Rýhanııat • 11 Qarasha, 2021

Tarıhı qısynsyz shyndyq ta bolmaıdy

511 ret kórsetildi

О́mirdiń ózin, qoǵamdaǵy bolyp jatqan qubylystardy aq qaǵaz betinde sóıletip,  oqyrmanǵa oı aıtatyn jazýshylar qaýymy ult rýhanııaty úshin altyn kópir rólin atqaryp keledi. Olardyń ár shyǵarmasy ómirdiń jolyn, keshegisi men búginin sıpattap bere alady. Jaqynda ǵana «Bopaı hanym» atty tarıhı romany jaryq kórgen jazýshy Mádı AIYMBETOV bizge bergen suhbatynda ádebıet týraly kózqarasyn, shyǵarmalaryndaǵy keıipkerler obrazyn keńinen sóz etti.

Alǵashqy shyǵarmamdy toǵyz aı jazdym

 – Oqyrman sizdi «Tátti muń» atty tyrnaqaldy týyndyńyzben tanıdy, alǵashqy áńgimeńiz jaryq kórgende qandaı kúıde boldyńyz?

– Eń alǵashqy týyndym umytpasam 1972 jylǵy «Juldyz» jýrnalynyń 12-sanyna shyqty ǵoı deımin. Oralhan Bókeev sol áńgimemdi unatypty. Sol kezdegi redaktor da dúnıeden ótip ketti, jazýshy kisi edi. Sol kisi maǵan «Oral­hanǵa albaty shyǵarma unamaıtyn, myna shyǵarmańyz ol kisiniń kóńilinen shyǵypty, Sherhan oqyp, mıstıkasy basymdaý sııaqty ma depti, biraq Oralhan jaqsy áńgime dep jýrnalǵa ótkizdi» dedi. Bul áńgimeni men toǵyz aı jazdym.

– Nege sonsha kóp ýaqyt ketti?

– Bir shaǵyn áńgimeni úsh-tórt kún­de jazýǵa bolady, biraq men bul shyǵar­manyń alǵashqy abzasyn jazyp, ári qaraı birden jalǵastyra almadym. «Tátti muń» degen kimniń muńy bolmaq degen oı ıektep aldy. Bul áńgime ne bári úsh-aq kún kúıeýimen birge bolyp, jubaılyq ómirdiń dámin tatyp úlgermegen áıeldiń jan kúızelisi týraly. Kúıeýi soǵysqa ketip, artynan oralmaıdy, qara qaǵaz alady. Áńgime arqaýy osy. Muń degenim sonyń muńy. Mahabbatyn aıalap, kútedi, úmitin úzbeıdi. Tipti ja­man­dyqqa júregi senbeıdi. Bundaı taqyrypta jazylǵan áńgime kóp qoı, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Jámılasyn» mysalǵa alýǵa da bolady. Men solarǵa eliktep ketemin be dep te oıladym. So­ǵys ómirin kórmesem de, keıipkerimniń muńy oıyma qaıta-qaıta orala berdi. Sosyn óziniń júregindegi qaıǵysyn jeńe bilgen jas áıeldiń muńyn jazyp shyqtym. Basqasha sebebi, sa­ýynshy bolyp júrgen kezinde soǵystan qaıtqan bir múgedek soldatqa ǵashyq bolady, biraq júreginde úreı bar, ózinen ózi shoshıdy. «Nege men bulaı isteımin, meniń kúıeýim bar ǵoı» degen oıdy aldanysh etedi. Biraq ózin qanshama jeńýge tyryssa da, ana jigit kóz aldyna kele beredi. Ol sezimin jigitke bildirgisi kelmeıdi, bul meniń tátti muńym bolyp qalsyn deı­di. Alǵashqy jazǵan dúnıem osylaı bastaldy.

– Bul áńgimeni «Juldyz» jýrnaly jarııalaǵan soń oqyrman qalaı qa­­byl­dady? Ol kezde oqyrman kóp edi ǵoı...

