Pikir • 08 Qarasha, 2021

Bir ýys topyraq

3202 ret kórsetildi

Qoǵamda «Jemqorlyq neden týyndaıdy?», «Jemqorlar qaıdan shyǵady?» degen suraqtar jıi talqylanady. Biri jemqorlyqty joqshylyq týyndatady dese, endi biri bul dertti ynsapsyzdyqtyń asqynǵan túri deıdi. Túıeni túgimen jutyp jat­qandardyń bári ash-jalańash júrme­gen­deri túsinikti jaıt. Alaıda qolyna sál bılik tús­se, ebin taýyp eki asap qalýdy oılaı­tyn­dardyń áreketin  qalaı túsindirýge bolady?

Transparency International-dyń sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksine sáıkes elimiz 180 eldiń arasynan 2019 jyly 113-oryndy ıelengen bolatyn. О́tken jyly ındeksti biraz jaqsartyp, 94-orynǵa taban tiredik. Halyqaralyq reıtıngtiń úzdik úshtigine Jańa Zelandııa, Danııa men Fınlıandııa ense, eń tómengi satyda Sırııa, Soltústik Sýdan men Somalı tur. Sondaı-aq Qazaqstan Zań ústemdiginiń halyqaralyq reıtıngisinde 128 memlekettiń ishinde 62-oryndy ıelengen. Dúnıejúzilik banktiń Sybaılas jemqorlyqty baqylaý ındıkatory boıynsha Qazaqstan 2 jyl ishinde óz kórsetkishterin 2 eseden astamǵa jaqsartty. Mamandar bul Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksine qatysqan ýaqyt aralyǵyndaǵy eń joǵarǵy kórsetkish ekenin aıtady. Tipti Antıkor «halyqaralyq uıym eshqashan bizdiń elimizdi munsha joǵary baǵalaǵan emes» dep aǵynan jarylǵan edi.

Ras, sońǵy jyldary elimizde sybaılas jemqor­lyqqa qarsy saıasat basqasha baǵyt aldy. Qylmystyq-quqyqtyq salada, sondaı-aq sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jáne sıfr­landyrý salasynda júrgizilip jatqan reformalar, osy baǵyttarda qabyldanǵan is-sharalar kesheni aqyryndap óz nátıjesin bere bastady. Jemqorlyqqa qarsy zańnamany jetildirý, qylmystyq sot isin júrgizý jáne memlekettik qyzmet kórsetý salalarynda sıfrly tehnologııalardy keńinen qoldaný, sonymen qatar qylmystyq prosestiń úsh býyndy modelin en­gizý bul indettiń aldyn alýǵa barynsha yq­pal etip keledi. Búginde elimizdegi sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy model birneshe baǵyt prızma­sy arqyly júıeli reformalaýǵa súıenedi. Olar: kásibı memlekettik apparat, zańnyń ústem­digi jáne quqyqtyq memleket, memlekettik ınstı­týt­tardyń ashyqtyǵy, transparenttiligi jáne eseptiligi, servıstik memleket jáne sıfrlandyrý, al eń bastysy – qoǵamnyń saıası jańǵyrýy.

Egemendigimizdi jarııalap, etek-jeńimizdi jınaǵaly beri jemqorlyq deıtin jegi qurtpen alysyp-aq kelemiz. Otyz jylda derttiń dendep ketkeni sonshalyq, ulttyq qaýipsizdigimizge qaýip tóndire bastady. Buǵan bıyl dúıim eldi dúrliktirgen Jambyldaǵy jarylys ta dálel bola alady. Elimizdiń alǵa jyljýyna tusaý bolyp turǵan da osy kesel. Jemqorlyqty jeńbeı eshbir isimizdiń ilgeri baspaıtynyn túsingen halyq qazir kez kelgen keleńsizdiktiń, oqys oqıǵa men tótenshe jaǵdaıdyń dıagnozy etip osy dertti ataıdy. Sebebi túsinikti de. Búginde jemqorlyq jaýlamaǵan júıe qalmady. Eki ǵana mysal keltire keteıik. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń málimetinshe, sońǵy jeti aıda elimizdegi bilim berý salasynda 75-ten astam jemqorlyq qylmysy tirkelgen. Qylmystyń basym bóligi jymqyrý men paraqorlyqqa qatysty. Ekinshi jaǵdaı – jaqynda Túrkistan oblysyndaǵy Kentaý qalalyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmasynyń bas mamany ustaldy. Ol «Ashyq» qosymshasyn engizý kezinde oń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qorytyndy bergeni úshin kásipkerlerden 100 myńnan 120 myń teńgege deıin para alyp kelgen. Basqany bylaı qoıǵanda, bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarynyń jemqorlyqqa belsheden batýy úlken qaýip. Basqasha aıtsaq, jemqorlyq – dert. Al jemqor – qylmysker. Demek, dertti emdeý qajet. Al qylmyskerdi qatań jazalaǵan durys. Qoǵamdaǵy qaqsap turǵan aýrýymyzdy jasyrmaı, ashyq moıyndaýdyń da mańyzy zor. Sebebi «aýrýyn jasyrǵan óledi». Dana halqymyzda «Dúnıe degen – tuzdyń sýy, ishken saıyn keptirer» degen uqqan janǵa oı salar sóz bar. Desek te, qulqynnyń qulyna aınalǵany sonshalyq, asap jegennen óńeshin jyrtyp jatqan jemqorlardyń sanasyna sańylaý túsire almaǵanymyz ókinishti. Kún saıyn aıta-aıta jaýyr taqyrypqa, estı-estı eleń etpeıtin qubylysqa aınalyp bara jatqan jemqorlyqtyń jaǵdaıy elimizde máz emes.

«Toıa ma adam kózi myń men sanǵa?». Esteri­ńizde me, Abaıdyń «Eskendir» poemasynda uly fılosof Arıstoteldiń danalyq sózi osyndaı suraq­pen bastalmaıtyn ba edi? Qanaǵatsyzdyǵy men toıymsyzdyǵy jaýyzdyqqa jetelegen Eskendir Zulqarnaıynǵa oı salǵan da osy saýal bolatyn. Al jaýaby – «adamnyń kózin tek qara topyraq qana toıdyrady» degen támsil.

Bizde jemqorlyqtyń aldyn alý jóninde aıqaıymyz qatty bolǵanymen, naqty nátıje joq. Adam óltirýdi eń aýyr qylmys dep qabyl­daǵan qoǵam jemqorlyq zańsyzdyqtyń eń soraqysy ekenin áli de jete túsinbeı keledi. Al dúnıege adamnyń kózi toımaıdy, ólgende kózi bir ýys topyraqqa ǵana toıady. Adamzat moıyndaǵan bir ýys topyraq támsili osyndaı.

Sońǵy jańalyqtar

Shekaranyń shebi berik

Qazaqstan • Keshe

1,1 mln gektar jer qaıtaryldy

Qazaqstan • Keshe

Kúre jolda kóp ózgeris bar

Aımaqtar • Keshe

Baqyt mınıstrligi

Qoǵam • Keshe

Elektr jelileri tozyp tur

Ekonomıka • Keshe

Shyǵyn kóbeıse, tarıf ósedi

Ekonomıka • Keshe

Ult ustazynyń ulaǵaty

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

«Qylmysker» qalam

О́ner • Keshe

Bethovenniń ómiri

О́ner • Keshe

Ulttyq oıyndar – qundy muramyz

Ulttyq sport • Keshe

Alan alǵan 15-shi júlde

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar