Jergilikti qamtýdyń úlesin qalaı arttyramyz?

Bul – ákimderdiń mindeti!

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Beıbit Atamqulovtyń dereginshe, 2020 jyldan bastap elimiz­degi jergilikti qamtý úlesi aıtarlyqtaı art­qan. Bıylǵy 9 aıdyń qorytyndysynda re­t­­te­letin satyp alýdyń jalpy kóle­mi 12,9 trln teńgege teń bolyp, jergi­likti qa­mtý úlesi 6,4%-ǵa ósken. 

– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, jyl basynda ınfra­qury­lymdyq jobalardy iske asyrý kezinde memlekettik satyp alýlarda málimdelgen jergilikti qamtý kórsetkishteri boıynsha derekter salystyryldy. Nátıjesinde, 14 óńirde kórsetkishterdiń artyq ekeni anyqtaldy. Prezıdent 2025 jylǵa deıin jyl saıyn tekserý júrgizýdi tapsyrdy. Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýyna baılanysty otandyq óndirýshilerdi qoldaý sharalary 2015 jyldan bastap kezeń-kezeńimen alyp tastaldy. 2021 jylǵy 1 qańtardan bas­tap jer qoınaýyn paıdalaný salasynda taýarlardaǵy jergilikti qamtý alynyp, jumystar men kórsetiletin qyz­metterde 50%-dan aspaıtyn talaptar qoıyldy. Jergilikti qamtý quralyn qol­daný boıynsha tıisti ózgerister en­gizildi. Halyqaralyq mindettemelerdi eskere otyryp, otandyq óndirýshilerdiń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan 5 jańa mehanızm ázirlendi, – dedi B.Atamqulov.

Birinshiden, «О́nerkásiptik saıasat týraly» zań jobasynda «el ishindegi qun­dylyq» uǵymy men damý saıasaty kóz­delgen. Bul uǵym halyqaralyq arenada tanylǵan ári Dúnıejúzilik saýda uıy­mynyń normalaryna sáıkes keledi. Mysaly, iri jer qoınaýyn paıdalanýshylar el ishindegi qundylyqty damytýdyń jeke baǵdarlamalaryn jáne otandyq óndiris taýarlaryn satyp alýǵa kóshý josparyn qabyldaıdy.

Ekinshiden, daıyn ónimdi ótkizý jáne ishki naryqty jańa taýarlarmen to­lyq­tyrý maqsatynda jer qoı­naýyn paıdalanýshylar men ulttyq kompa­nııa­lardyń qatysýymen ofteık-kelisim­sharttar, ofsettik sharttar paıdalanylady. Bul rette ofteık-kelisimsharttar óndiristi oqshaýlaýǵa jáne jańalaryn ashýǵa, al ofsettik sharttar tehnologııalar transferti men ınvestısııalar tartýǵa baǵyt­talady. Uzaq merzimdi sharttar jumys istep turǵan óndiristerdiń ónim­derin ótkizýdi qamtamasyz etedi.

– Úshinshiden, iri munaı operatorlary birlesken jol kartasyn bekitti. Ol ult­tyq standarttardy beıimdeý máse­lelerin, tenderlik rásimderge qazaq­standyq óndirýshilerdi qoldaý mehanızmderiniń iri operatorlaryn engizýdi, 2025 jylǵa deıin jergilikti qamtýdy ulǵaıtýdy, munaı-gaz jabdyqtarynyń 5 óndirisin oqshaýlaý sharalaryn qarastyrady. Munaı-gaz mashınasyn jasaýdy damytýdyń halyqaralyq ortalyǵynyń jumysy bastaldy. Ol iri operatorlarmen birlesip, tehnologııalardy oqshaýlaýǵa jáne transfertteýge kiristi. Importtalatyn 1 200-den astam taýarǵa taldaý júrgizildi. Oqshaýlaý úshin 3 taýarlar toby irikteldi. Ortalyq jyl sońyna deıin ınvestısııalyq joba­lar men óndiristerdi oqshaýlaý boıyn­sha usynystar jasaýdy, sondaı-aq otan­dyq óndirýshiler úshin kedergilerdi anyq­taý­dy josparlap otyr, – dedi mınıstr.

