«О́tkenniń aldynda basyńdy ıip, bolashaqtyń aldynda bilegińdi syban!» – deıtin zaman týdy

Kúshti, qýatty memleketter ǵana uzaq merzimdik josparlaýmen, turaqty ekonomıkalyq ósimmen aınalysady. N.Nazarbaev.

Jańa dáýir kelbeti

XXI ǵasyrdyń basynda álem memleketteriniń erteńgi kúnge qyzýshylyǵy óte zor bolyp tur. Bolashaq memleketterdi ǵana emes, ulttardy da, ár otbasylaryn da oılandyrady. Al bolashaq jaıly ǵylym – fýtýrologııanyń negizin salǵan nemis áleý­mettanýshysy O.Flehtgeımniń eńbegi 1943 jyly jarııalandy. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda ǵana kóptegen fýtýrologııalyq ortalyqtar paıda bolyp, olar álemde shý týǵyzdy. Kommýnızmnen bas­qa bolashaqty moıyndamaıtyn kommýnıster oǵan asa qulaq aspady. Kommýnıster ǵana emes, kóptegen mem­lekettik sheneýnikter, memleket basshylary da qarsy boldy. Sebebi, boljaýlar memleketterdiń baǵdarlamalarymen úılespedi. Qalaı bolǵanda da, búgin fýtýrologtar HHI ǵasyrdy tarıhshylarǵa qara­ǵanda tereń biledi. Boljamdyq aqparattar bolashaqta belgili bir ýaqıǵanyń qashan, qaı jerde, kimniń jasaıtynyn aıtpaıdy, biraq qandaı pro­blemalardyń alǵa shyǵatynyn boljaıdy. Ol demo­grafııalyq, áskerı-saıası, ekologııalyq máse­le­ler, ınternet jáne aqparat yqpaly, taǵy basqa da problemalar. Adamzattyń basty maqsaty – qaýip-qaterden aman qalý. «Búgin basqara bilý – boljaı bilý» degen qaǵıda ózin moıyndatyp keledi. Platon boljamdy «aqyldyń kózimen bolashaqqa úńilý» degen. Ár memlekettiń oılanatyn tustary da az emes. Sondyqtan bolashaqty boljaý qashanda optımıstik te, pessımıstik te sıpatta bolyp keledi. Birqatar memleketter sondyqtan bolashaq jobalarynyń optımıstik te, pessımıstik te ssenarıılerin jasaıdy. Optımıster bolashaq búgingiden jaqsyraq bolady, ýaqyt bolashaqqa qyzmet jasaıdy dese, pessımıster bolashaq bárin óz ornyna qoıady, bolashaq jumbaq desedi. Degenmen, optımıster búgin basym, olar ótkennen sabaq alǵanda ǵana bolashaq jarqyn bolady dep senedi. Dinı ǵalymdar buıyrǵany bolady dep túıedi. Osy kezge deıin de bolashaqtyń ártúrli joramaldary usynyldy. Jahandaný ıdeologtarynyń birqatary kazirgi zamanda ulttyq mádenıetter qunsyz­dana bastaıdy da, olardyń ornyn gıbrıdti, jasandy, «úshinshi» bir mádenıetter basatynyna nazar aýdarady. Tipti ulttyq memleketterdiń de zamany ótedi, olar saıası sahnadan joıylýǵa taıap qaldy delinedi. Olardyń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn transulttyq kompanııalar jutyp alyp, dármensiz etip otyr degen sııaqty pikirler aıtylýda. Birte-birte osylaı memleket kosmopolıttik memleketke ulasady. «Ony kim jasaıdy?» – degen saýalǵa, ultynyń tilin, mádenıetin, tarıhyn bilmeıtin kosmopolıttik elıta jasaıdy dep boljaıdy. Ol boljam da negizsiz