– Meni tanıtyn qalamgerler habarlasyp, quttyqtady. Keıipkerińniń obrazyna sonshama kirgensiń, shynaıy týyndy dep baǵalap, súısinip jatty. Tipti keıbiri áıeldiń janyn qalaısha jaqsy túsine bilgensiń degen pikirlerin bildirdi. Múmkin, jýrnalǵa oqyrmandar hat ta jazǵan shyǵar, ol jaǵyn bilmeımin.

– Ádebıettiń negizi – ómir, qoǵam, adam. Osy úsh faktor sizdiń shyǵar­malaryńyzda qalaı sheshimin tapty?

– Negizi áńgime janry maǵan óte jaqyn. О́mirden ózim baıqaǵan, bilgen, elden estigen dúnıeler maǵan áser etse, sony oıymda pisirip, sony qaǵazǵa tú­sirgen­di unatamyn. 1986 jylǵy jeltoq­san­nyń sońǵy kúnderiniń birinde «Qula túzdegi únsizdik» degen áńgime jazdym. Bir ǵajaby, bir-aq kúnde jazyldy. Anyq­tap oqyǵan adamǵa bul – qasqyr týra­ly emes, adam týraly shyǵarma. Kezinde el jaqtaǵy bir jigittiń úıinde qonaqta boldyq. Baqytjan Momyshulyna bizdiń eldi kórińiz dep aýylymyzǵa shaqyrdym, qatty qobaljyp «Qaladan shyqpaǵan adam edim, bala kúnimde ári ketse Jýalyǵa ǵana baratynmyn» dep tolqydy. «Endeshe batystaǵy el­diń jaǵdaıyn aralap kórińiz» dep, qasymyzǵa dosym, matematık Muhtarbaı О́telbaevty ertip, aýylǵa kettik. El yqy­las­pen qarsy aldy. Baqytjan aǵany sol joly el adamdary dańqty ákesi Baýyrjan Momyshulynyń kózi dep, zor qurmetpen óte jaqsy qabyldady. Sosyn bir keńsharǵa barǵanymyzda, sol sharýashylyqtyń basshylarynyń biri úıine qonaqqa shaqyrdy. Kenet ol maq­tanyp, óziniń keremetteı ańshy ekenin maqtana aıtyp, mynadaı oqıǵany sóz etti. Qystygúni olar malshylardy aralap júrip, bir úıge tússe, sol úıdiń áıeli úsh kún boıy tolǵatyp, bosana almaı qınalyp jatyr eken. Mal jaǵ­daıyn kórýge barǵandar amalsyz álgi áıeldi alyp qaıtyp bara jatqanda, aldarynan eki qasqyr kezdesipti, arlan men qanshyǵy eken. Tura kep qýady. Bir kezde álgi arlan qanshyǵynan bólinip, kúzgi egistiktiń qar basqan odyr da budyr alqabyna qaraı qııastaı qashady. Sonda arlannyń oıy qanshyqty qutqarý eken. Qýǵynshylardyń arasynda tolǵatyp jatqan áıel de bar. Bir ýaqytta áıel meni tastap ketińder dep ótinish aıtypty. Olar arlandy atyp alyp, qaıta kelse, álgi áıel bosanyp, sharanasy keppegen shaqalaǵy qystyń sarshunaq aıazynda bir ýys bolyp qatyp qalypty. Arlan bolashaq urpaǵyn oılap, qursaǵynda kúshikteri bar qanshyqty janushyra qorǵady. Al adamdardyń áreketi álgindeı!.. Bul áńgimeni estigen Baqytjan aǵanyń júzi kúreńitip ketti. Al qaperinde eshteńe joq aqkóńil áńgimeshimiz «erligin» aıtyp otyryp muny baıqamady. Álginde óziń aıtqan adam, ómir, qoǵam degen, ádebıettiń negizi joǵaryda aıtqan úsh tuǵyry, mine, osy bolsa kerek! Ádebıet ómirtanymdyq mıssııasy bar ulttyq ıdeologııanyń basty quraly, ádebıet – shyn mánindegi tálim kózi. Tartymdy shyǵarmanyń taqyryby da, aıtar ıdeıasy da osydan órbıdi.

