Basty qundylyǵymyz – Táýelsizdik

– Elimiz Táýelsizdigin jarııalaǵan sátte qaıda boldyńyz jáne osy tarıhı oqıǵany qalaı qabyl aldyńyz?

– Táýelsizdik jarııalanǵan tusta Almaty qalasynda Geologııa mınıstr­liginde Munaı-gaz basqarmasynyń basshysy qyzmetin atqardym. Ol kezde bárimiz biletin «QazMunaıGaz» syndy kompanııa, Energetıka mınıstrligi bolmady. Asa úlken kólemde munaı barlaý jumystary júrgiziletin. Men sol jumystardy basqardym.

El Táýelsizdiginiń jarııalanýy hal­qy­myzdyń tarıhyndaǵy úlken oqıǵa boldy. Álbette, úlken qýanyshpen qarsy aldym. Táýelsizdikke qol jetken jyly 43 jasta edim. Bylaı qarasańyz, jas emespin. Degenmen aqyl toqtatqan, ómir kórgen shaq edi. Oǵan deıin 20 jyldan astam ýaqyt óndiriste qyzmet atqardym. Úsh jarym jylǵa jýyq Iemende Keńes munaı barlaý ekspe­dı­sııa­sy basshylarynyń biri boldym.

Sol kezdiń ózinde baıqaǵan eki-úsh máselem bolatyn. Eń alǵashqysy – Re­seıde jolǵa qoıylǵan qalalar, aýyldar arasyndaǵy ınfraqurylym bizde bolmady. О́ndiris joqtyń qasy, azyq-túlik syrttan keletin. Bir kezderi qoıdyń sanyn 50 mln-ǵa jetkizý syndy maqsattar qoıyldy. Tyń ıgerdik, astyq bar, mal sharýashylyǵy bar. Degenmen onyń bári basqa jaqqa ketetin. Al sonsha mal baǵyp otyrǵan ózimizde et bolmaıtyn, azyq joq-ty. Tipti kúndelikti paıdalanatyn sabyndy talonmen alatyn kúndi bas­tan ótkerdik. Sondyqtan elimizdiń Táýel­siz memleket bolǵanyna qýandyq.

О́zim qyzmet etken munaı salasynda 1990-jyldary 5-5,5 shaqyrymdyq tereń uńǵylar qazylatyn. Bul Odaqtaǵy eń úlken tereńdikterdiń biri edi. Sol jumys toqtaı bastady. О́ıtkeni uńǵy burǵylaý úshin qubyrlar qajet. Kúkirtti sýtegi sııaqty zııandy qospalarǵa, qy­sym­ǵa shydaıtyn, tótep beretin myq­ty qubyrlar qajet. Onyń bárin shetelden satyp alatynbyz. О́zi kishigirim óndiris quldyrady, halyq jumyssyz qaldy. Zaýyt, fabrıkalar jumysyn toqtatty. Keńestik ıntegrasııa bárin bir-birine baılanystyryp qoıǵan. Bir quraldy Reseıden, birin Ýkraına, birin taǵy basqa elden aldyrtamyz. Elder arasyndaǵy baılanys úzildi. Mine, osyndaı asa qıyn kezeńge tap bolǵanda egemen el atandyq.

Táýelsizdik alǵannan keıin ınvestısııa degen túsinik paıda boldy. Qalaı bolǵanda da qarjy kerek boldy, jańa tehnıka men tehnologııa qajet boldy. Osy rette birneshe sheteldik kompanııamen kelissóz bastadyq. Osylaısha, egemen elde eki birlesken kompanııa quryl­dy. Túrkııa Respýblıkasymen kelisip «QazaqTúrikMunaı», al Germanııanyń FevaOil, VegaOil kompanııalarymen kelissóz júrgizip, «QazGerMunaı» degen birlesken mekeme qurdyq.

1992 jyly jeltoqsanda «QazaqTúrikMunaı» kompanııasyna bas­shy bolyp taǵaıyndaldym. Bul mekeme batystaǵy 4 oblysta ashyldy. 12 myń qyz­metkerge jumys berdik. Kúni búginge deıin jumysyn jalǵastyryp keledi. Osyn­daı jaǵdaıda ınvestısııany qalaı paıdalaný, sheteldiktermen qalaı birle­sip jumys isteý keregin úırendik. О́zi­miz­diń oıymyzdy aıtyp, keregimizdi ala bilýdi tájirıbesiz úırenip kettik. Álbet­te, kemshilikter boldy. Ýaqyt óte olar da tolyqtyrylyp, túzeldi.