Tórtinshiden, jer qoınaýyn paıda­laný­shylardyń satyp alýlarynda jergi­lik­ti qamtý kórsetkishterin saqtaý ári art­tyrý maqsatynda «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Kodekste jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen kásipkerlikti yntalandyrý týraly kelisimder jasaý normasy bekitilgen. Kelisimderde taýarlardaǵy jergilikti qamtý úlesiniń ortasha kórsetkishi 30%, jumystar men qyzmetterde tıisinshe 80% jáne 85% quraıdy. Bıylǵy qarasha aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha 234 kelisim jasalǵan. Aldyn ala bol­jam­darǵa sáıkes, bul sharalar jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlaryndaǵy jergilikti qamtý úlesin 55%-ǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Besinshiden, memlekettik satyp alýlardaǵy jergilikti qamtý úlesin arttyrý maqsatynda óńdeý ónerkásibi salalary boıynsha nysanaly ındıkatorlar belgilendi. Atap aıtqanda, 2021 jylǵa arnalǵan jergilikti qamtýdyń ortasha úlesi qurylys materıaldarynda – 77,3%-dy, jıhaz óndirisinde – 68,5%-dy, jeńil ónerkásipte – 65,5%-dy, sellıý­loza-qaǵaz salasynda – 53,7%-dy, hı­mııada – 36,2%-dy, farmasevtıkada – 32,3%-dy, mashına jasaýda – 19,5%-dy qu­raıdy. Málimdelgen kórsetkishterge qol jetkizý mehanızmderiniń biri – ulttyq rejimnen shyǵarý. Bul mehanızm 4 túrli taýarda qoldanylady. Olar boıynsha memlekettik satyp alý tek otandyq ón­dirý­shilermen júrgiziledi. Sondaı-aq jeńil, jıhaz ónerkásibi jáne mashına jasaý ónimderi boıynsha ulttyq rejimnen alyp tastaý máselesi pysyqtalýda.

Energetıka mınıstri Maǵzum Myrza­ǵa­lıevtiń aıtýynsha, 2020 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha kómirsýtek shıkizaty jáne ýran óndirý salasyndaǵy jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi satyp alýynyń jalpy kólemi shamamen 5,4 trln teńgeni quraǵan. Osy satyp alýlardaǵy jergilikti qamtý úlesi 46%-ǵa teń. Jer qoınaýyn paı­dalaný­shylardyń 2021 jylǵa arnalǵan satyp alý jospary – 6,8 trln teńge. Ondaǵy jergilikti qamtý úlesiniń boljamdy kórsetkishi 46,5% nemese 3,1 trln teńge.

Taýarlardy, jumystar men kórseti­letin qyzmetterdi satyp alý kóleminiń shamamen 77%-y úsh iri operatorǵa tıesili. Olar – «Teńizshevroıl» JShS, «Qarashyǵynaq Petroleým Opereıtıng B.V.» jáne «Nort Kaspıan Opereıtıng N.V.». Satyp alýdyń qalǵan 13%-y «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ kompanııalar tobynyń jáne 10%-y basqa da jer qoınaýyn paıdalaný­shylardyń úlesinde. Júrgizilgen júıeli jumystardyń nátıjesinde qazir otandyq taýar óndirýshiler qurylys-montaj, qubyr materıaldarymen, mehanıkalyq jabdyqtarmen, elektromaterıaldarmen, telekommýnıkasııa materıaldarymen, janar-jaǵarmaı materıaldarymen tolyqtaı qamtamasyz etedi. Osylaısha, otandyq taýar óndirisi qarqyn alýda.