 Bopaı hanym - tarıhı tulǵa

– Jaqynda «Bopaı hanym» atty jańa romanyńyz shyqty, bul kitap ult tarıhyndaǵy kórnekti tulǵalardy tanýǵa, urpaqtarǵa nasıhattaýǵa qo­syl­ǵan jaqsy shyǵarmanyń biri bol­maq. Bul tarıhı romandy ja­zýyńyz­ǵa ne túrtki boldy?

– Ábil­qaıyr hannyń taǵdyryndaǵy onyń alatyn orny aıryqsha der edim. Bopaı qazaqtyń bas hanyna súıikti jar bolyp qana qoıǵan joq, senimdi ómirlik serigi, el ómirine qatysty kúrdeli máselelerde aqylshy, keńesshi de bola bilgen kóregen de asa suńǵyla jan bolǵan. Ábilqaıyrdyń el bútindigin, halyqtyń tynyshtyǵyn saqtaý jolyndaǵy adamı áreket-amaldaryna da ózindik zerdeli kózqarasyn tanyta bilgen. Hannyń bıik mártebesin ol jary retinde ardaqtaı da alǵan. Han ómirindegi osyndaı kemeldigi ony sol kezeńderdegi zııaly qaýymynyń qurmetine bólegen. Orys ımperııasynyń joǵary bıligine de Bopaı esimi tanymal bolǵany – tarıhı shyndyq. Osy tarıhı shyǵarmamdy jazýǵa túrtki bolǵan birden-bir jaıt ta osyǵan saıady. Bopaı hanymnyń zııaly da tereń beınesi arqyly qazaq áıeliniń ulylyǵyn da, qaıyspas qaısarlyǵyn da, jan-dúnıe sulýlyǵyn da kórsetkim keldi. Uly dalanyń ón-boıyn­daǵy tirshiliginde ójettigimen, órligimen, bıik parasat-sanasymen halyq jadynda qalǵan Bopaıdaı arýdyń tarıhı beınesin ashýdaǵy maqsat­tyń bir parasy, mine, osyndaı.

– Bopaı hanym men Bopaı hanshany aıyra almaıtyndar kóp, buǵan ne deısiz?

– Durys aıtasyń, mundaı mysaldar bar. О́mir kezeńi ártúrli ǵasyrdy qamtı­tyn bul eki tulǵany tarıhı jáne kórkem derekterde shatastyrýdy qaı jaǵynan alǵanda túsiný de, aqtaý da qıyn. Abylaıhannyń Qasym degen ulynan týǵan nemere qyzy, Kenesary hannyń qaryndasy Bopaı hansha men odan buryn ómir keshken Bopaı hanymdy bir ǵasyrdan sál astam ýaqyt bólip tur. Jalpy, tarıhı tulǵalardyń hronologııasyn burmalaý tarıhı naqtylyqtyń sanamyzda ornyǵýyna kóleńkesin túsiretinin umytpaǵanymyz jón. Tarıhı qısyn bolmaǵan jerde shyndyq ta bolmaıtyny anyq.

– Romanda Bopaı Súıindikqyzynyń Ábilqaıyr hannyń taǵdyrynda óte mańyzdy adam ekeni aıtylady. Keıbir tarıhı shyndyqty kórkem shyndyqqa qalaı baılanystyrdyńyz?

– Bopaıdyń obrazyn kórkem shyndyq turǵysynan jasaýda aldyma qoıǵan basty ustanymym onyń bolmysyn Ábilqaıyr hannyń kúreskerlik ómiriniń aıasynda tanyp, kórý edi. Atalǵan ustanym qandaı deńgeıde oryndaldy, muny oqyrmannyń tóreligi aıtsyn. Al tarıhı shyndyq pen kórkem shyndyqty keıipker ómir ke­ship, áreket etken kezeńniń tarıhı qısyny baılanystyrýǵa tıis dep oılaı­myn. Bopaı hanym beınesin árlep músindeýde sol ýaqyttyń úlgisindegi keıbir derekterdiń negizine súıene otyryp osy tásilge den qoıdym. Tarıhı romannyń jazylý úrdisine laıyqty shyndyqty keıipker obrazynyń ózegine salýǵa tyrystym...

