Byltyrdan beri qurylys kompanııalary jurtshylyqqa eski páterdi jańasyna aýystyrýdy usyna bastady. Álbette, naryqtaǵy kez kelgen kásiporyn aldymen óziniń paıdasyn kózdeıtini anyq. Al eski úıdi jańasyna aýystyrýdyń turǵyndar úshin tıimdiligi qandaı, jalpy mundaı usynysqa kelisken durys pa, áńgimemiz osy jóninde.
Ýaqyt ótken saıyn kez kelgen dúnıe eskiredi, onyń ornyn jańasy basady. Psıhologııada «jańaǵa umtylý úshin aldymen eskiden qutylý kerek» degen túsinik bar. Mundaı psıhologııa ásirese, amerıkalyqtarda basym. Osy elde oqıtyn bir áriptesimiz: «Saýda jasaǵanǵa beıim amerıkalyqtar garajynda jatqan eski-qusqy, kerek emes zattaryn shyǵaryp satady, tipti jóndep alýǵa bolatyn synyq zattardy da satylymǵa qoıady. Bir jaǵynan eskiden qutylý bolsa, ekinshi jaǵynan aqsha jasaý – maqsat» dep áleýmettik jelide jazǵany esimizde.
Al bizdiń halyqtyń psıhologııasy qandaı? «Kerek bolady» deımiz de bar-joqtyń bárin jınaı beremiz. Ásilinde, eskiden jańanyń kóbeıgeni durys qoı. Qosh, sonymen, elimizde Trade-in júıesimen aldymen eski kompıýterler men onyń bólshekteri qabyldana bastady. Odan keıin turmystyq tehnıkalar satatyn keıbir dúkender jelisi «eski telefondardy jańasyna aýystyramyz» degen aksııany iske qosty. Ile avtonaryq segmentinde eski kólikti jańasyna aýystyrý jelisi paıda boldy. Al 2016 jyly memleket qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizip jatqan kóne kólikterdi azaıtý maqsatynda eski avtomashınalardy qabyldaý jobasyn qolǵa aldy. Júrmeı qalǵan «temir tulparyn» ótkizgenderge aqshalaı sertıfıkattar tapsyryldy. «О́KM Operatory» JShS (óndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeleri) saıtynda jarııalanǵan málimetter boıynsha bıyl qazan aıynyń alǵashqy eki aptasynyń ózinde 863 tehnıka joıýǵa tapsyrylyp, sertıfıkat baǵdarlamasy boıynsha 34 kólik ótkizilgen. Kóligin aqshaǵa tapsyrǵandarǵa berilgen qarjynyń jalpy somasy – 221,6 mln teńge.
Trade-in «saýdasy» Qazaqstanda qalaı júrgizilip jatqany, qansha tehnıka ótkizilgeni, neshe úı satylǵany jóninde jalpy statıstıkalyq málimet joq. Tipti trade-in-niń «dámin» bizden buryn kórgen Reseıdiń ózinde mundaı tolyqqandy statıstıka túzilmegen. Bir biletinimiz, Eýropada avtokólikterdiń 80 paıyzy trade-in ádisimen satylady eken.
Al eski páterdi jańasyna aýystyrý saýdasy elimizde qalaı júrgiziledi? Qazaqstanda mundaı qyzmetti birneshe qurylys kompanııasy usynyp júr: BI Group, Nova City, RAMS Qazaqstan jáne MWC kompanııalar toby.
Trade-in baǵdarlamasymen tek salynyp jatqan úılerdi alýǵa bolady jáne bul júıe ázirshe tek Nur-Sultan men Almaty qalasynda bar. Onyń klassıkalyq úlgisi mynadaı: páterdiń ıesi eski baspanasyn qurylys kompanııasyna tapsyrady da onyń ornyna sol mekeme salyp jatqan qurylystan bir páter alady. Árıne, jańa úı eskisinen qymbat. Sondyqtan jetpeı turǵan aqshasyn úı satýshy qurylys kompanııasyna ákep salýy kerek. Ol qarjyny bankten ala ma, álde kompanııamen kelisip, úı bitkenshe bólip tóleı me – ol satýshynyń quzyrynda. Al osy kezeń ishinde álgi eski úıdi alǵan kompanııa ony ózderiniń seriktes rıeltorlary arqyly satylymǵa shyǵarady.