Dál sol tutsa «Teńizshevroıl», «Qa­zaq­­­­stan­­kaspııshelf» dep atalatyn eki al­pa­ýyt kompanııa óz jumystaryn bas­ta­dy. Úl­ken ınvestısııalar sol kezde keldi.

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryn­daǵy qandaı qıyn-qystaý sátter esińizde qaldy?

– Táýelsizdik jarııalaǵan kezde eli­miz­de ne ınvestısııa týraly, ne munaı-gaz týraly zań bolmady. Qarjy berip otyrǵan elder óz kapıtalyn saqtaýy úshin, qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin zańǵa júginedi ǵoı. Sol kezde atal­ǵan kompanııalar Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń sózine senip qana osy qadamǵa bardy. Bul jumystar tolyq Tuńǵysh Prezıdenttiń bedelimen iske asyryldy. Sol kezde «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» zańdar qabyldandy. Sheteldiktermen aralasyp júrip, tájirıbe júzinde kóp dúnıe úırendik.

Taǵy bir qıyndyq – til máselesi. Biz ne aǵylshyn tilin, ne túrik tilin bilmedik. Keńes ókimetin maqtaıtyndardy jıi kez­des­tiremiz. Álbette, Odaq bizge keri áser etti deýge bolmaıdy. Keńes dáýirin­de ju­myssyzdyq máselesi bolma­dy, ha­lyq­tyń moraldyq tárbıesine mán beril­di. Degenmen biz keı tusta artta qal­­dyq. Sheteldermen baılanys bolmady. Máskeýge baratyn sanaýly adam bola­tyn, qalǵany Máskeýdi de kórmedi. Teh­nıka men tehnologııadan qalys qaldyq. Elge sheteldik kompanııalar óz tehnıkasymen kelýge májbúr boldy.

Osy qıyndyqtar eskerilip, Elbasy­nyń bastamasymen shetelde mamandar daıar­landy. Kóp jastarymyz taý asyp, muhıt asyp bilim izdep ketti. Bas-aıaǵy 5-10 jyldyń ishinde til meńgergen, tehnologııany biletin, deńgeıi basqa jas­tar keldi. Sheteldik mamandarmen ıyq tirestirip jumys isteı bastady.

– Elbasynyń eńbegin sóz ettińiz, Táýelsizdik jyldarynda Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz júzege asyrǵan reforma­lar, Elbasynyń táýelsiz memleket qurý­daǵy róli týraly taǵy ne aıtar edińiz?

– Elbasynyń, meniń oıymsha, eń úlken eńbegi – shekarany shegendeýi. Reseımen shekaramyz álemdegi eń uzyn shekara retinde tirkelgen. Sol 7 500 sha­qy­­rymnan astam shekara qysqa mer­zim­de belgilendi. Bul onyń bedeliniń jemi­si, abyroıynyń nátıjesinde tyn­dy­­ryl­ǵan is dep oılaımyn. Atyraý oblysy men Reseıdegi Astrahan obly­sy­nyń ortasynda ornalasqan «Imashev» keń ornyndaǵy shekarany belgileýde qıynshylyqtarǵa tap boldyq. Sol kezdegi Syrtqy ister mınıstriniń oryn­ba­­sary Nurlan Onjanov kelissóz toby­na jetekshilik etti. Birneshe aı boıy ke­lis­­sóz júrgizý barysynda munyń qan­daı mańyzdy, qıyn másele ekenine kózim jetti.

Taǵy bir aıtyp óter másele – el asta­na­sy. Shynyn aıtsam, elordaǵa 1998 jyly alǵash ret kelgende qalany kórip tań qald­ym. Azyp-tozǵan, batpaq, masasy kóp, úı­lerdiń kóbi eski... Kartamyzǵa qarasa­ńyz, elimizdiń júreginde ornalas­qan. Bul sheshim ekonomıkalyq turǵydan da, saıasat turǵysynan da durys bolǵa­nyna qazir bárimizdiń kózimiz jetti.

Elbasynyń taǵy bir kóregendiligi – naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵany­myz­dan kórindi. Tipti Belarýs áli de naryqtyq ekonomıkaǵa kóship úlgermedi. Bul qadamǵa Reseımen qatar bardyq. Jekeshelendirý bastaldy. Qazir onyń kerek ekenine ábden kóz jetti.

Odaq qulaǵan kezde elimizdiń áleý­met­tik jaǵdaıy rettelmegenin moıyn­daý kerek. Rasymen, áleýmettik deńgeıi tómen memleketterdiń biri bol­dyq. Osyndaı jaǵdaıda Elbasy «Bolashaq» baǵdarlamasyn qolǵa aldy. El bas­qaratyn, óndiris júrgizetin, elge qam­qor bolatyn jastardy álemniń eń úzdik oqý oryndaryna til meńgerip, qarjy, naryqtyq ekonomıka men zań úırensin dep oqýǵa jiberdi. Bul bastama 30 jyl­dyń ishinde jaqsy jemisin berdi deı alamyz.