– Otandyq taýar óndirýshilerdiń iri jobalarǵa qatysý úlesiniń tómendigi sheteldik jáne otandyq óndirýshiler arasynda qalyptasqan dıskrımınasııalyq jaǵdaılarǵa baılanysty bolyp otyr. Osylaısha, iri operatorlarǵa berilgen kedendik jeńildikter nátıjesinde olar sheteldik taýarlardy qosylǵan qun salyǵyn naqty tólemeı satyp ala alady. Al otandyq óndirýshilerden taýarlardy satyp alý kezinde 12% mólsherinde salyq tólenedi. Básekege qabilettilik deńgeıin arttyrý joldarynyń biri – Salyq kodeksine ózgerister engizý. Bul ózgerister iri jobalar úshin taýarlardy jetkizý kezinde otandyq óndirýshilerdiń ishki aınalymyn qosylǵan qun salyǵynan bosatýdy qamtıdy. Atalǵan shara shetel­dik jáne otandyq kompanııalar ara­syndaǵy jaǵdaıdy teńestirýge múmkindik beredi, – dedi M.Myrzaǵalıev.

Bul rette mınıstrlik jergilikti qamtý­dy damytý boıynsha birqatar shara­lar men bastamalar júrgizýde. So­nyń biri – elimizde kásipkerlikti ynta­landyrý týraly kelisimder jasasý. Vedomstvo «Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasymen birlesip, jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen «Kásipkerlikti yntalandyrý týraly» kelisim jasasýǵa bastamashylyq jasady. Bul kelisimder erikti túrde jasalady. Búgingi tańda kómirsýtekter men ýran boıynsha 282 kelisimsharttyń 164-i boıynsha kelisimge qol jetkizildi. Atalǵan kelisimder taýarlardaǵy jergilikti qamtý úlesin 19,5%-dan 31%-ǵa deıin, jumystarda – 66,8%-dan 78,6%-ǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Kórsetiletin qyzmetterdegi jergilikti qamtý deńgeıi de 69,4%-dan 88,8%-ǵa artatyn bolady.

Jergilikti qamtýdy damytý jónindegi kelesi bastama – bıyl qurylǵan Munaı-gaz mashınasyn jasaýdy damytýdyń halyqaralyq ortalyǵy. Ortalyq jumysynyń negizgi maqsaty – elimizdegi munaı-gaz salasy úshin taýarlar óndirisin jergiliktendirý. Ol úshin ortalyq jańa óndirister ashýdy, sondaı-aq jumys istep turǵan otandyq taýar óndirýshilerdiń múmkindikterin keńeıtýdi júzege asyrady. Qazirgi ýaqytta operatorlardyń usynysy boıynsha ortalyq úsh taýar tobyn taldaýdy jáne jergiliktendirýdi qolǵa aldy. Olar: bekitý armatýrasy (klapandar), elektrotehnıkalyq jabdyq, baqylaý-ólsheý aspaptary jáne avtomatıka. Ortalyq otandyq óndirýshilerdiń qajettilikteri boıynsha tolyq derekterge jáne tıisti múmkindikterge taldaý júrgizgennen keıin qalǵan taýar toptary boıynsha usynystar engizetin bolady.

Taqyrypty qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr jergilikti qamtý úlesi kórsetkishteriniń ósýin qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharalar qabyldanyp jatqanyn atap ótti. A.Mamın ákimdikterge jergilikti qamtýdy ba­qy­laý jónindegi óńirlik komıssııalardyń jumysyn kúsheıtýdi, olardyń qyzmetine óńirlik bıznes ókilderin barynsha tartýdy tapsyrdy. Sondaı-aq jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen erikti kelisimder jasasýdy qamtamasyz etý júkteldi.

– Jergilikti qamtýdy damytý – bul ákimderdiń negizgi mindetteriniń biri. Soǵan sáıkes olardyń jumysy baǵalanady, – dep naqtylady A.Mamın.

 Tutynýshy quqyǵy taptalmaýǵa tıis

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda azamat­tardyń ómir súrý sapasyn arttyrýdyń mańyzdy aspektilerin erekshe atap ótti. Bul rette tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne ishki naryqty qaýipsiz ári sapaly taýarlarmen, qyzmettermen qamtamasyz etý mańyzdy.

