О́ner • 27 Qazan, 2021

«Danııardyń áni» qalaı dúnıege keldi?

324 ret kórsetildi

«Adamzattyń Aıtmatovy» atanǵan ǵalamat jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń qaı týyndysy bolsyn, oqyrmanyn beıjaı qaldyrǵan emes. Odan bólek, ǵajaıyp qalamgerdiń kez kelgen shyǵarmasy qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq sekildi kórinetini bar. Sodan da bolar, qazaq halqy da daraboz qalamgerdiń barlyq kitabyn janyndaı jaqsy kórip oqıdy.

Onyń ústine Shyńǵys Aıt­ma­tov qazaq jazýshylarymen, qa­zaq rýhanııatynyń janashyrla­ry­men jaqsy qarym-qatynasta bol­ǵandyǵynan da shyǵar, qalam­gerdiń «Aq kemesin» bolsyn, «Já­mılasyn» bolsyn, «Teńiz jaǵa­laı júgirgen tarǵyl tóbetin» bol­syn, qyrǵyz-qazaq qana emes, túrki álemi, basqa da jahan elderi óte jyly qabyldaǵany málim.

Shyńǵys Aıtmatovtyń ta­ma­­­­sha týyndylary qa­zaq kom­po­zı­torynyń da shyǵar­mashyly­ǵynyń ósýine sep boldy. Mýzyka zertteýshisi, án áleminiń darabozy, belgili kompozıtor Ilıa Jaqa­nov Shyńǵys shyǵarmalarynyń jelisi negizinde birneshe án jaz­ǵany bar. Ol týyndylardyń bar­lyǵy da tyńdarmandy beıjaı qaldyrmaǵany anyq. Solardyń biri – «Danııardyń áni». Estrada­ny batystyń ekspansııasyna telı­tin kompozıtordyń bul áni romans sekildi janyńdy baýraıtyny bar. Júrektiń qylyn shertetin shy­ǵarmany el eshqashan umytpaq ta emes.

«Aı jaryq typ-tynysh

atyrap,

Júrekter taǵy da qaýyshty.

Janaryń juldyzdaı

jarqyrap,

Tolqytty

sabyrdy taýysty.

Bar ánim sen, Jámıla,

Armanym sen, Jámıla.

Asyl zatym,

Perızatym,

Jan rahatym!»

dep keletin keń tynysty án es­ti tyńdarmannyń qulaǵynan ki­rip, boıyn alatyny ras. Kóp­te­gen keremet ándi jazǵan kom­po­zıtordyń «Danııardyń ánin» dú­nıege ákelýine ne túrtki boldy?

«1963 jyldyń qazan aıy jadymda máńgi qalatyn shyǵar. Ta­ńerteń úıde Tıysh apań ekeýmiz sháı iship otyrǵanbyz. Moskva radıosynan «Qyrǵyzdyń belgili jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov Lenındik syılyqtyń laýreaty atandy» degen habardy qulaǵymyz shaldy. Men ol ýaqytta televı­denıede jas redaktormyn. 26 jastaǵy qylshyldaǵan jigitpin ǵoı. Tańerteń jumysqa kelsek, búkil televıdenıe, radıoda qar­balas tirshilik qyzyp tur eken. Shyńǵystyń Lenındik syı­lyq­ty alǵanyn úlken áńgime qy­lyp, dýyldatyp iri is-sharalar ótkizemiz dep jatqandaryn baıqa­dym. Sonda «Qazaq» radıosy men televıdenıesi memleket­tik komı­tetiniń predsedateli Ken­jebolat Shalabaev degen óte bilimdi azamat taýda demalyp jat­qan demalysyn úzip kelip, bizge: «Búgin Shyń­ǵys Aıtmatov laý­reat boldy, erteń Frýnzege keledi. So­syn qyrǵyzdardyń ózine soqtyr­maı, bizge alyp ke­lip, qazaqtyń te­le­vıdenıesi­nen birinshi ret biz ǵana baspa­sóz máslıhatyn uıymdastyryp be­rýimiz kerek. О́ıtkeni Shyńǵys Aıtmatovtyń laýreat atanýyna barlyq jaǵdaıdy jasap ketken – keshegi uly jazýshy Muhtar Áýezov. Sol kisiniń ósıetimen Shyńǵys Aıtmatov, mi­ne, Lenın syılyǵynyń laýreaty bolyp otyr», – dep óz oıyn bildirdi.