– Osy arada mynadaı suraq til ushy­­­­­na oralyp otyrǵany: Bopaı hanym obrazyna qatysty qandaı de­rek­­­­­ter­di saraladyńyz, oı sorabynan ót­ki­zdińiz?

– Jańaǵy men aıtqan keıipker obrazyn jasaýdaǵy tarıhı qısynǵa aparatyn naqty tarıhı derektemeler týraly aıtsam, Bopaıdyń portrettik beınesin jasaǵan Djon Kestldiń kúndeligi maǵan aldymen kóp oı saldy. Bul materıaldar ár-ár jyldary ártúrli basylymdarda jaryq kórgen. Qazir solardyń keıbir úzindileri ınternettegi saıttarda da bar. Orys patshalyǵynyń dıplomatııalyq mıssıoneri ári sýretshiniń sózimen berilgen jáne qylqalamymen beınelengen, hanymnyń kózi tiri kezinde jazylǵan derekti aınalyp óte almadym. Bul shyn máninde qundy materıal edi. Odan soń osy romannyń bas keıipkerlerine baılanys­ty orys arhıvinen alynyp jınaqtalǵan «1675-1821 jyldardaǵy qazaq bıleýshi elıtasynyń epıstolıarlyq murasy» (Qa­zaq bıleýshileriniń hattary) atty I.V. Ero­feeva qurastyrǵan jınaǵyn oqy­­ǵan­nan keıingi oı qorytýlarymdy negizge aldym. Bul jınaq qazaq eli týra­ly óz yńǵaıyna qaraı oraılastyryp, bur­ma­lanyp orys tiline shoqyndy tatar tilmashtar qolymen jasalǵan, orys arhıvinen alynǵan materıaldardyń negizin­de qurastyrylǵandyǵy kózge uryp tur. Qazaq bıleýshileri elıtasynyń, onyń ishinde Ábilqaıyr men Bopaı da bar, orys patshalary men patshaıymdaryna moıynsunyp, solardy maqtap, marapattap, quldyq uryp jalbarynýy, solardan qorǵanysh, demeýshilik izdeýi tarıhı qısynǵa kelmeıtin jaıt. Demek bári kerisinshe ekeni aqıqat degen oıǵa eriksiz kelesiń. Buǵan Ábilqaıyrdyń han bolǵanynan bastap, óle-ólgenshe orys bodandyǵyndaǵy onyń ıtarshylary: kazak-orystarmen, Edil qalmaqtarymen, ara-tura estektermen soǵysyp ótkendigi de aıqyn mysal bola alady. Nemese onyń el basshysy retinde orys patshaıymyna bodandyqty emes, yntymaqtastyq kelisim jasaýdy ǵana usynǵan hatynyń shoqyndy M.Tevkelevtiń qolymen burmalanyp aýdarylýy da (bul týraly romanda naqty derekter keltirilgen) osyǵan dálel. Jyldar boıy hanǵa tirekshi, aqylshy, han áýletin uıystyryp otyrǵan Bopaıdyń da bul oqıǵalardyń syrttaı baqylaýshysy bolmaǵany anyq. Onyń osyndaı tulǵaly beınesine qalamgerlik kózqaraspen qaraýyma osy qısyn túrtki boldy desem, artyq ketkenim bolmas.

 Roman jazýǵa qajetti materıaldardy: jazba jáne aýyzsha derekterdi sońǵy tórt-bes jyl kóleminde jınaqtaý ústinde Bopaı hanym jónindegi paıymdaýlarym osy eńbektiń jazylýyna sebep boldy.

 – Bopaı hanym Han áýletiniń uıys­ty­rý­shysy bolǵan dedińiz. Onyń ana beınesindegi ornyn qalaısha paıymdar edińiz?