Trade-in-men MWC kompanııalar toby bıylǵy jazdan bastap aınalysa bastaǵan. Mekemeniń satý bóliminiń menedjeri Ińkár Erlanqyzynyń aıtýynsha, mundaı tásil elordalyq turǵyndardyń arasynda endi ǵana tanymal bola bastapty. Búginde eski úıin jańasyna aýystyrǵysy kelgenderdiń qarasy kóbeıgen. «Meniń aldyma kúnine ondaǵan adam trade-in jóninde keńes suraı keledi. Suranys bolǵannan keıin usynys ta bar. Qazir kompanııa bul baǵdarlamaǵa erekshe den qoıa bastady. Trade-in-niń basty artyqshylyǵy, úıdi kompanııa satyp beredi. Biraq turǵyndar úıi satylǵannan keıin jańa páterin qurylys bitkenshe kútýi kerek», deıdi menedjer.
Trade-in baǵdarlamasymen kez kelgen eski úı óte bermeıtinin de eskergen jón. Úılerge qoıylatyn belgili bir talaptar bar. BI Group kompanııasynyń resmı saıtyndaǵy málimetke súıensek, turǵyn úıdiń qurylysy 1970 jyldan kem bolmaýy jáne Nur-Sultan qalasynyń aýmaǵynda bolýy tıis. Demek Qosshy, Qoıandy sekildi qala mańyndaǵy qalashyqtardaǵy páter trade-in-men ótpeıdi degen sóz. Sonymen qatar tapsyrylatyn úıdiń qujaty túgel, zańsyz jobalaý jumystary júrgizilmegen bolýy shart. Ortalyq jylý, jaryq júıelerine qosylǵan, kúrdeli jóndeý jumystaryn qajet etpeıtin jaǵdaıda bolýy da eskeriledi.
Jer ýchaskeleri, jer úıler, kottedjder, sáýlet óneriniń eskertkishteri bolyp tabylatyn ǵımarattar, parkıngter, turǵyn úıge arnalmaǵan ǵımarattar jáne aýmaǵy 200 sharshy metrden asatyn páterler trade-in baǵdarlamasymen qabyldanbaıtynyn da eskerte keteıik.
Jalpy trade-in – qurylys salasynda endi ǵana qolǵa alyna bastaǵan baǵdarlama. Bul tipti – álem boıynsha onsha tanyla qoımaǵan tásil. Dúnıe júzi boıynsha tek Amerıkada sátti júrgizilip jatyr, deıdi sarapshylar. Pandemııadan keıin trade-in Reseıde erekshe damı bastapty. Endi Qazaqstanǵa da keldi. Ásirese qurylysqa suranysy kóp Nur-Sultanda oǵan qyzyǵýshylyq tanytqandar kóp. Bas qaladaǵy trade-in-niń sharty qarapaıym. Menedjerlerdiń túsindirýinshe, satyp alýshy aldymen qurylys kompanııasyna baryp, páter tańdaıdy. Sodan keıin tańdaǵan baspanasy eshkimge satylmas úshin enshilep, jalpy baǵasynyń 5-10%-yn jarna retinde quıýy kerek. Bul rásimder aıaqtalǵannan keıin qurylys kompanııasy úı ıesiniń páterin baǵalap, satýǵa qoıady. Osydan keıin eki tarap trade-in jónindegi kelisimshart jasasady. Ekeýara kelisken baǵaǵa páter satylǵannan keıin satyp alýshy jańa jyljymaıtyn múlikke úlestik qatysý týraly kelisimge qol qoıady.
Naryqtaǵy kez kelgen kompanııa óz paıdasyn kózdeıtinin joǵaryda aıttyq. Sol sııaqty trade-in baǵdarlamasynyń da óz táýekelderi bar. Bul jóninde pikir bildirgen Qazaqstan qurylys salýshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Mıkrıýkovtiń aıtýynsha, trade-in tásilimen aınalysatyn qurylys kompanııalar úıdi rıeltor arqyly satady. Al rıeltorlar tegin jumys istemeıdi. Olardyń qyzmetine tólenetin aqy satylatyn úıdiń esebinen nemese úı satýshynyń qaltasynan tólenedi, ıaǵnı páterdiń jalpy qunynyń 1%-y rıeltorǵa beriledi. Aıtalyq, eger úıińiz 50 mln-ǵa baǵalanatyn bolsa, onda onyń 500 myńyn rıeltordyń qolyna ustatýǵa týra keledi. «Trade-in tásili páter satýshydan góri kompanııaǵa tıimdirek. Bul jerde úı ıesi utylýy múmkin. О́ıtkeni eski úıdi qurylys salýshy satyp alsa, ol baǵany naryqtaǵydan birden 10-15%-ǵa tómendetedi. Al bul satýshyǵa tıimsiz, aqshadan utylady, soǵan sáıkes satyp alatyn jańa úıi de qymbatqa túsedi. Sondyqtan artyq shyǵynǵa batpas úshin úıdi ózi satýǵa áreket etkeni jón», deıdi V.Mıkrıýkov.
