Jaqyp Asanov: Árqaısymyz zańdy syılaýǵa jáne ony múltiksiz oryndaýǵa tıispiz

– Jaqyp Qajymanuly, Táýel­sizdigimizdiń 30 jyly ishinde elimizde álemdik standarttarǵa saı keletin zamanaýı sot júıesi qalyptasty. Sot salasynda Elbasynyń ıgi bastamasymen ári jiti baqylaýymen irgeli reformalar júrgizildi. Myzǵymas memleket bolyp qalyptasýymyzdyń mańyzdy kezeńinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń sot júıesine sińirgen eń úlken eńbegin tarqatyp aıtyp berseńiz?

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsiz Qazaqstannyń jylnamasy Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyq tarıhy» dep ádil atap ótti. Shyn máninde, sot júıesin reformalaýda Elbasynyń alar orny erekshe. Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde Qazaqstan úlken serpilis jasap, tereń problemalary, ınflıasııasy, jumys istemeıtin kásiporyndary, jappaı taýar tapshylyǵy bar elden Eýrazııadaǵy ekonomıkasy serpindi damyp kele jatqan qýatty memleketter qataryna endi. Saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalardaǵy qaıta qurýlarmen qatar Elbasynyń saıası erik-jigeriniń jáne erekshe kóshbasshylyq qasıetteriniń arqasynda úzdik álemdik standarttarǵa saı keletin zamanaýı sot júıesi qalyptasty.

– 1995 jylǵy 30 tamyzda qa­byl­danǵan Konstıtýsııa sot bıligin mem­lekettik bıliktiń derbes tarmaǵy retinde bekitip berdi emes pe?

– Iá, 1995 jylǵy Konstıtýsııa sot bıligin memlekettik bıliktiń derbes tarmaǵy retinde júzege asyrýdyń negiz­derin reglamenttedi. Ata Zańymyz azamat­tar men uıymdardyń quqyqtaryn, bos­tan­dyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Konstıtýsııa men zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi, sýdıalardyń quqyqtyq már­­tebesin, sot tóreligi qaǵıdattaryn já­ne basqa da mańyzdy erejelerdi aı­qyn­dady.

Sot bıligin uıymdastyrý másele­lerin aıqyndaǵan taǵy bir mańyzdy qujat Prezıdenttiń 1995 jylǵy 20 jel­toqsandaǵy «Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy sottar jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyǵy boldy. Ol sot bıligi jáne ony júzege asyrýdyń kepildikteri týraly konstıtýsııalyq erejeni bekitti ári damytty.

– Mamandandyrylǵan sottardyń sot júıesindegi róli qandaı?

– Osy ýaqyt ishinde mamandandyryl­ǵan ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottar (2002 j.), kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi sottar (2007 jyldan bas­tap), asa aýyr qylmystar týraly ister qaralatyn áskerı jáne qylmystyq sottar (2010 j.) quryldy. Sot júıesine qan júgirdi, birtutas organızm sııaqty keshendi túrdegi jumys jolǵa qoıyldy. Sýdıalardyń táýelsizdigin arttyrý úshin «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa 2012 jylǵy 16 aqpandaǵy túzetýlermen tár­tiptik-biliktilik alqalary taratylyp, sýdıalarǵa qatysty tártiptik is qoz­ǵaý jáne tártiptik isterdi qaraý ókilet­tikteri Sot jıýrıine berile otyryp, J­oǵary sot Keńesiniń róli, sýdıalar tá­ýelsizdiginiń materıaldyq jáne áleýmettik kepildikteri jáne t.b. kúsheıtildi.

– 1 shildeden elimizde ákimshilik sottar qurylyp, jumys istep jatyr. Sot júıesindegi osy jańa qurylym jaıly aıtsańyz.

– Ádilet mınıstrligimen birlesip ázirlegen Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks ótken jyly qabyldanyp, 2021 jylǵy 1 shildeden kúshine endi. Ákimshilik ádilet «memlekettik organnyń kinálilik prezýmpsııasy» qaǵıdaty boıynsha azamattardyń memlekettik organdarmen daýlaryn qaraýdyń jańa erejelerin belgileıdi. Jańa erejeler boıynsha jaýapker óz sheshiminiń zańdylyǵy men negizdiligin dáleldeıdi. Adamdar nemese uıymdar onyń sheshimimen kelispeıtini týraly ótinish berse jetkilikti. Bul olardyń quqyqtaryn qorǵaýdy jeńildetedi. Sonymen qatar sot talap aryzdyń tujyrymdaýyna táýeldi bolmaıdy. Talap qoıýshy talap aryzyn tujyrymdaýda jáne ózgertýde, formaldy qatelerdi joıýda jáne t.b. sottyń kómegine senim artýǵa quqyly bolady. Sondaı-aq sýdıa óz sheshiminiń oryndalýyn baqylaıdy. Sot sheshimin oryndaýǵa májbúrleý sharasy retinde aqshalaı óndirip alý kózdeledi. Kodekste basqa da kóptegen progressıvti jańashyldyq bar.