emes. Sondaı-aq, keńes zamanynda «Barlyq bılik Sovetterge» degendeı, «Barlyq bılik naryqqa» degen de urandar tastaldy, aqsha alǵa shyqty. Eshqandaı qundylyqty qabyldamaıtyn tutynýshylyq psıhologııa aqshany – sózsiz bas ıetin, tabynatyn kıeli zatqa, dinge, senimge aınaldyrdy. Adam tirshiliginiń burynǵy bastaýlary, tiregi buzyla bastady. Endi búgin adamnyń adamdyq, kisilik qasıetteri tóńireginde oılana bastadyq. Myna jańa zamanda adam bolý degendi qalaı túsinemiz degen saýalǵa jaýap izdeýdemiz. Degenmen, eldiń basyn biriktiretin ózekti oı, bir ıdeıaǵa suranystyń barlyǵy da belgili edi. Adam ómiriniń qundylyǵy teńge men dollardyń aıyrbas baǵasymen ólshenbeıtinin, qundy baǵyt- baǵdardyń qajettiligin el túsinip keledi. Bul bizdiń qoǵamnyń rýhanı saýyǵa bastaǵanyn bildiretin nyshany dep qabyldaıyq. Elbasy N.Á.Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda «Qazaqstan-2050» Strategııasyn naqtylaı kele, «Men qoǵamda «Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy qan­daı bolýy kerek?» degen saýal jıi talqyǵa túse­ti­nin kórip júrmin. Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵ­dar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jete­leıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy» – dedi. О́tken 22 jylda Qazaqstan damýdyń ózindik jolyn qalyptastyrdy, tolyp jatqan is tyndyryldy, eldiń erteńine, bolashaǵyna senim ornady. Endi Prezıdent tapsyrmasymen Úkimet, ǵalymdar, kásibı mamandar búgingi zamannyń kúngeıi men teriskeıin, jahandanýdyń qaıshylyqtary men ońtaıly tustaryn, jańasha geosaıası jaǵdaıdyń naqty yqpalyn esepke ala otyryp, elge qaýip-qaterdiń aldyn alatyn bolashaqtyń jobasyn usynyp otyr.

Ult jáne ulttyq ıdeıa

Máńgilik El – jalpy qazaqstandyq ortaq shańyraǵymyzdyń ulttyq ıdeıasy. N.Nazarbaev. Bul tusta «ult» sóziniń mazmunyn anyqtaǵan jón. Búgingi áleýmettik ǵylymda «ult» uǵymy ár­daıym eki jaqty maǵynada paıdalanylady: a) ult – tili, dini, ata-mekeni, mádenıeti, dástúri, erekshe minez-qulqy bar qaýymdastyq. Osy turǵydan kelgende, «ult» pen «etnos» uǵymdarynyń mazmuny bir. b) saıası maǵynasynda ult memleket azamat­tarynyń birligi retinde qoldanylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy ult kategorııasyn etnıkalyq máninde tarqatady. Mysaly, 14-baptyń ekinshi tarmaǵynda «Tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqa­ra­syna, nanymyna, turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy» – delingen. Sondaı-aq, 19-baptyń, 1 tarmaǵynda «Árkim óziniń qaı ultqa, qaı partııaǵa jáne qaı dinge jatatynyn ózi anyqtaýǵa jáne ony kórsetý-kórsetpeýge haqyly» dep túıedi. 