 – Bopaı hanym – Ábilqaıyrdan soń birinen soń biri han bolǵan Nuraly, Eraly, Aıshýaq jáne Qojahmet, Ádil sultan syndy uldardyń sheshesi bolǵan mártebeli ana. Nuralynyń muragerlik jolmen han saılanýy jáne ony Reseıdiń tanyp, mo­ıyndaýy tikeleı Bopaı arqyly júzege asyrylǵany tarıhı aqıqat. Kishi júz ben orta júzdiń bıleri men starshyndaryn, batyrlaryn orda tórine jınap han saılaý rásimin uıymdastyrýdy Bopaı halyq aldyndaǵy óziniń basty paryzy sanady. Túptep kelgende onyń han ordasyndaǵy asqaq, zor bedelimen Sankt-Peterbýrg te, Orynbordaǵy orys patshalyǵynyń ókiletti gýbernatorlary da sanasqan. Romanda ár qyrynan jazylǵan osy tarıhı áreketteriniń ózi Bopaıdyń on segizinshi ǵasyrdaǵy qazaq tarıhynda qandaı tulǵa bolǵanyn málim etse kerek-ti.

 О́sip kele jatqan talanttar bar

– Bizdiń ádebıetimiz – álem ádebıe­tiniń bir butaǵy. Endeshe, qazirgi áde­bıe­ti­mizdiń jaı-kúıi qandaı? Keshegi damý jaǵdaıy áli jalǵasyp kele me?

– Ádebıet tarıhyn zertteýshilerdiń irgeli zerdeleýi bizdiń ádebıettiń basta­ýyn sonaý altynshy-jetinshi ǵasyrlardan izdeıdi. Ejelgi syna jazý dáýirlerine she­ginis jasasaq, onda ádebıetimizdiń bas­taý kózi tym áriden bastalatyny da aqıqat. Bizdiń ádebıettiń de ulylyǵy sonda. Bizdiń kóne jazýymyz bolǵan. Sol jazýymyz arqyly halyqtyń muńy, kúreskerlik rýhy, jasampaz ómiri jyrlanǵan.

 Al keńestik kezdegi ádebıette de úlken nárseler jasaldy. Qansha ıdeolo­gııa­n­yń qyspaǵy bolsa da, Maılın, Jan­súgi­rov, Aımaýytov, Jumabaev, Áýezov, Músirepovter ulttyq ádebıet úshin kóp qundylyqty dúnıege ákeldi. Bel­gi­li deńgeıge jetý úshin aıaǵyna tusaý bol­ǵan ister bolǵan shyǵar, biraq qalaı bolǵan­men de ádebıet sóziniń jasampaz áleminiń tuǵyryn solar jasap ketti. Al qazirgi ádebıetpen aıyrmashylyǵy degenge jaýap bersem, táýelsizdik alǵanǵa deıin de, keıin de jazylmaı qalǵan shyndyq, tarıhı kórkem dúnıeler ádebıet álemine keldi. Sáken Júnis «Aqan seriniń» eki kitabyn jazdy. «Japandaǵy jalǵyz úıinde» ımperııalyq saıasattyń qatygezdigin ar­qaý etti. Odan bergi kezeńde Qabdesh Jumadi­lovtiń «Darabozy», «Sońǵy kóshi» sııaqty shyǵarmalar ómir shyndyǵyn pash etti. Sońǵy kezdegi ádebıetimiz qa­zaq­tyń ómirin, tarıhyn beıneleýde esh aıanyp qalǵan joq. Jańa ǵasyrdaǵy ádebıe­timizde burynǵy kezge uqsamaıtyn jaqsy lep bar. О́sip kele jatqan talanttar bar.

– «Tylsym» atty povesińiz eki jastyń bir-birine degen ystyq mahabbatyn, kirshiksiz sezimin beıneleıtin shyǵarma. Sizshe, mahabbat qalamgerler úshin máńgilik taqyryp pa?