Onyń ber jaǵynda tólqujattyń, valıýtamyzdyń aýysýy sııaqty tipti adam oıyna kelmeıtin reformalar qabyldandy. Qazir, árıne, bul ózgeris­terdiń kerek ekenin túsinemiz. Al ol kezde «qalaı bolar eken?» degen kúmán, senim­sizdik basym ekiushty oıdyń bol­ǵany anyq. Elbasynyń áriden oı­laýynyń nátıjesinde osyndaı dárejege jettik. Biz, árıne, barlyq maqsatqa jetip bolmadyq, bárin istep úlgermedik. Degenmen 30 jyl degen qas-qaǵymdaǵy jetistikterimizge «táýbe» demeýge qaqy­myz joq.

– Egemendikke qol jetkizgen ýaqyttan beri birqatar jaýapty qyzmet atqardyńyz. Energetıka mınıstri, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystarynyń ákimi, Parlament Májilisiniń Tóraǵasy boldyńyz. Sol kezderi alǵa qoıǵan maqsattaryńyzǵa jete aldyńyz ba?

– Ár adamnyń qalyptasqan jumys isteý reti bolady. Men qaıda barsam da júıeli jumysty jaqsy kóre­min. Ener­getıka mınıstrligine kelge­nim­­de halyqtyń turmysyna gazdyń qa­jet­tiligin baıqadym. Az gazdyń kóp bóligin Reseı arqyly satyp jatyrmyz. Gaz shyǵatyn Atyraý, Mańǵystaý óńir­leriniń halqy gazsyz otyr. Almaty­lyqtar О́zbekstannan kelgen gazdy tu­tynady. Ol úshin jyl saıyn kelisimshart jasalady. Saralap qarasaq, satyp jatqan gaz ben satyp alǵannyń baǵasy shamalas edi. Iаǵnı gazdy eksporttaýdan asa paıda bolmady.

2003 jyly Elbasy meni Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary retinde qyzmetke taǵaıyndady. Sol kezde Elba­sy­na eki usynys bildirdim. Aldymen ar­zan satylyp jatqan gazdyń baǵasyn kóterý týraly aıttym. Orta Azııa, Buqara-Oral gaz qubyrlary Qazaqstan arqyly ótip jatty. Solardan kerek gaz alyp, ońtústiktegi oblystarǵa tartýǵa bolady degen josparmen tanystyrdym. Túrik­menstan men О́zbekstannan keletin gazdy ońtústik aımaq úshin paıdalanyp, son­daı kólemdegi gazdy «Qarashyǵanaq» ken or­nynan qubyrǵa bereıik degen usy­nys aıttym. Eger kezinde sol gaz qubyr­lary tartylmaǵanda, búginde elordaǵa gaz kelmes edi. «Saryarqa» jobasy sol qubyrdyń bolǵanynan ǵana júzege asty.

Batys Qazaqstan, Atyraý oblys­taryn­da ákim bolǵanymda Elbasy qabyl­daǵan «Údemeli ındýstrıaldyq-ınnova­sııalyq damý» baǵdarlamasyna sáıkes, birneshe jobany iske asyrdyq. Jergilikti halyqpen alǵash kezdeskenimde, munaı-gaz salasynyń ákimdik kómegin kóp qa­jet etpeıtinin, olarǵa sheteldik ınves­torlar, úkimet barlyq jaǵdaıdy jasap otyrǵanyn aıttym. Biz óz tarapymyzdan ekologııany qorǵaý, áleýmettik kómek berý syndy birneshe talap­tar qoıa otyryp, jaǵdaı jasadyq. Al óńir úshin eń basty másele – azyq-túlik qaýipsizdigi. Sonda halyqqa «Bir kúni qıynshylyq bolyp, Reseımen baılanys jabylsa, jaǵdaı qalaı bolady?» degen suraq qoıdym. Sol kezde birneshe joba qolǵa alyndy. 1000 eshki alynyp, ferma ashtyq. AQSh-tan 500 sútti sıyrdy ushaq­pen aldyryp, sút fermasyn ashtyq. Odan basqa qurylys materıaldaryn shyǵaratyn eki kombınat iske qosyldy. Optıkalyq talshyqty kabel jasaıtyn óndiris paıda boldy. Qazirgi tańda bul mekeme «Qazaqtelekomnyń» 50 paıyz suranysyn qamtyp otyr.