20-bapta ulttyq astamshylyqty úgit­teýge jol berilmeıtindigi eskertiledi. Al Qazaqstan halqy, qazaqstandyqtar týraly sóz bolsa ult uǵymyna memlekettik mán beremiz. Osydan kelip «ulttyq tabys», «ulttyq ekonomıka», «ulttyq kompanııa», «ulttyq qaýipsizdik», «ulttyq ýnı­ver­sıtet» degende biz ulttyq dep etnıkalyq maǵy­na­da emes, memlekettik mánin aıtamyz. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Na­zar­­­baevty Ult kóshbasshysy degenimizde qazaq­tar­dyń ǵana emes, qazaqstandyqtardyń lıderi dep qabyl­daımyz. Álemdik qaýymdastyqty Birikken Ult­tar Uıymy dep ataıdy. Sondyqtan «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy – et­nı­kalyq, tek qazaq ultyna qatysty emes, barlyq qazaqstandyqtardyń basyn biriktiretin ıdeıa. Árıne, memleket quraýshy, mádenıet quraýshy, memlekettik tildiń ıesi qazaqtardyń orny bólek. Taǵy da bir máseleni aınalyp ótýge bolmas. Keńes­tik ıdeologııada tárbıelengen urpaq «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn úırenshikti memlekettik ıdeologııa dep te qabyldap qalar. Sebebi, biz bir nysanalyq baǵyt ustanǵan memlekettik ıdeologııanyń yq­pa­lynda bolyp, onyń bedeli ártúrli joldarmen, tipti zorlyq-zombylyqpen kúsheıtildi. Ol ıdeologııaǵa qarsy turý túgil, onyń yǵynda júrmeýdiń ózi úreı týǵyzatyndaı edi. Ideologııa men qoǵamdyq ómirdiń alshaqtyǵy aınalyp kelgende keńestik qoǵamdy álsiretti. Biz búgin oı-pikirler básekelestigi qoǵamynda ómir súremiz, ıdeologııalyq plıýralızm bizdiń ata zańymyzda bekitilgen. Sondyqtan bizdiń qoǵam esh­qandaı ıdeologııany mindettemeıdi. Ideo­lo­gııa­lyq monızmdi, ulttyq, dinı mensinbeýshilikti, ıdeologııalyq bas bultartpaıtyn qatań bir tapqa, partııaǵa baǵyndyrýdy biz bilmeımiz. Biraq ártúrli qaýymdastyqtardyń (ult, dıasporalar, dinı birlestikter, t. b.) sana-sezimin bildiretin, múddesin qorǵaıtyn bizde ıdeologııa joq deýge bolmaıdy. Sondyqtan bizdiń qoǵam tutastaı ıdeologııasyz da, ıdeologııalanǵan da qoǵam emes. Sonymen birge, partııalyq, ulttyq, dinı, taptyq, toptyq, basqa da múddelermen úılesip jatqan, olardan joǵary turatyn erekshe qundylyqtar da bar. Olar «Máńgilik El» ıdeıasynda tolyq kórinis alyp otyr. Nursultan Ábishuly osy jeti qundylyqty atap kórsetti. «Birinshiden, bul – Qazaqstannyń táýelsizdigi jáne Astanasy. Ekinshiden, bul – qoǵamymyzdaǵy ulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim. Úshinshiden, bul – zaıyrly qoǵam jáne joǵary rýhanııat. Tórtinshiden, bul – ındýstrııalandyrý men ınnovasııalarǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósim. Besinshiden, bul – Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy. Altynshydan, bul – tarıhtyń, mádenıet pen tildiń ortaqtyǵy. Jetinshiden, bul – elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi jáne búkilálemdik, óńirlik máselelerdi sheshýge jahandyq turǵydan qatysýy».  