Qazirgi ýaqytta biz ákimshilik ádilet dep atap júrgen bul kodekstiń zań júzinde oryndalýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan.

Joǵarǵy sotta buǵan deıin jumys istep kelgen Mamandandyrylǵan sot alqasy taratylyp, onyń ornyna Ákim­shilik ister jónindegi sot alqasy quryldy jáne mundaı sot alqasy oblystyq sottardan da quryldy. Sondaı-aq elimiz boıynsha qazirgi kezde 21 ákimshilik ister jónindegi sot alqasy (1 satyda) jumys istep jatyr. Ákimshilik sottardyń jumysyna kelsek, 1 shildeden beri sottarǵa 9 myńnan astam is kelip tústi. Ortalyq memlekettik organdar men jergilikti atqarýshy organdar sotqa bul isterdiń 49 paıyzy boıynsha utylǵan. Basqasha aıtsaq, sotqa júgingen barlyq adamdar men kásipkerlerdiń jartysynan astamy óz talaptarynyń durystyǵyn dáleldep, memlekettik organdardyń aktileriniń zańsyz shyǵarylǵanyna sottyń kózin jetkize bilgen. Bul, árıne, oılantarlyq jaǵdaı. 

– Sot júıesiniń odan ári damýyna jańasha serpin beretin, sot tóreliginiń sapasyn arttyrýǵa negiz bolatyn myqty kadrlar ekeni belgili. Bilikti zańgerlerdi irikteý qalaı júzege asyrylyp otyr?

– Biz «sottyń bedeli – memlekettiń bedeli» ekenin áste esten shyǵarǵan emespiz. Ol úshin sot júıesi ýaqyttyń syn-qaterlerine sáıkes úzdiksiz jetilip otyrýy tıis. Zańdy saqtaý – árbir sýdıa úshin buljytpas talap. Sýdıalardyń mindeti – kásibı zań mamany bolý, uıymshyldyqtyń, mádenıettiń jáne jaýapkershiliktiń úlgisin kórsete bilý.

Bul maqsatqa qol jetkizýde Elbasy men Memleket basshysynyń aldymyzǵa qoı­ǵan úsh mindeti bar. Birinshiden, sýdıa­lyq kadrlardy jaqsartý. Ekinshiden, sot­tardyń táýelsizdigin kúsheıtý. Úshin­shiden, sot qyzmetiniń sapasyn arttyrý.

Osy tapsyrmalardy oryndaý úshin 2018 jyly Joǵarǵy sot «Sot tóreliginiń je­ti túıini» jańa baǵdarlamasyn qabyl­dady.

Sot reformasy joǵarydan emes, tó­mennen bastaý aldy. Jobalyq menedj­menttiń negizinde oǵan tek sýdıalar ǵana emes, sot prosesine qatysýshylardyń barlyǵy – advokattar, prokýrorlar, medıatorlar, zańgerlik qaýymdastyqtyń ókilderi belsene atsalysty.

2013 jyly sýdıalardyń VI sezinde Elbasy ózge de mańyzdy mindettermen qatar sottarda jańa aqparattyq tehnologııalardy keńinen engizý qajettigin atap ótti. Bul kóptegen baǵdarlamalyq qujatta, onyń ishinde «100 naqty qadam» Ult josparynda, «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda kórinis tapty. Osy tapsyrmany oryndaý úshin barlyq sot prosesterine aýdıobeınetirkeý engizildi, elektrondy azamattyq jáne qylmystyq isterge kóshý, sot otyrysynyń elektrondy zaldaryn qurý jónindegi jáne taǵy basqa sharalar iske asyryldy.

