimimizdi sheteldikter moıyndaý qajet. Basqa sózben aıtqanda, Qazaqstannyń standarttary sheteldikterdiń standarttaryna sáıkes bolý kerek.
«Ekinshi – bizdiń fermerlerimizdiń organıkalyq óndiristi ıgerýi. О́ıtkeni onyń óziniń tártibi, tehnologııasy bar. Tuqymnan, tyńaıtqyshtardan bastap, topyraqtyń qunarlylyǵyna deıin mańyzdy. Bul rette, fermerlerdiń bilimin kóterý óte ózekti másele», dedi A.Kúrishbaev.
Depýtat taǵy bir jańashyldyqqa toqtalyp ótti. Ol – organıkalyq ónimdi mindetti sertıfıkattaýdan bas tartý. Álemdik tájirıbege sáıkes, daıyn ónim emes, tek organıkalyq ónimdi óndirý úderisi ǵana sertıfıkattalady. Mundaı shara ónim óndirýdiń ózindik qunyn tómendetedi jáne sharýalardy qosymsha qarjylyq júktemeden bosatýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, ónimdi, ásirese, ishki naryqta qoljetimdi baǵamen ótkizýge jol ashylady.
«Birinshiden, zań jobasynda ónimderdi emes, organıkalyq ónimderdi óndirý prosesin sertıfıkattaý usynylady. Bul tásil óndiristik prosesterdi naqtylaıdy jáne halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi. Ekinshiden, organıkalyq ónimdi sertıfıkattaý naryqtyń qajettilikteri men qalaýyna baılanysty júzege asyrylady. Álemdegi jetekshi óndirýshiler men eksporttaýshylar osylaı jumys isteıdi.
Úshinshiden, sertıfıkattaý talaptary bir qujatta belgilenedi. Qazirgi tańda sertıfıkattaý talaptary ár túrli deńgeıdegi 4 qujatta bir mezgilde qamtylyp, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń jumysyna qıyndyq týǵyzyp otyr. Tórtinshiden, organıkalyq ónim shyǵaratyn kooperasııalar men usaq óndirýshilerdi toptarǵa biriktirý kózdeledi.
Iаǵnı zań jobasynda toptyq attestattaý úshin jeke qosalqy sharýashylyqtardy, shaǵyn qojalyqtardy jáne sharýa qojalyqtaryn biriktirý usynylady. Sondaı-aq olardyń uıymdastyrýshylyq, basqarýshylyq jáne qarjylyq shyǵyndaryn azaıtýǵa múmkindik beretin Ulttyq PGS júıesin qalyptastyrý múmkindigi qarastyrylmaq», dedi depýtat.
Budan bólek, tyń jáne tyńaıǵan jerler ótpeli (konversııalyq) kezeńsiz organıkalyq ósimdik sharýashylyǵyna beriledi. Sheteldik organdardan sertıfıkat alǵan sharýa qojalyqtary, aýyl sharýashylyǵy holdıngteri men qaıta óńdeý jáne tamaq ónerkásibine ishki naryqta «organıkalyq», «bıo», «eko» mártebesi men tańbalaýy bar organıkalyq ónim satýǵa múmkindik berilmek.
Sonymen qatar Qazaqstanǵa ákelinetin organıkalyq ónimderdi jetkizý, tańbalaý jáne ótkizý jónindegi qyzmet jańa zańmen retteledi. Organıkalyq ónim óndirýshilerdi aqparattyq, uıymdastyrýshylyq, ádistemelik jáne konsýltatıvtik qamtamasyz etý kózdelgen. Sondaı-aq sertıfıkattaý jáne keńes berý shyǵyndaryn sýbsıdııalaýdyń qoldanystaǵy nysanyn saqtaý qarastyrylmaq. Eń bastysy, organıkalyq óndiris úshin ınfraqurylymdyq resýrstar qurylady.
Zań jobalaryn talqylaýǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev, agrarlyq sektor mamandary, BUU Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń Qazaqstandaǵy ókili, Qazaqstanda organıkalyq ónim óndirýshiler odaǵynyń, Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim ortalyǵynyń, «Qazaqstan-Germanııa agrosaıası dıalogy» jobasynyń ókilderi jáne taǵy basqa osy saladaǵy sarapshylar qatysty.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń aıtýynsha, qazirgi tańda Qazaqstanda organıkalyq ónim óndirýge sheteldik organdardan sáıkestik sertıfıkatyn alǵan 38 sharýa qojalyǵy bar. Eýropalyq komıssııa 2020 jylǵy 20 mamyrda qaýipsiz jáne ekologııalyq azyq-túlik júıesin qurý strategııasyn qabyldaǵany belgili. Mınıstrlik osy «Fermerden dastarqanǵa» jobasyna ıek artpaq.
«Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi ulttyq jobasy aıasynda organıkalyq tyńaıtqyshtardy óndirý men paıdalanýdy yntalandyrý maqsatynda organıkalyq eginshilikti damytý sharalary qarastyrylǵan.
Organıkalyq eginshilik aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirý aýyspaly egisterdi saqtaýdy, muqııat óńdeýdi, joǵary sapaly tuqymdardy sebýdiń ońtaıly merzimin, tereńdigin jáne jyldamdyǵyn saqtaý jáne organıkalyq tyńaıtqyshtardy mindetti túrde engizýdi qamtıdy. Olardy qoldaný – joǵary ónim alyp, topyraq qunarlylyǵyn arttyrý jáne saqtaýdaǵy múmkindik beretin mańyzdy ádisterdiń biri.
Respýblıkada organıkalyq tyńaıtqyshtarǵa qajettilik 100-110 mln tonna shamasynda. Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, 2020 jyly 1,2 mln tonna organıkalyq tyńaıtqysh engizildi, bul 2016 jylmen salystyrǵanda 2 esege kóp», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.
«Qazaqstannyń organıkalyq ónimderdi óndirýshiler odaǵy» dırektory Arsen Kerimbekovtiń aıtýynsha, organıkalyq ónimderi shetelge eksporttalǵanda birneshe ret sertıfıkattaýǵa mindetti. Sondyqtan ol ımporttaýshylardy Qazaqstanǵa ákelgen organıkalyq ónimderdi sertıfıkattaýdy mindetteýdi usyndy.
«Elimizdegi organıkalyq óndirýshilerdi zańdy túrde qorǵaý qajet. Sondaı-aq EO, AQSh, Kanada, Qytaıdan sertıfıkat alǵan ónimderimizdi Qazaqstan aýmaǵynda satýǵa múmkindik berý kerek. Álemdik konıýnktýra árqashan tıimdi bola bermeıdi, mundaı kezde ónimdi óz elimizde satqan jón. Qoldanystaǵy zańda naqty tyıym joq, biraq másele týyndamas úshin resmı ruqsat berýdi usynamyz», dedi A.Kerimbekov.
Is-shara sońynda Senat Tóraǵasy talqylaý barysynda aıtylǵan pikirler men usynystar aldaǵy ýaqytta eskeriletinin jáne zań jobalaryn jyl sońyna deıin Parlament qaraýyna engizý qajet ekenin aıtty.