Sol kúni árqaısymyzǵa ózi jeke-jeke tapsyrma da berdi. Frýnzege baratyn adamdardy taǵaıyndady. Qazannyń on biri kúni Shyńǵys Aıtmatov keldi, ertesine tikeleı efırge shyqtyq. Men ony estigen sátte tús áletinde úıge kelip, apań ekeýmiz sháı iship otyrǵan kezde («Jámıla» pove­siniń oryssha nusqasyn qaıtadan oqyp júrgen edim) bir epızodtar «Danııardyń áni» degen ánniń dúnıege kelýine sebepshi boldy. «Bar áni-i-im se- e-en, Já-á-ámılaaa, dármenim se-en, Já-ámılaaa. Asy-yl zaty-y-ym, pe-e-erıza-a-atym, jan ra-ha- a-atym…» (osy án tarıhy týraly aıtqanda Ilıa Jaqanov ándetetini bar). Mine, osy án týǵan kúni búkil radıo-televıdenıeni alasapyran jaǵdaıǵa túsirdi.

«Ne degen keremet án, bul án qalaı týdy? Aıtmatovqa úlken tartý bolatyn boldy ǵoı» desti olar. Ol kezde ándi jaı qabyldaı salmaıtyn edi. Kórkemdik keńestiń jyldam uıymdastyrǵan is-shara­larymen ándi qabyldady. Shyǵar­many qabyldaǵanda, ataqty kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı óziniń Qazaqstan týraly bir ánin Rıshat Abdýllınge jazdyryp, jumysyna qaıtyp bara jatqanda kórkemdik keńeske alyp keldi. Sonda ol kisi: «Velıkolepno. Eto ne tolko pesnıa. Eto chto? Romans ılı arııa? Pomoemý, arııa!» – dep jyly lebizin bildirdi.

Bul án 12 qazan kúni tike­leı efırde oryndaldy. Shyń­ǵys Aıtmatov pen bizdiń ataq­ty ja­zýshylarymyzdyń, jýrnalıs­terimizdiń, kınorejısserlerdiń, akterlerdiń jalpy 50-60 adam­nan quralǵan qazaq ıntel­lıgen­sııasynyń aldynda osy án shyr­qaldy. Týyndyny ózi sondaı sulý, kórkem, daýsy jarqyn tenor Mádesh Nııazbekov degen osy bizdiń Jambyldyń ánshisi (ol kezde konservatorııada oqıtyn) shalqytyp turyp aıtty. Roıalda Semen Kogan súıemeldedi. Án oryndalyp bitken soń Shyńǵys Aıtmatov arnaıy kelip, meni qu­shaqtap turyp betimnen súıip: «Abdan jakshy. Oqýmysh. Abdan jakshy. Eń sonyn obon meniń Jámılamnyń ǵashyǵy Danııardyń eń sonyn obony bul qazaq-qyrǵyz taalasyna shurqap ketetin kenen obon eken. Inım, saǵan zor ýrmatym meniń», – dep óziniń tilegin jetkizdi. Osyndaı oqıǵa oryn alǵan edi», deıdi Ilıa Jaqanov sol bir móldir kezdi esine alyp.

Jalpy, Ilıa Jaqanov Shyń­ǵys Aıtmatovtyń shyǵarmasy ne­gizinde birneshe án jazǵany bel­gili. «Jámıla» povesi jeli­si­men dúnıege kelgen «Jámı­la­nyń áni» týyndysy da júrek­terdi terbegeni barshaǵa málim. Jalpy, Aıtmatovtyń dál osy po­vesi Ilıa Jaqanovtyń shy­ǵar­ma­shylyǵyna kádimgideı áser et­keni ras. Kompozıtormen áń­­gi­me­les­kenimizde ol atalǵan án­di Shyń­ǵystyń óz kabınetinde ­tyń­datqanyn da jaıyp salǵan bolatyn.