36 jyl munaı salasynda qyzmet ettim. Burǵylaýshydan mınıstrge deıin jettim. Sondyqtan bul sala maǵan ábden tanys. Parlament Májilisine kelge­nimde suıytylǵan gazdyń naryqtyq ekono­mı­kadaǵy paıdalaný tártibine qatys­ty zań jobasyn daıyndaýdy qolǵa aldym. Basqa da jer qoınaýy men munaı-gazǵa qatysty zańdardyń qabyldanýyna úles qostym.

– Qazir respýblıkalyq ardagerler uıymyn basqaryp júrsiz. Memleket tarapynan aǵa býynǵa jasalyp otyrǵan qamqorlyq kóńilderińizden shyǵa ma?

– Sóz joq, kóńilimizden shyǵady. О́ıtkeni ár zamannyń óz múmkindigi bar. Osy qyzmetke kelgenime altynshy jyl tolmaq. Jaqynda ótken VIII sezde ekinshi kezeńge saılandym. Tóraǵalyq etken 5 jyl ishinde tyndyrǵan eń úlken sha­rýam dep «Ardagerler týraly» Zańdy aıta alamyn. Bul Reseıde de, Qyrǵyzstanda da, basqa da elderde qoldanysta bar zań. Áýeli Úkimetpen kelisip, keıin Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevqa baryp, egjeı-tegjeıli baıandap, odan soń halyqpen, ardagerlermen, zańgerler­men qarap, «dúnıege keltirdik». Tájik-aýǵan shekarasyndaǵy qaqtyǵystarǵa qatysqan, basqa da 7-8 baǵyttaǵy ardagerlerge áleýmettik kómek kórsetildi. Osynyń barlyǵy ardagerlerge jasalyp otyrǵan jaǵdaı. Taǵy bir aıta ketetin másele, atalǵan zańda «ardager» mártebesin kimniń ala alatynyn bekittik.

– Qazirgi tańda ardagerlerdi qan­daı máseleler tolǵandyrady?

– О́mir bolǵan soń máseleler jalǵasa bereri haq. Onyń barlyǵy ret-retimen qara­lyp, sheshiledi dep oılaımyn. Búgin­de óńirlerde «Ardagerler úıiniń» bol­­maýy alańdatady. Ardagerler bir-biri­men kezdesip, bas qosatyn oryn­nyń bolýy mańyzdy. Qoǵamdyq keńes quryl­ǵanyn bilemiz. Oblystaǵy keńes­terdiń basshylarynyń kóbi – ardagerler. Ardager degenimiz – kúni keshe el basqarǵan, laýazymdy jumystardy oryn­­daǵan jaýapty adamdar. Kezdesý­ler­de olar múmkindikterdi, qandaı yqpal jasaı alatyndaryn, óz oılaryn ortaǵa salady. Túrkistan men Mańǵys­taý oblystarynda basqa óńirlermen salystyr­ǵanda bul másele jolǵa qoıylǵan.

Bes jyldyń ishinde qolǵa alǵan taǵy bir úlken sharýa – «Dáneker» jobasy. Buryn zań salasynda qyzmet etken tájirıbeli, bedeldi ardagerler janjaldy sotqa jet­kizbeı sheshý, tatýlastyrýmen aına­lysady. Bul joba boıynsha Jambyl ob­lysy jaqsy nátıje kórsetip keledi. Osy jobanyń nátıjesinde, birneshe júzdegen másele sotqa jetpeı sheshildi. Bul jumysty jeńildetkenimen qatar azamattardyń qarym-qatynasyna da oń yqpal etedi.

– Qazaqstandaǵy bılik sabaqtas­tyǵy týraly pikirińiz qandaı? Osy rette Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy baılanystary týraly oıyńyzdy ortaǵa salsańyz.

– Men Elbasynyń kóregendigine, kósemdigine, sheshendigine san ret kýá bolǵanymdy qashan da aıtyp júremin. Asa qıyn jaǵdaıda jol taýyp keteti­ni­ne tań qalatynmyn. Dúnıe júzindegi alpaýyt elder men aınalamyz­daǵy memleketterdiń túrli saıasattaryna qaramastan júıeli qarym-qatynas qura bildik. TMD elderinde Qasym-Jomart Toqaevtyń bıigine jetken basshy joq. Birikken Ulttar Uıymynda basshylyq qyzmette jumys isteý onyń bilimi, tájirıbesiniń qaı deńgeıde ekenin kórsetedi. Elbasynyń osyndaı bilimdi, bedeldi azamatty ózinen keıingi Prezıdent retinde usynýy sabaq­tastyqtyń eń jaqsy úlgisi dep sanaı­myn. Qazir ekonomıka, saıasat tur­ǵysynan da buryn qalyptasqan júıeni jalǵastyryp jatyrmyz. Elimiz­diń bola­shaǵy alda. Endi 5 jyldan soń jaǵ­daıymyz burynǵydan da jaqsara túsetinine esh kúmán joq.