«Máńgilik El» ıdeıasynyń tarıhı tamyry

Máńgilik El – ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany.  N.Nazarbaev. Eshkimge táýelsiz, erkin ómir súrgen, elin jaýdan azat etken kúlli kóne túrki eliniń armany da máńgilik El ıdeıasy bolǵan. Elin táýelsiz etken Kúltegin batyr halyqty baılyqqa keneltken: «Jalańash halyqty tondy, kedeı halyqty baı qyldym. Az halyqty kóp qyldym. Tatý elge jaqsylyq qyl­dym», – dep maqtanysh sezimmen baıandaǵan. Jońǵar shapqynshylyǵy jáne Aqtaban-shuby­ryndy almaǵaıyp zamanda qazaq ulttyq ıdeıa­sy­nyń baǵyt-baǵdary aıqyndalyp, otanshyldyq, pat­rıottyq saryny ózekti oılarǵa arqaý bolady. Qoja­bergen jyraýdyń «Elim-aı» dastany ulttyq ıdeıanyń negizine aınaldy. Iá, «Aqtaban-shubyryndy, alqa kól sulama» zamany alty alashqa syn boldy. Kórshi eki el, Qytaı men Reseı, qalmaqqa qarý berip, qazaqqa aıdap saldy. Alty alashtyń uldary qysyltaıań kezeńde syrt dushpanǵa aldanyp, Reseı men Qytaıdyń aıtqanyna erip, bir-birine járdem bere almady. Qazaqqa kúngeı betten túrikpender soqtyqty, bashqurttar tatarlardy shapty. Noǵaıdan basqalary qazaqqa bolyspady. Sóıtip, qandastar jat boldy. Ekinshi másele qazaqtyń ishki birligi. N.Nazarbaev «Rý men taıpaǵa bóliný – ulttyq tutastyqtan aıyrylýdyń óte qaýipti túri» dep oryndy aıtqan. Sonymen, elim-aı eldik psıhologııasy – eldi tutastyratyn, úsh júzdiń basyn qosatyn, kósem, sheshen bı saılaıtyn, kórshimen jaýlasý úshin emes, tatýlasý, til tabystyratyn ıdeıa. Qazaq uıymdasyp, tize qosyp, toptasyp, ásker quryp, esin jıyp, jaý­dy qazaq ulttyq ıdeıasy túbi jeńdi. «Ár pende óz halqyna senedi eken, Tirshilikte er el-jurtyn kóredi eken» deı kele, Qojabergen jyraý «qazaqqa uıymshyldyq jarasyp tur» deıdi.  

Adam áleýetiniń damýy

Bizdiń bolashaqqa barar jolymyz qazaqstandyqtardyń áleýetin ashatyn jańa múmkindikter jasaýǵa baılanysty.  N.Nazarbaev. Deni saý da bilimdi, jigerli de namysty azamattardan turatyn qoǵam sózsiz ómir súrýdiń jańa ilgeri joldaryna bastap tabysqa jetkizedi. Asa kórnekti áleýmettanýshy, V. I. Lenınmen pikir talastyryp, sosıalızm ıdeıasyna úlken kúmán týǵyzǵany úshin AQSh-qa jer aýdarylǵan Pıtırım Sorokın 1920 jyly bylaı degen: «Qaı qoǵamnyń da taǵdyry eń aldymen, onyń músheleriniń qadir-qasıetine táýeldi. О́ńkeı aqymaqtar men qabiletsiz adamdardan turatyn qoǵam eshýaqytta tabysqa jetpeıdi. Bir top shaıtanǵa tamasha konstıtýsııa berseńiz de onymen báribir jaqsy qoǵam jasaı almaısyz. Kerisinshe, daryndy jáne jigerli adamdardan turatyn qoǵam ilgeri damyǵan elge sózsiz qol jetkizedi». Bilim men parasatqa emes, ústemdik pen kúshke súıengen eldiń kúıreıtinin boljaǵan ǵalym 89 jasynda 1968 jyly dúnıeden ozdy. Máńgi El bolý azamattardyń boıyndaǵy bilimi, densaýlyǵy, kisiligi jáne kásibı tájirıbesine baılanysty. Sol adamdyq qasıetter eldi órge súıreıdi. Bilikti, ózine ózi senetin adam kóptegen jaǵdaıda qoǵam­dy dúnıeqońyzdyqtan, jemqorlyqtan qorǵaı­dy. Bilimdi, parasatty adam jeke adamǵa, tanys-tamyryna, aǵaıyn-týysyna emes, óz boıyndaǵy qasıetke senedi. Sońǵy jyldary adam áýletiniń damý ındeksiniń úsh ólshemnen turatyn júıesi qalyptasty. Birinshi – ómir surý uzaqtyǵy, ekinshi kórsetkish – eresekterdiń saýattylyǵy jáne balalardyń mektepke deıingi mekemelermen jáne mekteppen qamtylýy, úshinshi – ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy úlesi. 2012 jyldyń aıaǵy men 2013 jyldyń basynda BUU-nyń adam áleýeti damý ındeksi boıynsha Qazaqstan 187 eldiń ishinde 69-orynda. Bul saýat­ty­lyq, bilim, ómir súrý uzaqtyǵy jáne turmys deńgeı­lerdiń jınaqtalǵan kórsetkishi. Adam damýy ındeksi boıynsha kóptegen memleketter, burynǵy odaq respýblıkalary, «joǵary deńgeıdegi» elderge jatady. Bul Estonııa (33 oryn), Lıtva (41), Latvııa (44), Belorýssııa (50), RF (55), Qazaqstan (69), Grýzııa (72), Ýkraına (78), Ázerbaıjan (82), Armenııa (87). «Ortasha» deńgeıdegi elder Túrikmenstan (102), Moldova (113), О́zbekstan (114), sondaı-aq Qyrǵyzstan men Tájikstan 125 oryndy bólisedi. 2050 jylǵy Qazaqstanda ishki jalpy ónim kólemin jan basyna shaqqanda 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa deıin ósirý kózdelýde. Al ómir súrý uzaqtyǵyn 69 jastan 80 jasqa deıin jetkizý jos­parlanýda. Búgin sonymen bilimdi, deni saý, zańǵa, ádildikke senetin azamat tárbıeleýdiń mańyzy artyp otyr. Deniń saý, bilimdi maman bolǵanyńmen, qoǵamda ádilettilik ornamaı, zań ústemdik etpese, boıyńdaǵy qasıetterińdi iske asyra almaısyń.  

Qazaqty namysy qamshylasyn

«Máńgilik El»  bolý bizdiń óz qolymyzda. Bul úshin ózimizdi únemi qamshylap, udaıy umtylýymyz kerek. N.Nazarbaev. 2013 jyly, resmı derekter boıynsha, qazaqtar elimizde 65 %-dan asty dep N.Á.Nazarbaev jarııalady. BUU ólshemi boıynsha, bul memleketimiz ulttyq sıpat aldy degendi bildiredi. Biraq qazaq ult bolyp uıysty degendi bildirmeıdi. Prezıdent eń bastysy, qazaq ultynyń tutastyǵyn, til birligin alǵa tartty. Tarıhı atamekeni bar, sol jerde turyp jatqan ha­lyqty áli ult deýge bolmaıdy. Mıllıondaǵan qazaq­tar bar, birazymyz shette, jer jaǵynan toǵy­zyn­shy oryndamyz, biraq tilimizdiń, mádenıe­timiz­diń, dinimizdiń, dástúrimizdiń tolyq ıesi emespiz. Qazaqtyń statıstıkalyq sany men sapasynyń arasy alshaq. «Máńgilik El» – ulttyq ıdeıasy qazaqty jahan­daný zamanynda, bir jaǵynan, óz murasyn saqtap, óz tarıhynyń ıesi bolýǵa ıtermelese, ekinshi jaǵynan, qazaq jańarýǵa, basqadan úırenýge beıimdi bolý kerek. Osy eki úrdisti ushtastyrý ońaı emes. «Japonııa rýhy, Batys tehnologııasy» («Iаponskıı dýh», «Zapadnaıa tehnologııa») qaǵıdasyn júzege asyryp, japondyqtar óz mádenıetin saqtap damytýda. Bul qaǵıdany basqa da Ońtústik Azııa memleketteri basshylyqqa alýda. Olardyń ustanymy: «Oıyń ár jaqty, áreketiń dál, naqty bolsyn»  («dýmaı globalno, deıstvýı lokalno»). Damyǵan elder qazaq sııaqty halyqty belgili bir sanaýly óndiriske ǵana beıimdep, álem elderin damyǵan jáne damymaǵan dep jikke bólip, sońǵylaryn táýeldi etip qoıyp, taýar óndire almaıtyn kemshin ulttardyń suranysyn qanaǵattandyrý – kóneden kele jatqan saıasat. Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan taýarlary men qyzmetteriniń ozyq halyqaralyq standarttardyń deńgeıine shyǵýyn basty maqsat etip qoıyp otyr. Sebebi, elimizde sońǵy jyldary tereń de kúrdeli ózgerister júrip jatqanymen, ekonomıkalyq saladaǵy kelbetimizdi anyqtap, damyǵan elderdiń ortasynan óz ornymyzdy alýǵa endi baǵyt ustandyq. Jahandaný tusynda taýarlar, aqsha sheksiz almasqan tusta ult týraly kózqaras ta ózgerýde, jańa teorııalar paıda bolýda. Ult degenimiz búgin tildik, mádenı, dinı qaýymdastyq qana emes, ol brend, onyń básekelestikke saı ón­diretin taýary. Ulttyq memleket sol taýardy óndiretin korporasııa ǵana. Bul teo­rııa men keliseıik ne kelispeıik, másele onda emes, ulttyń bedeli, jaqsy aty (ımıdji) onyń óndiretin taýarlarymen de ólshenetini anyq, al ol ólshem ulttyń halyqtar arasyndaǵy ornyn, bedelin anyqtaıtyny aqıqat. Brend taýar shyǵarǵan memlekettiń taýarymen birge onyń tarıhy, dástúri, ulttyq mádenıeti birge taraıdy. “Malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy” deıtin qazaqqa aqsha, dú­nıe asa qundylyq bolmaǵan. Sosıalıstik ıdeologııa da baılyqty qoldamady. Bizdiń halyq tym qanaǵatshyl, jamannan joǵary, jaqsydan tómendeý degendeı ómirge beıimdelgen. Ásirese, aýyl halqy. Kedeı bolsa da neniń jetispeıtininen góri, qolda barǵa rıza. Qarapaıym qazaqtyń birqatary baılyqqa da, baılarǵa da úlken kúdikpen qaraıdy. Baılyqqa tek urlyqpen, talan-tarajben qol jetkizýge bolady dep esepteıdi. Odan qalsa para alyp, jemqor­lyq jolmen, basqa da urlyq joldarmen jetýge bolady dep oılaıdy. Olardy eńbekqor, izdengish, daryndy, keıde joly bolǵysh baılar da bar dep sendirý qıyn. Jahandaný zamanynda qazaqtyq dástúrimizdi saqtaı bilip, Batystyń keıbir qaǵıda­larynan úırenýge týra keledi. Qazaqty daraqy minezden aryltý, qaıta tárbıeleý mindeti tur. Búgingi jas urpaqtyń keıbireýleri óz eńbegimen tabys tabýǵa, iskerlikke beıimdelýde. Aqshany maqsatqa sáıkes oryndy jumsaý, dúnıe-múliktiń qadirin túsiný, eńbekti qasıet tutatyndar endi kóbeıýde. Zaman qazaqtyń psıhologııasyn, ómirge kózqara­syn ózgertýdi talap etedi, jalpaqshesheılikti kóter­meıdi. Sebebi, jahandaný tusynda básekelestik órshı túsedi, arpalys, talas, memleketter tipti jaýlasýǵa deıin baryp jatyr. Ýaqyt iske jan-tánimen berilýdi, tııanaqtylyqty talap