«Ol án uzaq jyl aıtylmaı jat­ty. Qazaq radıosy mýzy­ka re­daksııasynyń bas redak­to­ry bola turyp, barlyq jaǵ­daı qo­lymda bolǵannyń ózinde esh­bir ánshige kóńilim tolmaı, «Jámılanyń ániniń» oryndaý-
shysyn uzaq jyl tap­­pa­dym. Tá­­ýel­sizdiktiń 2 jyldy­ǵyn­da Shyń­­ǵys Aıtmatovqa, Astra­han ob­lysynyń gýbernatory Gýj­bın­ge Nursultan Na­zar­­baevtyń Prezıdenttik syı­ly­ǵy berildi. Mine, osy oqıǵa­nyń ústinde «Já­mılanyń áni» oryn­daldy. Qyr­ǵyzdyń sım­fo­nııalyq orkestri keldi. Qyr­ǵyz Res­pýblıkasy­nyń halyq ártisi Darıǵa Jalǵasy­no­va keremet shyr­qady. Darıǵadan soń ne qy­rǵyzda, ne qazaqta bul ándi eshkim aıta alǵan joq. Sol án res­pýblıka saraıynda ǵajap deń­geıde shyrqaldy da, aldyńǵy qa­tarda Elbasy Nursultan N­azar­baev pen Shyńǵys Aıtmatov ­otyr­­­dy. Uıymdastyrýshy jigit­ter­diń aıtýymen ekinshi qatarǵa men jaı­ǵastym. Osy kezde Da­rıǵa Jal­ǵasynova ánniń qaıyr­ma­syn­daǵy «Danııarym, jan-­ja­rym» degen tusyn «Nursul­ta­­­nym, jan-jarym» dep aıtyp jiber­­di. Bul endi qyrǵyz ben qazaq­­tyń arasyndaǵy ózimsingen týys­­qan­dyq sezim sekildi kórindi», deıdi avtor.

Ilıa Jaqanov budan keıin de birneshe ándi dúnıege ákeldi. 1965 jyly «Shynarym meniń, shyraılym meniń» kitaby boıynsha «Áseldi», sosyn «Asylymdy», arada biraz jyl ótken soń «Qosh bol, Gúlsary» kitaby negizinde «Bıbijan» ánin shyǵarǵanyn mýzyka álemine ańsary aýǵan azamattar jaqsy biledi.

Sońǵy jańalyqtar

Tımýr Qulybaev qyzmetinen ketti

Qoǵam • Búgin, 09:20

Qyrǵyzǵa qarsy shyǵady

Boks • Búgin, 09:00

Fatıma hanymnyń kóılegi

Tarıh • Búgin, 08:59

Vagner Lav Danııada oınaıdy

Fýtbol • Búgin, 08:57

Jyrshylyq mektep qaıta jańǵyrdy

Bilim • Búgin, 08:55

Álimhanuly Andradeni jeńe ala ma?

Boks • Búgin, 08:52

Myqtylar Melbýrnde bas qosty

Tennıs • Búgin, 08:51

Kóktalǵa kópir syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:49

AvtoHQO-lar jumysyn qaıta bastady

Qoǵam • Búgin, 08:47

Kásip meńgergen qatardan qalmaıdy

Qazaqstan • Búgin, 08:40

Áleýmettik tólemder keshikken joq

Qoǵam • Búgin, 08:37

Donor bolý – ómir syılaý

Medısına • Búgin, 08:35

Jańa jyldan bastap jalaqy ósti

Qoǵam • Búgin, 08:33

Almatyǵa 10 reanımobıl syılady

Medısına • Búgin, 08:31

Depozıttiń maksımaldy somasy kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:30

2 mıllıon montajdalǵan anod óndirdi

Qazaqstan • Búgin, 08:29

«Omıkron» jedel taralýda

Álem • Búgin, 08:23

Mamandyqtarǵa da mán bergen jón

Bilim • Búgin, 08:20

Uqsas jańalyqtar