– Mahabbat – máńgilik taqyryp. Adam bar jerde mahabbat bar, mahabbat bar jerde adam bar. Álemge aty shyq­qan jazýshylardyń jazǵandaryn oqyp otyrsańyz, mahabbat týraly jazbaǵany kemde kem. Qalaı jazdy, qandaı turǵyda jazdy, ol basqa áńgime. Al meniń «Tyl­sym» atty shyǵarmamda tek mahab­bat týraly jazylmaǵan. Bul týyndy keshegi toqsanynshy jyldardaǵy qo­ǵam bas­tan keshken kúrdeli de qıyn kezeń­niń tirshiligin beıneleıdi. Meniń bul shyǵarmadaǵy keıipkerlerim – qańǵyp, ju­mys­syz júrgen qyz ben jigit. «Qul bazarynda» jaldanyp jumys isteıtin jas jigittiń óziniń súıgenin jolyqtyrýy, soqqyǵa jyǵylyp, qansyrap jatqanda álgi qyzdyń kelýi, shyǵarma solardyń bas­tan keshken oqıǵalary arqyly órbıdi. Bul hıkaıat shynynda sol qıyn kezdegi eki adam­nyń ómirdi jalǵastyrýy, mahabbaty, eń sońynda nashaqorlardyń qolynan qaza tap­qan jigittiń sábıin kóre almaýy syn­dy oqıǵalar sol kezeńdegi ómirdiń shyndyǵy. Jas keıipkerlerim arqyly sony kórsetkim keldi. Olardyń boıynda mahabbat ta, kúızelis te, qýanysh pen jubanysh ta bar. Bul shyǵarmama jurttyń pikiri jaman bolǵan joq. Qalamger úshin jazǵany jurtqa unaýy da bir ǵanıbet. «Alabaı-doda» hıkaıaty búgingi zamanǵy keıbir ashkóz olıgarhtardyń ómirin sóz etedi. Essiz baılyqqa mastaný, masattaný, bılikke umtylý, bir-birin aıaqtan shalý syndy áreketteri tilge tıek bolady. Álgiler sóıte júrip, ıt talastyratyn ermek tapqan, árıne, aqshamen qumar oınaıdy. Mundaǵy oıym – ıtterdiń tóbelesi men sondaı adamdardyń qyrqys-tartysyna parallel jasaý.

– Osy shyǵarmada ákesiz qalǵan sábıdiń taǵdyry týraly tolǵanasyz, bul jaǵdaı qazirgi bizdiń qoǵamnyń bas­ty máselesi ǵoı, nege osyny ózek ete otyryp roman jazbasqa?

– Meniń ońtaıyma keletin janr áńgime, hıkaıat. Sol úshin osy janrda jıi shyǵarma jazdym. О́zime osylaı istegen unamdy.

– Balalar taqyryby da sizge jat emes sııaqty?

– Men ádebıetke balalar jazýshysy bolyp keldim. QazGÝ-diń jýrnalıstıkasyn bitirerde meni Farıza Ońǵarsynova apamyz «Qazaqstan pıonerine» jumysqa shaqyrdy. Ol kezde «Lenınshil jas» jas jazýshylar úshin úlken aýdıtorııa edi. Sonda men úshinshi kýrstan bas­tap burqyratyp jaza bastaǵanmyn. Solar­dy Farıza apamyz oqyǵan sııaqty. «Qo­lyń­nan jazý keledi» degen sózi áli esim­nen ketpeıdi. Sóıtip balalar ómirinen shyǵarma jazýdy sol kezde bastadym. Sol jerde alty jyl jumys istedim. Keıin apamyz «Pıoner» jýrnalyna jumysqa shaqyrdy. Áne sol kezde balalarǵa arnalǵan shyǵarmalarym dendep jazyla bastady. Meniń «Bar bolǵany on tórt jas» deıtin hıkaıatyma «Názik jańǵyryq», «Ǵashyq bolý baqyt» degen taǵy eki hıkaıat qosyldy. Bárinde de bir keıipkerdiń ómiri baıan etilgen. On tórt jastan on alty jasqa, odan mektep bitirgendegi on jeti jas. Sosyn onyń alǵashqy mahabbaty oıanady. Ákesin tyńdamaı, joǵary oqýǵa barmaı, taýdaǵy jylqyshy naǵashy atasyna kómekshi bolady. Bul shyǵarma bylaısha aıtqanda, bir adamnyń eseıý joly. Maǵan osy shyǵarmam qatty unaıdy. Sol kezdegi qoǵamdy on tórt jastaǵy balanyń kózimen bere aldym ǵoı dep oılaımyn. Osy hıkaıat bıylǵy «30 jyldyqqa – 30 kitap» aksııasynyń balalar ádebıeti boıynsha tańdaýly bir kitaby dep jarııalandy.