– Qazirgi jahandaný úrdisiniń halqy­myz úshin oń men terisi týraly qandaı oıdasyz?

– Ekonomıkanyń damýynan qalaı qalmaýymyz kerek desem, jahandaný máselesinde de artta qalýǵa bolmaıdy dep sanaımyn. Odan eshkim qutyla almaıdy, ol bizge kerek dúnıe. Q.Toqaev «Táýel­sizdik bárinen qymbat» atty ma­qa­lasynda jahandaný uǵymyn el men eldiń arasyndaǵy ıntegrasııa dep túsindiredi. Jahandanýdyń beıbit­shilikti saqtaýda mańyzy zor. Odan bólek, elder arasyndaǵy qatynas bekı túsýi úshin tildi meńgerý kerek. Álemdegi ozyq mádenıetke bet burmaı bolmaıdy. Dese de, Prezıdent te, basqa da qaıratkerler aıtyp júrgendeı, úsh máselege saq bolý kerek. Eń birinshisi – tarıh. Prezıdenttiń ózi tarıhqa táýelsiz kózqaras kerek deıdi. Tarıhty burmalaýǵa bolmaıdy. Ekinshi másele – til. Aǵylshyn, qytaı, basqa da tilderdi bilýimiz kerek. Orysshany onsyz da oqyp jatyrmyz. Degenmen el bolý úshin memlekettik til – eń basty másele. Til joq jerde el bolmaıdy. Odan keıin ulttyq mádenıetti kózimizdiń qara­shy­ǵyn­daı saqtaýymyz kerek. Ult­tyq máde­nıetimizdi qorǵamasaq, tamyrymyz tereń­ge ketpeıdi. Jahandaný jaǵ­daıynda osy úsh máselege erekshe mán berýimiz kerek.

Áli kúnge deıin memlekettik tilimizdi tolyqqandy paıdalana almaı júrmiz. Qazaq tilin saqtaý úshin basqa tildi qurtý kerek degennen aýlaqpyn. Barlyq jer­de adam aldymen ózin syılaýy kerek. О́zin syılaý úshin aldymen adam óz tilin bilýi tıis. Qansha jaqsy sóılesek te, orys ne aǵylshyn bolyp ketý múmkin emes. 2-3 jyl AQSh-ta oqyp aǵylshynsha, Reseıde qyzmette júrip oryssha úırengen adamnyń qazaqtardyń ortasynda qazaqsha úırene almaýy masqara.

– Táýelsiz eldiń erteńi – búgingi jas­­tar jaıly kózqarasyńyzdy bilsek.

– Qazirgi zamannyń jastary bizder­ge qaraǵanda áldeqaıda saýatty ekenin mo­ıyndaýymyz kerek. Buǵan qýanamyz da. Jahandaný dáýirindegi jastarda damý bar. Sportqa den qoıatyndar qatary artýda. Qazaqstandyq sport ta ilgerileýde. Jumys isteý qabileti álemdik dárejedegi naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdelgen urpaq ósip keledi. Tilge degen kózqaras qyn­jyl­tatynyn jasyrmaımyn. Shetel­de oqyǵandar tilge, mádenıetke den qoı­maıdy. Al eń jamany – kitap oqy­maıd­y. Kezinde aýyl kitaphanasyna jıi bara­tynbyz, kitaptardy taýysyp oqı­tyn­byz. Qazir kóbi salalyq, kásibı ádebıet oqýmen shekteledi. Al halyqtyń mádenıeti, turmysynan habar beretin kitap­tar eleýsiz qalady. Elimizdiń máde­nıetine, tarıhyna qatysty aqparat izde­meıdi. Til máselesiniń týyndaýy qolǵa alynǵan sharalar nátıjesizdiginen. Buǵan tek jastar emes, ata-ana, qoǵam da kináli. Tilge qyzy­ǵý­shy­lyq, sony týǵy­zatyn júıeli ju­mys bolýy kerek. Kóp jumys tek qaǵaz júzinde ǵana «oryndalyp jatady». Alaıda qazirgi jastar saýatty, talap­ty. Kóptegen jasymyz jaýapty jumys­tardy alyp júr. Men jastarǵa sáttilik, qashan da bıikten kórinýin tileımin!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 

Svetlana ǴALYMJANQYZY