Taıaýda «Iskermen» ónerkásip jáne kásipkerler odaǵy kezekti ret quzyrly mekemelerge hat joldady. О́ıtkeni elimizde taýarlardy tańbalaý máselesi kún tártibine qaıta shyqqany belgili. Árıne, bul máselede ár tarap óz múddesin tyqpalaıtyny belgili. Degenmen bıznes-qaýymdastyqtyń baıbalamyna qulaq túrmeýge bolmaıdy.
Importtaýshylar men shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin biriktiretin bıznes-qaýymdastyqtardyń qaıta-qaıta jasaǵan ótinishine qaramastan, Qazaqstanda sáıkestendirý tańbalarymen taýarlardy tańbalaýdy engizý máselesinde áli de ortaq mámile joq deýge bolady. Aınalyp kelgende, bul isker ortanyń Úkimetke taǵy da ótinish jasaýyna jetelep otyr. Demek bul isti retteýde túıtkilder bar.
Biraq jetekshi óndirýshiler, ımporttaýshylar men sarapshylar qaýymdastyǵy bólshek saýdaǵa qatysty Úkimetke syndarly sheshim qabyldaǵany úshin alǵys jaýdyryp otyrǵanymen, jekelegen taýarlarǵa qatysty qabyldanǵan sheshimder bıznes qoǵamdastyq alǵa tartyp otyrǵan negizgi máselelerdi sheshpeıtin kórinedi. Osy tizbekten bólshek saýdany alyp tastap, maǵynalyq júktemesi joq tańbalaýdaǵy crypto tail-dy tyqpalaý – saıyp kelgende múddeli qurylymdardy baıytý quraly ǵana.
Qazirgi tańda elimizde kóleńkeli ekonomıka jáne kontrafaktimen tıimdi kúresýge múmkindik beretin taýar aınalymyn baqylaý tetikteri jolǵa qoıylǵanyna kúmán joq. Bul – klassıkalyq shot-faktýralar jáne onlaın-kassalyq apparattar. Shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qoldanystaǵy tańbalaý úderisi kózdegen ıgi maqsatynan jańylyp, is júzinde monetızasııa, ıaǵnı aqsha jasaý prosesine aınalyp bara jatqanyn alǵa tartyp otyr. Bıznes-qaýymdastyqtyń ýáji mynadaı: mundaı jaǵdaıda aldymen tutynýshylar zııan shegedi, óıtkeni taýarlardy tańbalaýdan týyndaıtyn barlyq shyǵyndy óndirýshiler men ımporttaýshylar tutynýshylarǵa júkteýge májbúr bolady.
Hatta taýarlardy tańbalaýdyń teris saldary kórsetilgen. Atap aıtqanda, tańbalaý is júzinde tutynýshylardan alynatyn qosymsha salyqqa aınalady – sapaly taýarlar baǵasynyń qoljetimdiligi kúrt shekteledi. Sonymen qatar tańbalaý úderisi óndirýshiler, dıstrıbıýtorlar men saýda kompanııalary tarapynan aıtarlyqtaı shyǵyndardy talap etedi. Bul óndiris jyldamdyǵynyń birden báseńdeýine, baǵanyń ósýi men qyzmetkerler sanynyń azaıýyna ákelýi múmkin.
Osy istiń basy-qasynda júrgen iskerler kodty generasııalaý bıznes-prosesterdi qıyndatyp, qujat aınalymyn ulǵaıtady, al aqparattyq júıe jumysynyń turaqsyzdanýy, tehnıkalyq turǵydaǵy kedergiler, onyń ishinde ınternet-qamtýdyń da turaqsyzdyǵy óndiristik prosesti de, tasymaldaýdy da tejeıdi-mis. Qysqasy, tańbalaý tutynýshylardyń basym kópshiligine onsyz da qymbatqa túsetin barlyq ımporttalatyn taýarǵa baǵanyń odan ári ósýine alyp kelýi ǵajap emes. Saldarynan shaǵyn jáne orta bıznestiń atynan áreket etip otyrǵan ımporttaýshylar sany kúrt qysqarady.
Qoryta aıtqanda, isker orta neni talap etip otyr? Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, hat avtorlary birqatar usynys jasaǵan. Birinshi kezekte taýarlardyń barlyq túrine mindetti jáne jedel tańbalaıtyn reseılik formattan bas tartý kerek. Sonymen qatar quzyrly memlekettik organdardyń qanatqaqty kezeńge engizý týraly sheshimderdi óndirýshilerdiń oryndy usynys, ustanymyn eskermeı, taldaýsyz, bir jaqty tártippen qabyldanatyny sııaqty qalyptasqan tájirıbesin toqtatýdy usynyp otyr.
Osy taýar mindetti tańbalaýǵa jatatyn tizimge engen, EAEO elderine eksportqa jiberiletin taýarlardy qospaǵanda, tańbalaýdyń eriktiligi qaǵıdatyn ustanýǵa tıis. Salada zańsyz aınalymnyń, kontrafaktiniń joǵary deńgeıiniń bar ekenine aıqyn dálelder usynylǵan jaǵdaıda, ındýstrııanyń ózi tańbalaýdyń oryndylyǵy týraly negizdelgen sheshim qabyldaýy kerek.
Sondaı-aq atalǵan taýar mindetti tańbalanýǵa jatatyn tizimge engen elderge ónimdi eksporttaýǵa májbúr bolǵan óndirýshilerge memlekettik qoldaý kórsetýdi suraıdy.
