Instıtýttyń Til mádenıeti bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Ýálı «Tildiń qoldanys aıasyn kelistirý úshin tildi emes, tildik kommýnıkasııany qaperge alýymyz kerek» degen pikirde. Osy oraıda birqatar túıtkildi máselelerdi ortaǵa salyp, ótkendegi tájirıbege qaraǵanda, tildi oqytý jaqsy jolǵa qoıylyp keledi. Biraq nátıje az», deıdi. Onyń sebepterin tildik kommýnıkasııanyń qaperge alynbaýymen baılanystyrǵan ǵalym Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ózge ult ókilderine qazaq tilin oqytý máselesiniń nátıjeli bolǵandyǵyn eske aldy.
Instıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Zeınep Bazarbaeva «Til reformasy – rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń ózegi. Ol qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyna jáne qazirgi jahandaný jaǵdaıynda mádenı ózindik ıdentıfıkasııanyń qalyptasýyna yqpal etedi. Qazirgi modernızasııa, ınnovasııa, sıfrlandyrý zamanynda latyn grafıkasy arqyly álemdik aqparattyq kommýnıkasııaǵa erkin kirýge bolady», dep oı tastaı kelip, «Bizdiń jastarymyz latyn álipbıin bilýge yntaly. Sebebi óz mansabyn jasaý úshin olar damyǵan elderdiń jazýyn bilý kerek ári latyn álipbıi olardyń sanasynda joǵary sapa jáne jetistiktermen baılanysady. Latynnegizdi qazaq jazýy arqyly jastarǵa jahandyq bilim júıesine qurmalasý ońaıyraq bolady. Sonymen jańa álipbı tabysty ózgerister ákeledi, latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili qalyń jurtshylyqqa tartymdy bolady, sonyń nátıjesinde qazaq tiliniń memlekettik til retinde qoldaný aıasy keńeıedi», dedi.
Tildiń damýyn qoldanys aıasynyń keńeıýimen baılanystyrǵan ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵdan Momynovanyń aıtýynsha, tildik qoldanysty keńeıtý bala tanymyn qazaqsha qalyptastyrýǵa kóńildi kóbirek bólýden bastalady. Ol úshin balalar qyzyǵatyn telebaǵdarlamalardan bólek, túrli qyzǵylyqty oıyn baǵdarlamalaryn usyný kerek. Sondyqtan «Balalarǵa arnalǵan mýltfılmderdi tek qazaq ertegilerine ǵana negizdegennen góri, adamgershilik qundylyqtardy túsindiretin asa saýatty aýdarma mýltfılmdermen tolyqtyrý qajettigi tur. Qazaq tilin ana tili retinde oqytý men ekinshi til retinde oqytý ádistemesin áli de jetildirý kerek. Til bilimindegi jańa baǵyttarmen zertteýler júrgizýge múmkindikterdi molaıtatyn til teorııasyna arnalǵan granttyq qarjylandyrýlarǵa memlekettik til saıasatynda basymdyq berilip otyrsa, teorııalyq izdenister jyldar óte kele óz jemisin bereri anyq» dep atap ótti Baǵdan Momynova.
«Qazaq tilin damytý úshin qoǵamnyń barlyq salasynda onyń memlekettik mártebesinde qyzmet etýin tolyqqandy ári tıimdi qamtamasyz etetin zamanaýı, jetilgen normatıvtik-zańnamalyq baza kerek. Bul qazaq tiliniń memlekettik til retindegi fýnksııasyn saqtaıdy» degen pikirin ortaǵa salǵan Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Fazyljan irgeli zertteýler til biliminiń áleýmettik lıngvıstıka salasynda júrgizilýi kerek ekenin aıtady. Osy oraıda bıyldan bastap ınstıtýtta Áleýmettik tiltanym bólimi ashylyp, mamandar memlekettik tildiń ómirsheńdigin qamtamasyz etetin shamalar men til saıasaty, qoǵamnyń tildik kapıtaly men Qazaqstandaǵy tildik jaǵdaıatqa qatysty zertteýlermen shuǵyldanýda.