– Osy maqsatta mınıstrlik ishki saý­dany damytýdy, jetildirýdi jáne ret­teýdi júzege asyrady. Byltyr qabyl­dan­ǵan tutynýshylardyń quqyǵyn qor­ǵaý jónindegi zańnamaǵa engizilgen túze­tý­­lerdiń nátıjesinde el Úkimetiniń jany­­nan vedomstvoaralyq keńes quryl­­dy, tutynýshylardyń quqyǵyn qor­ǵaý sala­syndaǵy ýákiletti organǵa memle­ket­tik baqylaý júrgizý fýnksııalary beril­di, tutynýshylardyń quqyǵyn buzǵa­ny úshin ákimshilik jaýapkershilik engizil­di, tutynýshylardyń shaǵymdaryn qaraýdyń 3 satyly júıesi quryldy. Osy jyl­dyń 1 qańtarynan bastap «biryń­ǵaı tere­ze» qaǵıdaty boıynsha tutyný­shy­lar­dyń ótinishterin qabyldaýdyń biryń­ǵaı aqparattyq júıesi e-tutynushy qol­danysqa engizildi. Tutynýshylardyń quqy­ǵyn buzý týraly azamattardyń ótinish­teri sany­nyń ósýi osy saladaǵy proble­malar­dyń bar ekenin ǵana emes, sonymen birge tuty­ný­shylyq mádenıet deńgeıiniń birtindep óskenin de kórsetedi, – deıdi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov.

Máselen, mınıstrlik 2019 jyly 5 977 óti­nishti qarastyrsa, 2020 jy­ly olar­dyń sany 20 919-ǵa ósken. Al osy jyldyń 10 aıy boıynsha kórset­kish ótken jyldyń kóleminen asyp túsken. О́tinishterdiń ósýiniń uqsas jaǵdaıy ózge memlekettik organdar bo­ıynsha da baıqalady. Aıtalyq, 2019 jyly memlekettik organdarǵa shamamen 30 myń ótinish túsken, 2020 jyly – 48 876. Bıylǵy 6 aıda 26 161 ótinish qaralǵan.

Mınıstrdiń aıtýynsha, elimizde tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý júıesin transformasııalaý bastaldy. Bul reformada tutynýshylardyń quqyq­taryn qorǵaý júıesimen tyǵyz baılanysty tehnıkalyq retteý men standarttaý mańyzdy ról atqarady. О́ıtkeni bul salalar tutynýshylarǵa usynylatyn ónimder men qyzmetterdiń qaýipsizdigi men sapasyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Qazir­gi ýaqytta bar­lyq salada ónimder men kórsetiletin qyz­met­terdiń sapa kórset­kishterine, qaýip­sizdigine 3 myńǵa jýyq ulttyq stan­dart ázirlenip, jumys isteýde. Ala­ıda olardyń belgili bir salalarda qol­dany­lýynyń tómendigi baıqalady. Jyl­dan jylǵa ótinishter men shaǵymdar sany artyp kele jatqan ekonomıka salasy erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Bul jańa ulttyq standarttardy ázirleý jáne qoldanystaǵy ulttyq standarttardy ózektendirý qajettiligin kórsetedi. Olardy saqtaý taýarlar men qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigi boıynsha tutynýshylardyń qanaǵattanýyn qamtamasyz etedi.