etip otyr. Ne nárseni bolsa da uqypty paıdalaný, shyǵyndy azaıtý, aqshany tıimdi jumsaý, mem­leket ekonomıkasynda, úı tirshiliginde de ysyrapqa jol bermeý, tıimsiz, paıdasyz iske úıir bolmaý ǵana ıgilikke jetkizedi. Qazir «artyq baılyq ne kerek, densaý bolsa boldy» dep ándetý naryq zamanyna úılespeıdi. Baılyq, qarjy – densaýlyqtyń kózi, aqshaly adam súıgen asyn ishedi, qalaǵan jerinde demalady, tańdaǵan jerine baryp emdeledi. Sondaı-aq, densaýlyqtyń ózi de baılyq, deni saý adam ǵana tabys tabady, kredıtin tóleıdi. Dáýletti de jáne denimiz de saý ult bolýymyz kerek. Ulttyq mamandar daıyndaý – qasıetti is. «Kadry reshaıýt vse» dep tegin aıtylmaǵan. Kadrlar – bizdiń erteńimiz. Árbir joǵary oqý orny – ulttyq kadrlar daıyndaıtyn ustahana. Basqalardyń qolynan kelgen is qazaqtardyń da qolynan keledi. Basqalardyń bilgenin biz de bile alamyz. Biz ózimizdiń baǵamyzdy bilýimiz kerek. Másele kadrlar sabaqtastyǵynda. Qaı zamanda da aǵa urpaq tarıhı sahnadan ketkende, olardyń ornyna daıyndyǵy myqty, tárbıe jaǵynan shynyqqan nıeti bir jastar keledi. Sondyqtan búgin basqarý salasyndaǵy azamattardy irikteý, daıyndaý, zerek mamandardy qoldaý qajet. Jastar áli jetilgen joq dep, joǵary bılikten shettetýge durys bolmas, jetilmegen tustaryn ómirdiń ózi pisip jetildiredi. Qazaqtyń bir-birin qoldaýy ulttyq menmen­shildik emes. Eger tamyr-tanystyq qazaqqa paıda keltiretin bilimdi, isker, laıyqty adamdardy qoldaıtyn bolsa, ol durys, odan qazaq utylmaıdy. Bizdiń ultshyldyǵymyz – patrıotızm, qazaqtyń mártebesin ósirý. О́zin syılamaǵan ult basqany da qurmetteı almaıdy. О́z janyna bilimdi qazaqtardy tartý, tegi bir, tili bir adamı orta jasaý bizge tıimdi. Basqa ult ókilderin memlekettik qyzmetke tartý durys, olardy elimizdiń qamyn oılaıtyn azamattar etip tárbıeleý, qazaqtyń tilin úıretý bizdiń paryzymyz. Qazaqty mensinbeıtin keıbir ulyderjavalyq tákappar jerlesterimizge olardy qarsy qoıyp, nıgılıstermen kúresti qazaqtar júrgizýi kerek. Bul álemdik tájirıbe, ony bizdiń oralmandar jaqsy biledi. Aqparat quraldary, baspasóz, radıo, teledıdar, kıno – qazaq ultyna qyzmet jasaýǵa tıisti. Árbir máseleniń tóńireginde qazaq ultyna paıdaly qoǵamdyq pikir týǵyzyp otyrý kerek. Qazaq máselesin jıi kóterip, ásirese, basqa ult ókilderine qazaqtyń otarlaýǵa, qýǵyn-súrginge, kemsitýshilikke ushyraǵandyǵyn, azapty kóp shekkendigin, búgin sonyń ornyn toltyrýǵa tyrysatynyn aıtýymyz durys. Dıasporalardyń taǵdyry tarıhı otandarynda sheshilip jatqandyǵyn basa aıtaıyq. Qazaqtardyń kóbi áli de aýyldyq jerde daladaǵy ájethanaǵa baryp, kómir, tezek jaǵyp kún kórip otyrǵanyn dıaspora ókilderi bilsin. Sonymen birge, elimizdegi dıasporalardyń is-áreketinen, nıetinen, qoǵam habardar bolyp otyrýǵa tıisti. Tarıhymyzdy bilý paryz. Tarıhyn