Elbasy usynǵan sot tóreligin sıfr­landyrý jónindegi jumys osy kúnge deıin tabysty jalǵasyn taýyp keledi. Sol arqyly bizdiń sottar álemdik pandemııa bastalǵan kezde elimizde jarııalanǵan tótenshe jaǵdaıdyń alǵashqy kúninen onlaın formatta sot otyrystaryn ótkizýge zańnamalyq jáne tehnıkalyq turǵydan daıyn boldy. Bizge tek serverlik qýatty jáne elektrondy saqtaý kólemin ulǵaıtýǵa, birqatar IT-servısti jetildirýge týra keldi. Eger 2020 jyldyń basynda kúnine onlaın túrinde 150 prosess ótse, qazir bul kún saıyn 4,5 myńǵa jýyqtady. Búginde respýblıkadaǵy sot prosesteriniń 95-97 paıyzy onlaın rejiminde ótedi.

– Zańdar búgingi kún talabyna saı jańartylyp jatyr emes pe?

– Zańnama ýaqyt talabyna saı jańar­tylyp otyratyny zańdylyq. Sońǵy on jylda prosestik zańdar jańar­tyl­dy. 2015 jylǵy 1 qańtardan jańa Qyl­mystyq, Qylmystyq prosestik kodeks­ter jáne Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly kodeks, 2016 jylǵy 1 qań­tardan jańa redaksııadaǵy Azamattyq pro­sestik kodeks kúshine endi. Qolǵa alǵan bastamalardy iske asyrý úshin 2018-2021 jyldary 31 zań jobasy ázir­lenip, onyń 23-i qabyldandy, beseýi Parlamenttiń qaraýynda, qalǵan úsheýi qazir memlekettik organdarda zerdelený ústinde.

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sot júıesiniń jumysyn jáne zań ústemdigin qamtamasyz etý máselesin baqylaýyna alǵanyn aıtty. Jalpy, sońǵy jyldary sýdıa kadrlaryn jaqsartý, sýdıalardyń táýelsizdigin kúsheıtý, sot qyzmetiniń sapasyn arttyrý baǵytynda naqty qandaı jumystar atqaryldy?

– Sońǵy úsh jylda azamattardyń sottarǵa degen renishi edáýir azaıdy. Nege? Sebebi, Joǵarǵy sot 2018 jyldan bastap jańa jobalyq menedjmentti iske qosty. Ol «Sot tóreliginiń 7 túıini» dep atalǵanyn jańa aıttym. Búginde «Minsiz sýdıa», «Úlgili sot», «Ádil prosess», «Sapaly nátıje», «Smart-sot», «Kommýnıkasııalyq strategııa» jáne «Sotqa deıin, sotta tatýlasý» sııaqty iri jobalar nátıjesin berýde.

Jańa sýdıalardy irikteý tártibi túbegeıli ózgerdi. Jumys istep júrgen sýdıalardy baǵalaýdyń jańa júıesi engizildi. Olardyń táýelsizdigin arttyrý úshin sýdıalardyń ózin ózi basqarý organdary qaıta qurylyp, barlyq sýdıalarǵa sot júıesiniń mańyzdy máselelerin sheshýge qatysýǵa múmkindik berildi. Oblystyq sottardyń sot alqalarynyń tóraǵalaryn konkýrstyq irikteý engizildi. Sot tóraǵalarynyń ókilettikteri eki merzimmen shekteldi. Azamattyq proseste sottyń róli kúsheıe tústi. Eger buryn proseste sýdıa talap aryzdar mazmunymen shektelgen bolsa, qazir oǵan istiń barlyq mán-jaıyn anyqtaý úshin bastama kóterý ókilettigi berilgen. Ol taraptar usynbaǵan dáleldemelerdi talap etýge, taraptarmen istiń mán-jaıyn talqylaýǵa, prosess barysynda taraptardyń dálelderi týraly óz pikirin aıtýǵa quqyly. Sondaı-aq taraptardyń tatýlasýy úshin qosymsha jaǵdaılar jasalady. Sottar birqatar artyq sot rásimderinen qutyldy, bul isterdi neǵurlym jedel jáne tıimdi sheshýge múmkindik beredi. Taraptar kelisken jaǵdaıda daýdy AHQO soty­nyń qaraýyna berýge bolady. Elek­trondy sot tóreligi bóliginde jáne sot isin júrgizýdi ońaılatýǵa jáne proses­ke tartylǵan barlyq adamdardyń múddelerine baǵyttalǵan basqa da ja­ńalyqtar engizildi. Qylmystyq proseste alqabıler sotynyń sottylyǵy keńeıtildi.

– Jurtshylyqtyń sotqa senimin arttyrý úshin ne isteý qajet?