– Shved jazýshysy Marııa Grıpeniń «Elvıs Karlson» povesin, V.Shýkshın, A.Golovko, A.Pasıýs, taǵy basqa jazýshylardyń shyǵarmalaryn aýda­ryp­syz, kórkem aýdarma sizdi nesi­men qyzyqtyrdy? Qazirgi kórkem aýdar­mamyzdyń deńgeıi qandaı?

– Shynymdy aıtsam, kórkem aýdarma­da qalamgerdiń qoltańbasyn tap basyp berý asa qıyn. Jeldirtip, sózdi ońdy-soldy kóbeıtip aýdarma jasaýdy shy­ǵarmashylyq sanatyna jatqyzýǵa bol­maıdy. Klassıkterdi aýdarýda saq bolý qajet. Aǵa býyn qalamgerlerdiń ara­synan Nııaz Syzdyqov, Jumaǵalı Ysmaǵulov, solardyń mektebinen ótken Keńes Iýsý­pov­tyń qalamynan shyqqan álemdik ádebıettiń jaýhar dúnıelerindeı minsiz shyǵarmalardyń qatary qazir­gi tańda kóp emes. Al ózime kelsem, talaı baspa usynys jasady, biraq klas­sıkterdi aýdarýǵa batylym barmady. Jalpy, aýdarma kitaptardy kóp oqyǵym kelmeıdi, qansha aıtqanmen, aýdarmanyń túpnusqadaǵy oıdy jetkizýi qıyndaý.

– Jastardyń shyǵarmalaryn oqyp turasyz ba? Qaısy jas jazýshydan úmit kútesiz?

– Kitap taralymy azaıyp, qolǵa túse bermeıtindikten olardy oqý múmkindigim shekteýli bolyp qaldy. Al ara-kidik bolsa da oqyǵandarymnyń arasynan úmit kútetinderi bar. Talantty jazýshylar ósip keledi. Sózdiń qadirin biletinder kóp...

– Únemi qaıtalap oqıtyn jazý­shyla­­ryńyz bar ma?

– Árıne, bar. Ǵabıt Músirepovtiń ásirese áńgimelerin únemi qaıtalap oqyp otyramyn. «Abaı jolyn» qansha ret oqyǵanymdy umytyp ta qaldym. Al orys jazýshylarynan Dostoevskııdiń shyǵarmalaryn oqımyn. Flober – súıikti jazýshym. Tolstoıdyń áńgimelerin oqı­myn, ásirese osy uly shaldyń kúndeligin kóp oqydym. Orys, shetel ádebıetiniń klassıkasyn oqýdy shyn máninde stýdent kezimnen bastadym. Eń aldymen oıdy toqyratpaý úshin de kemeńgerlerdiń jazǵan-syzǵanyn oqyp otyrý óte paıdaly der edim.

Bir sózben aıtqanda, ádebıet – ult beınesiniń kórkem de aınymas qubyl­namasy! Oǵan adal, shynaıy shyǵarmashy­lyqpen qyzmet etý – qaı qalamgerdiń bolsyn uly paryzy! Áriden, beriden qozǵaǵan búgingi áńgimelesýimizdiń túıinin osyǵan tiresek qaıtedi!..

– Mazmundy suhbatyńyzǵa kóp raq­met!

 Áńgimelesken

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Suıytylǵan gaz baǵasy óspeıdi

Qoǵam • Búgin, 18:21

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 18:00

Dollar arzandady

Qarjy • Búgin, 16:22

Shymkentte de LRT salynýy múmkin

Aımaqtar • Búgin, 12:50

Uqsas jańalyqtar