Sarapshynyń sózine qaraǵanda keıde rıeltorlardyń 1%-dyq qyzmet aqysyn qurylys kompanııalary moınyna alatyn kezder bolady eken, biraq mundaı «márttik» ilýde bir kezdesetin kórinedi.
Trade-in-niń taǵy bir kemshin tusy, qurylys kompanııasy satylymǵa shyǵarǵan páter kelisimsharttyń ýaqyty bitkenshe ótip ketýi kerek. Ádette onyń merzimi 2-3 aıdy quraıdy. Eger osy ýaqyttyń ishinde úı satylmasa, onda trade-in kelisimshartynyń kúshi joıylǵan bolyp esepteledi. «Jalpy alǵanda trade-in – páterdi satý men ótkizýdiń jaqsy tásili. Úıin jańartqysy kelgen jandar páter izdep, áýrege túspeıdi. Ony satamyn dep te qınalmaıdy. Munyń bárin qurylys kompanııasy moınyna alady, tipti qujattardyń zańdy júrgizilýine de olar jaýapty. Biraq jańa úı satyp alýshylar páteriniń arzandaý baǵaǵa ótýine daıyn bolýy kerek. Al páteri satylyp ketse, úıin jańa qojaıynǵa 15 kúnniń ishinde bosatyp berýge tıis. Qurylys bitkenshe páter jaldap, qosymsha shyǵynǵa ushyraıtynyn da úmytpaǵan jón», deıdi sarapshy.
Mamandar sondaı-aq trade-in kelisimsharty jasalǵannan keıin odan bas tartý múmkin emes ekenin de eskertedi. Eger kelisim satyp alýshy jaqtan buzylsa, onda ol kompanııaǵa úıdiń jalpy qunynyń 1-2%-yn aıyppul sanksııasy retinde tóleýine týra keledi.
Al zańgerler bolsa, qurylys kompanııasymen kelisim jasarda qujattaǵy sharttardy muqııat oqýǵa keńes beredi. Shartta eki jaqtyń quqyǵy da ashyq ári naqty jazylýy tıis. Atap aıtqanda, eski jáne jańa páterdiń baǵasy; kelisimshart buzylǵan jaǵdaıda aıyppul sanksııasyn qoldaný máselesi (tek satyp alýshy ǵana emes, kompanııanyń da óndirip beretin aqysy kórsetilýi tıis); sharttyń ózgerý tártibi jáne qurylys salýshy ýáde etken kelisimder men sharttardyń bári qujatta qattalýy kerek. Áıtpese úı satýshy utylýy múmkin. «Qurylys salýshy kepildik bermeıinshe eshqandaı qujatqa qol qoıylmaýy kerek», deıdi zańgerler.
Eskisinen jańasy kóbeıgen qazirgi zamanda turǵyn úı qurylysy salasy da jańaryp, damyp keledi. Búgingi turǵyn úı keshenderin burynǵy «hrýshevkalarmen» salystyra almaısyz. Bári jańarǵan, keńeıgen, kórkeıgen. Qurylysshylar qazir kire-beristerdi de jaınatyp qoıdy. Kirse shyqqysyz nebir kórkem dálizder men podezder paıda boldy. Buryn páter tóbesiniń bıiktigi – 2,7 m bolsa, búgingi qurylystar 3-3,3 metrge jetti. Burynǵy úılerde jalǵyz jýynatyn bólme bolsa, qazirgi páterlerde kemi ekeýden bar. Mine, osyndaı jańarýlardy kórgende elden qalmaı, eski úıdi jańasyna aýystyrǵan da durys pa deısiń. Ári «jaqsy jerde jatsań, jaqsy tús kóresiń» degen de támsil bar. Árıne, adam týyp-ósip, ábden baýyr basqan mekenin qıǵysy kelmeıdi. Ásirese qalada bir jerden ekinshi jerge kóshý ońaı emes. Bul bir jaǵynan materıaldyq shyǵyndy qajet etse, ekinshi jaǵynan úırenisken orta, mektep, balabaqsha, kólik ınfraqurylymdarynyń úıge jaqyndyǵy da tańdaýyńyzǵa áser etedi. Sondyqtan turǵyndar úıin dál kólikteı nemese gadjetteı kóp aýystyra bermeıdi. Trade-in-niń álem boıynsha onsha tanymal bola qoımaýynyń bir sebebi de osy bolsa kerek.