– Qoǵamnyń senimine ıe bolý – ońaı is emes. Sebebi halyqtyń sýdıalarǵa degen talaptary kún sanap artyp keledi. Sol sebepti de ýaqyt suranysyna saı sýdıa kadrlaryn irikteý kúsheıtildi. Bul shyndap kelgende halyq senimine ıe bolýdyń birden-bir kepili. Qazirgi kezde sýdıalyqqa úmitker aldymen keshendi psıhologııalyq testileýden ótedi. Sodan keıin Memlekettik qyzmet isteri agenttiginde zańdardan test tapsyrady, keısterdi sheshedi, esse jazady, áńgimelesýden ótedi. Konkýrstan sátti óte me, ótpeı me, ol tolyǵymen úmitkerdiń jeke basynyń qasıetine baılanysty.

2019 jylǵa deıin úmitkerlerdiń 25 paıyzy sýdıalyqqa ótse, 2019 jyldan beri konkýrstan úmitkerlerdiń tek 6 pa­ıyzy ǵana ótken. Elbasy tapsyrǵandaı, kezdeısoq zańgerlerge sýdıalyqqa jol jabyldy degen sóz. Derekterge júginsek, sýdıalyq konkýrsqa 2016 jyly – 55, 2017 jyly – 70, 2018 jyly 71 kandıdat qujat tapsyrsa, al endi 2019 jyly – 130, 2020 jyly – 170, bıylǵy 6 aıda 90 kandıdat sýdıalyq laýazymyna qujat tapsyrdy. El basshylyǵy alǵa mindet etip qoıǵandaı, sýdıalyq qyzmetke bilikti, jas ári tájirıbeli, ozyq oıly, oı-nıeti taza kadrlardy tańdap alýymyzǵa zańdyq tetikter jasalynǵanyn osydan kórýge bolady. Al qyzmettegi sýdıalardy baǵalaýdy Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa júzege asyrady. Onyń jumys ádistemesin bekittik. Sheteldik sarapshylar bul qujatty sýdıalardy baǵalaýdyń tıimdi quraly dep atady.

– Keıingi eki jyl kóleminde res­pýb­lıka Joǵarǵy sot organy birqa­tar iri halyqaralyq is-sharany ót­kizdi. Olardyń maqsaty ne? Soǵan toq­tal­sańyz.

– 2019 jyly qyrkúıek aıynda 97 eldiń 300-den astam sýdıa múshe bolyp sanalatyn Sýdıalardyń halyqaralyq qaýymdastyǵynyń (MAS) 62-konferensııasy jáne 60 elden 200 delegat qatysqan Sottardy ákimshilendirý jónindegi halyqaralyq qaýymdastyqtyń (MASA) 14-konferensııasy alǵash ret Nur-Sultan qalasynda sátti ótti. Halyqaralyq forýmda pandemııa jaǵdaıyndaǵy sot júıesiniń damýy, keleshegi, jańa tehnologııalardy ıgerý týraly keleli máseleler talqylandy.

О́tken jyly qazan aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Joǵarǵy sotta Qazaqstan Sýdıalarynyń VIII sezi onlaın rejimde ótip, oǵan respýblıkamyzdan 400 delegat pen qonaqtar qatysty. 2020 jyly Shan­haı Yntymaqtastyq Uıymyna múshe mem­leketterdiń (Úndistan, Qytaı, Pákistan, Reseı, О́zbekstan jáne baqylaýshy mem­leketter: Aýǵanstan, Belarýs, Iran, Mońǵolııa) Joǵarǵy sottary tóra­ǵa­larynyń XV keńesi elordamyzda ótti.

Bıyl maýsymda Joǵarǵy sot ja­nyn­daǵy Halyqaralyq keńestiń keńeıtilgen otyrysy aıasynda dıplomatııalyq korpýs­pen brıfıng ótkizildi. Alqaly basqosýǵa 200-deı adam qatysty.

Halyqaralyq deńgeıde ótken osy sharalar barysynda el basshylyǵy bas­tamalarymen Táýelsizdigimizdiń otyz jyl bederinde jáne sońǵy kez­deri qazaqstandyq sot júıesinde qol jet­kizilgen jetistikter men jańashyldyqtar, keleshek jobalarymyz sheteldik zań­gerlik qaýymdastyqqa jáne dıplomatııa ókilderine keńinen tanystyryldy.

– Endi Joǵarǵy sottyń aldaǵy ýaqytta atqarylatyn bastamalary týraly aıtyp ótseńiz.

