Bankter taratylsa, eń birinshi salymshylar alańdaıtyny anyq. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi lısenzııasynan aıyrylǵan bank salymshylary bul máselede qam jemese de bolatynyn aıtty. Bul sózdiń jany bar.
Jalpy, elimizde teńgemen, dollarmen saqtalǵan depozıtterdiń saqtalýyna jáne tólem kartochkalary men bank shottaryndaǵy aqshaǵa «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ (budan ári – QDKQ ) kepildik beredi, ıaǵnı bank taratylsa da, bankrot bolsa da ol aqshańyz eshqaıda joǵalyp, joıylyp ketpeıdi. Tipti kapıtaldandyrylǵan paıyzdar da sonyń ishine kiredi. Tek jeke tulǵalardyń metall shottarynda saqtalǵan qarajatqa, bank uıashyqtarynda ornalastyrylǵan aqsha men qundy zattarǵa, depozıttik sertıfıkattarǵa ǵana kepildik berilmeıdi.
Agenttiktiń habarlaýynsha, eń joǵary kepildik beriletin soma valıýtaǵa jáne depozıttiń túrine baılanysty. Aıtalyq, teńgemen jınaqtalǵan depozıtterge – 15 000 000 teńgege deıin; jınaq depozıtterinen basqa, teńgemen salynǵan ózge depozıtterge – 10 000 000 teńgege deıin; shetel valıýtasyndaǵy depozıtterge 5 000 000 teńgege deıin kepildik bar. «Kepildiktiń árbir jeke adamǵa emes, onyń aqshasy saqtalǵan árbir bankke qoldanylatynyn eskergen jón. Aıtalyq eger sizde bir bankte birneshe depozıt bar delik. Sonyń ishinde shetel valıýtasynda da salym bolsa, onda sol bank taratylǵan kezde barlyq salym jınaǵy qosa esepteledi de depozıttiń árbir túrine beriletin kepildik shegi eskerile otyryp, 15 000 000 teńgeden aspaıtyn ótemaqy tólenedi. Al salymshynyń shetel valıýtasyndaǵy depozıtterge tólemaqy bankti lısenzııadan aıyrǵan kúngi valıýtalardyń naryqtyq aıyrbastaý baǵamy qansha boldy, sol boıynsha esepteledi. Ágárákı depozıtte kepildik berilgen ótemaqy somasynan asatyn qarjy qalsa, onda kepildik somasynan artylǵan aqshany banktiń taratý komıssııasy óteıdi. Biraq bul ótemaqy májbúrlep taratý týraly sot sheshimi zańdy kúshine engen sátten bastap qana taǵaıyndalady», delingen agenttik habarlamasynda.
Aıtpaqshy, eger salymshynyń bankke qaryz aqshasy bolsa, onda kepildik berilgen ótemaqy somasyna ol da áser etetinin eskergen jón. Mysaly, salymshynyń 10 000 000 teńge mólsherindegi jınaq depozıti bar delik, aǵymdaǵy shottarynda 500 000 teńge mólsherinde aqsha qaldy, onyń syrtynda 2 500 000 teńge mólsherinde ótelmegen kredıti bar. Mundaı jaǵdaıda qaryzgerdiń birinshi kezekte bankke bereshegi alynady, sodan keıin ǵana kepildik berilgen ótemaqy somasy esepteledi. Demek, ótemaqy somasy 8 000 000 teńgeni quraıdy degen sóz.
Taratylatyn bankterde depozıti bar jeke tulǵalar kepildik ótemin tóleý týraly aqparatty «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ www.kdif.kz resmı saıtyndaǵy «Taratý prosesindegi bankter/Tólemder boıynsha aǵymdaǵy jaǵdaı» bóliminen kóre alady.
Al qyzmeti toqtatylatyn bankterde nesıesi bar azamattarǵa kelsek, bankterdiń taratylýy olardy kredıt tóleý jaýapkershiliginen qutqarmaıdy. «Nesıegerler bosańsýǵa, ıa bolmasa arqany keńge salyp, kredıt tóleıtin kúnin ótkizip alýǵa bolmaıdy. Sebebi banktiń taratylýy kredıttik mindettemelerdiń joıylǵanyn bildirmeıdi», deıdi agenttik mamandary.
Bank taratylsa, ondaǵy barlyq mámile men kelisimderdi aıaǵyna jetkizetin – ondaǵy taratý komıssııasy. Komıssııa banktiń kredıttik portfelin úshinshi tarapqa satý týraly sheshim qabyldaıdy, ıaǵnı kredıtti óteý prosesin basqa bankterge, kollektorlyq agenttikterge, ıpotekalyq kompanııaǵa beredi nemese komıssııanyń ózi de lısenzııasynan aıyrylǵan banktiń kredıttik portfelin ári qaraı basqarýdy jalǵastyrýy múmkin. Bir sózben aıtqanda, kredıt báz-baıaǵy qalpynsha qala beredi, nesıe jabylmaıdy: eger nesıeni ýaqytynda salmasańyz, ósimpul esepteledi, bul ádettegideı nesıe tarıhyńyzǵa áser etedi, kredıt kepildi bolsa, onda boryshkerdiń kepil múlki sot arqyly nemese sotqa deıingi tártippen satylady degen sııaqty sharalar sol kúıi saqtalady.
Agenttiktiń habarlaýynsha, boryshker elden de kete almaıdy. Ol sot oryndaýshysynyń qaýlysy boıynsha shetelge shyǵýy shektelgen azamattardyń tizimine enýi múmkin.
Sondyqtan mamandar isti qıyndatpaı, qaryzdy ýaqtyly ótep, aıyppuldar men ósimpuldarǵa urynbaýǵa keńes beredi.