bilmegen halyq tastandy bala sııaqty: talaı halyqtar maqurym bolyp tarıhynan, dástúrinen, tilinen aıyryldy. Sonymen birge, elimizdegi dıasporalardy qazaq tarıhyn bilýge, birte-birte óz tilimizge, óz ortamyzǵa sińirýge eńbek etken jón. Olar túbinde ne eline oralady, ne sińisip ketedi. Basqa tilge aýysqan, basqa dinge ótken, ártúrli partııaǵa, rýǵa, júzge bólingen, biraq tegi bir, qany bir qazaqtardyń basyn, qazaq tili, qazaq mádenıeti, musylman dini negizinde birigý qajettigi týyp otyr. Qazaqtyń birligi bizdiń maqsatymyz, sonymen birge ol Máńgi El maqsatyna jetýdiń joly. Ár ult óz baqytyn óz qolymen jasaıdy. Sondyqtan qazaqtyń erteńin eń aldymen, qazaq qana oılaýy kerek. Aqshaly, joǵary eńbek aqy tólenetin jumystarǵa qazaqtardyń umtylýy durys. Aınalyp kelgende bul ulttyń tabysy, qarjylylardy da kúndemeıik. Biraq tabys adal eńbekpen, termen keletin bolsyn. Ter – eń qymbat janarmaı. Máńgilik El jolynda jeńis ár ýaqytta qolǵa tıe bermes, kúte bilý, tózimdilik tanytý – bizdiń paryzymyz. Nursultan Ábishuly aıtqandaı, «eshbir sekiriske, jónsiz synaq pen avantıýrızmge jol berýge bolmaıdy». Biz birden oljaǵa, molshylyqqa jete almaımyz, mysyqtabandap, jyldan-jylǵa aqyryn basyp alǵa umtylamyz, árbir ıgilikti is ol da ilgeri qadam, ol da jeńis. Bizge dórekilik, anaıy týrashyldyq jaraspaıdy, ıkemdilik, sabyrlyq tıimdi. Turmys jaqsarǵan saıyn qazaqtar arasynda to­ǵy­sharlyq psıhologııa, ulttyq selqostyq, nem­ket­­tilik beleń alyp keledi, sonymen birge keıbir jer­les­terimizdiń arasynda keńes zamanynan qanǵa sińgen ulyderjavalyq ulttyq ambısııa, menmendik te kóri­nis ala bastady. Olarǵa qazaq máselesi ýaqytsha naý­qan­dyq másele bolyp kórinedi. Búgin biz keńestik úrdis­ke oralǵandaımyz. Ultaralyq qatynastardyń qazaqstandyq modelin, úlgisin taptyq dep, máseleni úzildi-kesildi sheshilgendeı kóremiz. Osy jaǵdaıda ekinshi úrdis – qorǵanysh úrdisi de kúsheıip, patrıottyq, ulttyq toptar arasynda nıgılızmge, astamshylyqqa, toǵysharlyqqa zańdy qarsylyq týyp, ulttyq energııa shoǵyrlanyp, kúsh jınady. Bizdiń uly merekemiz – Táýelsizdiktiń de jańa jyldyń kóleńkesinde qalǵany qazaq halqyn búgin oılandyryp otyr. Qazaqstan mereke kúnderi kóp elderdiń qatarynda. Múmkin eki jańa jyldy toılaý bizge artyq ta bolar. Rojdestvony toılaýmen shektelsek te bolar edi. Ulttyq nemkettilik, menmendik pen ulttyq pat­rıo­tızmniń úrdisterin órkenıettik arnaǵa ıkemdep, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasymen úılesim tabý, ala­ýyzdyqtan saqtap, Qazaqstan jolyn berekeli etedi. «Máńgilik El» ıdeıasy bizdi shyndyqqa týra qaraýǵa, qaısarlyqqa, tabandylyqqa, qazaqty árbir iste kóshbasshy bolýǵa, ar-abyroı saqtap, El namysyn qorǵaýǵa jeteleıdi. Amangeldi AITALY, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.