– Aldymen, qylmystyq is júrgizýge baılanysty bastamalarymyzǵa toq­talaıyn. Mundaǵy basty másele – sot óndirisindegi shynaıy básekelestiktiń joqtyǵy der edim. Menińshe, sýdıanyń isti qaraýǵa deıin tolyq bilýi zııandy. Ol aıyptaý paradıgmasynyń yqpalyna túsedi. Sondyqtan biz sotqa qazirgideı isti túgeldeı emes, tek aıyptaý aktisi men qorǵaý aktisin berýdi usynyp otyrmyz. Bul Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha júzege asyrylyp jatqan sot tóreliginiń úsh satyly modelin júzege asyrýdy aıaqtaıdy.

Azamattyq prosess boıynsha da birqatar bastamamyz bar. Birin­shisi – «Sotqa deıingi hattama». Ol qol­danylatyn elderde kóptegen daý sotqa deıin barmaıdy. О́ıtkeni taraptar sotqa deıin bir-birine barlyq dáleldemelerdi ashýy kerek. Nátıjesinde, sotqa berý kerek pe, sony ózderi túsinedi. Ekinshisi – «Eksterrıtorııalyq ıýrısdıksııa». Qazir sotqa kelip túsken isti IT júıe avtomatty túrde sol sottyń naqty bir sýdıasyna bóledi. Endi osy tártipti bir sottyń emes, respýblıkadaǵy barlyq sottardyń arasynda bólinse dep usynyp otyrmyz. Árıne mamandanýyna sáıkes jáne jumys kólemin eskere otyryp. Aıtalyq talapker men jaýapker Almatydan, al talap aryz basqa óńirde, mysaly Petropavlda nemese Oralda qaralýy múmkin. Sonda tamyr-tanys, týys-jekjat qatynasy júrmeıdi. Ondaı múmkindik áldeqaıda azaıady. Bul bizdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy quralymyz. Úshinshi. Biz sot aktileriniń jobalaryn daıyndaıtyn robotty engizemiz. Bul daýsyz ister jáne olar sýdıanyń pikirin talap etpeıdi. Robot sheshim jobasyn daıyndaıdy. Sýdıa ony tekserip, qol qoıady. Tórtinshi jańalyq – «Úlgi sheshim». Sottarda osyǵan uqsas kóptegen talap bar. Mundaı jaǵdaılarda joǵary turǵan sot osyndaı bir isti talap etip, ol boıynsha sheshim shyǵarady. Ol jergilikti sottar úshin tirek, baǵyt bolady. Besinshi. Qazaqstannyń «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birge biryńǵaı sot tájirıbesin túzeý úshin biz Digital Analytics IT baǵdarlamasyn jasap jatyrmyz. Ony qańtar aıynan bastap resmı túrde iske qosamyz.  Bul IT-ónim sot isin boljaýǵa múmkindik beredi. Bul qarapaıym halyqqa da, kásipkerlerge de, ınvestorlarǵa da paıdaly bolary sózsiz.

– Jaqyp Qajymanuly, Táýel­siz­digimizdiń 30 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda Elbasymyz irgesin qalaǵan sot júıesindegi irgeli isterdi atap óttik. Sóz sońynda oqyrmandarǵa aıtar tilegińiz qandaı?

– Elimizdiń kez kelgen azamaty óz quqyǵyn qorǵaý úshin zańger bolýǵa mindetti emes. Ol mindetti atqaratyn advokat, zańdylyqty qadaǵalaıtyn prokýratýra organdary bar. Biraq árqaısymyz zańdy syılaýǵa jáne ony múltiksiz oryndaýǵa tıispiz. Sonda ǵana elimizde tártip, yntymaq, ósip-órkendeý bolady. Zańǵa baǵynǵan, soty bedeldi memleketke ınvestısııa keledi, bıznes damıdy, turǵyndardyń ál-aýqaty jaqsarady. El basshylyǵynyń sot reformasyn júrgizýiniń túpki maqsaty – osy.

Áńgime ústinde oqyrmandardy, barsha qaýymdy el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! Osy bıik beleske qol jetkizýde elimiz basshylyǵynyń ıgi bastamalaryn jaýapkershilikpen oryndap jatqan res­pýblıka sottary qyzmetkerleri men ardagerlerimizdiń eren eńbegin aıta ketkim keledi.

Elimiz odan ári órkendep, halqy­myzdyń yrys-yntymaǵy men bereke-birligi artyp, Táýelsizdigimiz tuǵyrly, memlekettigimiz ǵumyrly bola bersin dep tileımin.

– Áńgimeńizge rahmet!