– Prezıdent osy jyldyń 16 qara­sha­synda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi­niń otyrysynda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly zańnamanyń áli de jetildirilmegenin aıtyp, oǵan tutynýshylardyń quqyqtaryn jan-jaqty ári tıimdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan ózgerister men túzetýler engizýdi tapsyrdy. Osyǵan baılanysty mınıstrlik tutyný­shylardyń quqyǵyn qorǵaý jó­nindegi zańnamaǵa ózgerister engizý bo­ıynsha jumysty bastady. Birinshiden, zańda kommersııalyq emes uıymnyń uıym­dyq-quqyqtyq formasynda Ulttyq tuty­ný­shylar qaýymdastyǵynyń márte­besin zańnamalyq bekitý máselesi pysyq­talýda. Ekinshiden, zańnamaǵa engiziletin túzetýler aıasynda Ombýdsmen ınstıtýty engiziledi. Ol halyqtyń daýysy retinde qyzmet etedi jáne tutynýshylardyń quqyqtary buzylatyn salalardyń qazirgi júıeli problemalaryn memlekettiń birinshi tulǵalaryna tikeleı jetkizedi. Úshinshiden, tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý júıesiniń bazalyq qaǵıdattaryn tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý týraly salalyq zańnamaǵa taratý. Tórtin­shiden, qoǵamdyq birlestikterdiń tutynýshy­lardyń qoǵamdyq birlestikterine tuty­ný­shyǵa óteletin somadan syıaqy esepteý týraly zań normasyn restıtýsııalaý qajettigi týraly tilekteri nazarǵa alyndy. Besinshiden, elektrondy saýda segmentinde tutynýshylar quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeý maqsatynda quqyqtyq retteýdi jetildirý usynylady, – dedi B.Sultanov.

Taqyrypty túıindegen Asqar Mamın qazaqstandyqtardyń turmys sapasyn arttyrý adal jáne básekege qabiletti kásipkerlikti damytýdyń ındıkatory bolyp tabylatyn tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý deńgeıin arttyrýmen tyǵyz baılanysty ekenin atap ótti.

– О́z quqyqtaryna senimdi tutyný­shylar sapaly taýarlarǵa, jumystar men qyzmetterge belsendi suranysty qamta­masyz etedi. Bul ekonomıkanyń damýyna yqpal etedi, – dedi Úkimet basshysy.

Bul rette A.Mamın ınternet-saýda salasynda tutynýshylardyń quqyǵynyń buzylýyna jol bermeý maqsatynda osy jyldyń sońyna deıin elektrondy saýda segmentinde quqyqtyq retteýdi jetildirý boıynsha usynystar engizýdi tapsyrdy. Sondaı-aq 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda e-tutynushy júıesin azamattardyń ótinishterin júıeleý jáne memlekettik organdar tarapynan jedel áreket etý úshin birqatar memlekettik organnyń aqparattyq júıelerimen biriktirý júkteldi.

 35 myń adam Pfizer-di qabyldady

Úkimet otyrysynda eldegi sanıtar­lyq-epıdemııalyq jaǵdaı týraly baıan­daǵan Densaýlyq saqtaý mınıstri Alek­seı Soı Qazaqstan Respýblıkasy, sonyń ishinde 10 óńir «jasyl aımaqta» ornalasqanyn jetkizdi. 4 óńir – «sary aımaqta» (Qaraǵandy, Qostanaı, Aqmola oblys­tary jáne Nur-Sultan qalasy). «Qy­zyl aımaqta» 2 óńir (Pavlodar jáne Sol­tústik Qazaqstan oblystary) qalyp otyr.

– Jalpy, Qazaqstanda sońǵy aıda aýrýdy juqtyrý 2,4 ese, stasıonarlardaǵy naýqastar 1,4 ese, ambýlatorlyq naýqas­tar 1,8 ese tómendedi. Infeksııalyq tósektik oryndardyń qamtylýy – 30%-dy, reanı­masııalyq tósektik oryndardyń qamtylýy 25%-dy quraıdy, – dedi ol.

Halyqty KVI-ǵa qarsy vaksınalaý jalǵasýda. 1-komponent 8,7 mıl­lıon adamǵa, 2-komponent 7,9 mıllıon adamǵa salynǵan. Pfizer vaksınasynyń 645 myń dozasy kelip túskeni belgili. Búgingi tańda 26 354 bala, 8 658 júkti jáne bala emizetin áıelder ekpe alǵan. Vaksınany apta saıyn jetkizý jalǵasýda.

– Tumaýǵa qarsy vaksınalaý aıaqtal­dy. 2 mıllıon 500 myńnan astam adam nemese halyqtyń 99,3%-y egildi. KVI jáne JRVI aýrýlaryn baqylaý boıynsha pro­fı­laktıkalyq jáne epıdemııaǵa qarsy is-sharalar jalǵasýda, – dedi A.Soı.

 Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»