«Qazaq tili – ulttyq til, qazaq ultynyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan zııatkerlik, ahlaqtyq, rýhanı, estetıkalyq, quqyqtyq, t.b. san-salaly bilimder júıesin saqtaýshy, jınaqtaýshy, júıeleýshi, urpaqtan-urpaqqa jetkizýshi, tasymaldaýshy, retteýshi qural, qazaq ulty tili arqyly ǵana jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa óz úlesin qosyp otyr. Osy baǵytta qazaq tilin tek Qazaqstanda ǵana emes, sol sııaqty ózge de memleketter aýmaǵyndaǵy mádenı qaýymdastyqtardyń tili, ıaǵnı avtohtondy til ekenin durys tanyp, qazaq tiliniń mádenı kartasyn jasap, oǵan memleket sheńberinen tys taralǵan keńistikte de qamqorlyq kórsetýdi Ulttyq jobalarǵa engizý kerek. Bul baǵytta ınstıtýtta irgeli jáne qoldanbaly zertteýler úzdiksiz júrgizilip keledi. Osy zertteý nátıjelerin paıdalana otyryp, qazaq mátinderiniń aqparattyq-ınnovasııalyq aqyldy tiltanymdyq bazasy – Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy ázirlenip, ınternet resýrsy jasaldy – qzcorpus.kz, onda qazaqtyń ár sóziniń «pasporty» beriledi», degen Anar Fazyljan qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý baǵytynda orasan eńbek atqarý kerek, dep oı túıedi. Iаǵnı zańnamalyq bazany qalyptastyrý, máselen, Qazaqstanda qorǵalatyn ǵylymı jumystardyń, ázirlenetin ǵylymı eńbekterdiń bir danasyn memlekettik tilde daıyndap, tirkeýdi mindetteıtin normatıv qajet. Búldirshinderge, jasóspirimder men jastarǵa arnalǵan ǵylymı aqparat beretin qyzyqty IT qosymshalar, tele-radıo baǵdarlamalar, qaǵaz jáne elektrondy nusqadaǵy merzimdi basylymdar, alýan túrli qyzyqty konkýrstar aýadaı qajet. Qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý úshin ulttyq termınologııany tıisti deńgeıde damytý mańyzdy, osyny kózdep, bıyl ınstıtýttyń Termınologııa bólimi ortalyq bolyp qaıta quryldy.
Qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýdi sıfrly keńistiktegi rólin arttyrýmen tikeleı baılanystyrǵan ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkeri, PhD Qýatbek Dúısenov respýblıka aýmaǵynda qyzmet etetin kommersııalyq jáne kommersııalyq emes mekemelerdi ınternet keńistikte memlekettik tilde aqparat taratýǵa yntalandyrý qajet ekenin aıtady. Al ınstıtýttyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Janar Jumabaeva «Qazirgi ýaqytta tildiń qoldanys aıasy aýyzsha sóz formasy jaǵynan da erekshe nazarda bolýy shart. Sebebi sóz áýezdi, qulaqqa jaǵymdy, kókeıge qonymdy bolýy úshin qazaq tiliniń úndestik zańy úlken qyzmet atqarady. Al úndestik zańy orfoepııanyń negizgi tiregi bolyp tabylady. Bir qaraǵanda, dybystardyń úndespeýiniń esh zııany joq sııaqty bolyp kórinedi, al, shyntýaıytyna kelgende, daýysty dybystardyń úndesip, daýyssyz dybystardyń úılesip aıtylýy qazaq tiliniń basqa tilderden ereksheligin, ózindik tabıǵatyn kórsetedi», degen oıda. Sondyqtan qazirgi ýaqytta balabaqshadan bastap, mektep jasyndaǵy oqýshylarǵa deıin orfoepııany erekshe úıretý qajet.
ALMATY
